Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri, genel Yasama Organı: Türkiye Büyük Millet Meclisi olarak, 1982 Anayasası’nın 87. maddesinde
1982 Anayasası, yasama yetkisinin Türk milleti adına düzenlenmiştir. Bunlar: Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM)’ne ait olduğunu ve bu yetkinin devredilemeyeceğini belirtmiştir. TBMM • Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak üye sayısında yıllar içinde değişiklikler olmuştur. 1982 • Bütçe ve kesin hesap kanun tekliflerini görüşmek Anayasası’nın ilk şeklinde TBMM’nin üye sayısı 400 ve kabul etmek olarak belirlenmişti. Milletvekili sayısı, 1987 yılında • Para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek Anayasa’da değişiklik yapılarak 450’ye yükseltilmiştir. • Milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını uygun Anayasa’da 1995 yılında yeniden yapılan bir değişiklikle bulmak de TBMM üye sayısı 550’ye çıkarılmıştır. 6771 sayılı • Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tam sayısının Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında Değişiklik beşte üç çoğunluğunun kararı ile genel ve özel af Yapılmasına Dair Kanun’un 16 Nisan 2017 günü yapılan ilanına karar vermek halkoylamasında kabul edilmesi ile birlikte TBMM üye • Anayasa’nın diğer maddelerinde öngörülen sayısı 550’den 600’e çıkarılmıştır. yetkileri kullanmak ve görevleri yerine getirmektir. Anayasa’nın 77. maddesinde 2007 yılında yapılan • TBMM’nin en temel işlevi yasa yapmak olduğu değişiklikle daha önce beş yılda bir yapılan TBMM için yasa yapma süreci hakkında bilgi vermek seçimlerinin dört yılda bir yapılması kararlaştırılmıştı. yararlı olacaktır. 2017 yılında yapılan değişiklikle Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin beş yılda bir ve aynı günde yapılması kararlaştırılmıştır. Süresi biten TBMM’nin en kapsamlı yetkisi yasa yapma yetkisidir. milletvekili yeniden seçilebilir. TBMM, Anayasa’ya aykırı olmamak koşuluyla her konuda yasal düzenleme yapabilir. Bu onun Anayasa’dan aldığı genel yetkidir (Sabuncu, 1997:140). Anayasa’mıza Türkiye’de milletvekili seçilme yaşı zaman içinde göre, yasa önermeye milletvekilleri yetkilidir. değişmiştir. 2006 yılında yapılan Anayasa değişikliği ile milletvekili seçilebilme yaşı 30’dan 25’e indirilmiştir. 2017’deki en son değişiklikle de 18 yaşına düşürülmüştür. Yürütme Organı: Cumhurbaşkanı
Buna göre 18 yaşını dolduran ve milletvekili seçilebilmek Günümüzün özgürlükçü demokrasilerinde yürütme için Anayasa’da öngörülen gerekli diğer koşulları taşıyan organının görevleri ve devlet içindeki ağırlığı gitgide her Türk vatandaşı milletvekili seçilebilir. artmaktadır. Yürütme organı, yapısal olarak, tekçi (monist) ve ikici (düalist) olmak üzere iki ana gruba Anayasamızın 95. maddesine göre, “Türkiye Büyük Millet ayrılmaktadır. Tekçi sistemde yürütme yetkisi tek bir Meclisi, çalışmalarını, kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine organda toplanmıştır. Buna örnek olarak, yürütme göre yürütür. yetkisinin tümünün, halk tarafından seçilmiş bir başkana ait olduğu Amerikan başkanlık sistemi verilebilir. İkici Anayasa’ya göre “Türkiye Büyük Millet Meclisinin sistemde ise yürütme yetkisi, bir kişi (devlet başkanı) ile Başkanlık Divanı, Meclis üyeleri arasından seçilen Meclis bir kurul (Bakanlar Kurulu) arasında paylaşılmaktadır. Başkanı, Başkan vekilleri, Kâtip Üyeler ve İdare İkici yürütme sistemi, parlamenter sistemlerin temel Amirlerinden oluşur. özelliklerinden biridir. Yürütme organının iki başlı olduğu parlamenter sistemlerde devlet başkanlarının, vatana TBMM çalışmalarında siyasal partilerin önemli bir yeri ihanet dışında, sorumluluğunun olmaması genel kabul vardır. Siyasal partiler Meclis çalışmalarını parti meclis gören bir ilkedir.
grupları aracılığıyla yürütürler. Anayasa’mıza göre, bir siyasal partinin TBMM’de grup kurabilmesi için en az 20 Ülkemizde, 16 Nisan 2017 tarihinde kabul edilen anayasa milletvekiline sahip olması gerekmektedir. değişikliğinden önce hükümet sistemi olarak parlamenter sistem vardı. Yürütme yetkisi ve görevi, Cumhurbaşkanı TBMM Komisyonları bir konunun Meclis Genel Kuruluna ve Bakanlar Kurulu tarafından, Anayasaya ve kanunlara gelmeden önce görüşülüp olgunlaştırıldığı kurullardır. uygun olarak kullanılmakta ve yerine getirilmekteydi. Komisyonlar, kendilerine verilen işler hakkında rapor Ancak, 6771 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında hazırlarlar ve bunu Meclis Başkanlığına sunarlar. Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 16 Nisan 2017 Komisyonlarda siyasal parti grupları üye sayıları oranında günü yapılan halkoylamasında kabul edilmesiyle birlikte temsil edilir parlamenter sistemden cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçildi. Bu sistem değişikliğinin bir sonucu Anayasa’mızın 96. maddesine göre “Türkiye Büyük Millet olarak da Bakanlar Kurulu kaldırıldı. Böylece, Türkiye’de Meclisi, yapacağı seçimler dahil bütün işlerinde üye tam yürütme yetkisi tek bir organda, Cumhurbaşkanında sayısının en az üçte biri ile toplanır. toplanmış oldu.
Yargı Organı: Bağımsız Mahkemeler • Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerden, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Devletin temel işlevlerinden birisi de yargıdır. Yargı kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü işlevi, hukuki uyuşmazlıkların bağımsız mahkemelerce tarafından, ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa kesin olarak çözüme kavuşturulması ve karara Mahkemesine yapılan bireysel başvuruları karara bağlanmasıdır. Yargı işlevinin amacı, hukuk düzeninin bağlamak, korunması ve gerçekleştirilmesidir. Anayasa’mıza göre • Cumhurbaşkanını, Türkiye Büyük Millet Meclisi yargı yetkisi, Türk milleti adına bağımsız mahkemelerce Başkanını, Cumhurbaşkanı yardımcılarını, kullanılır. bakanları, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay Başkan ve üyelerini, Başsavcılarını, Yargı bağımsızlığı ise ancak yargıç güvencesiyle Cumhuriyet Başsavcıvekilini, Hâkimler ve sağlanabilir. Anayasa’nın “Hakimlik ve Savcılık Savcılar Kurulu ve Sayıştay Başkan ve üyelerini Teminatı” başlıklı 139. maddesine göre ise “Hâkimler ve görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasa’da sıfatıyla yargılamak (AY md. 148/6), gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz; bir • Genelkurmay Başkanını, Kara, Deniz ve Hava mahkemenin veya kadronun kaldırılması sebebiyle de Kuvvetleri Komutanlarını görevleriyle ilgili olsa, aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılamak kılınamaz.” Bunlardan başka, mahkemelerin kuruluşu, (AY md. 148/7), işleyişi, görev ve yetkileri, yargılama yöntemlerinin • Siyasal partilerin mali denetimini yapmak (AY yasayla belirleneceği, duruşmaların kural olarak herkese md. 69/3), açık olduğu ve bütün mahkemelerin her türlü kararlarını • Siyasal partilerin kapatılması hakkındaki davalara gerekçeli olarak yazacağı, hâkimler ve savcıların altmış bakmak (AY md. 69/4), beş yaşını bitirinceye kadar hizmet görebilecekleri • Milletvekillerinin yasama dokunulmazlıklarının Anayasa’da belirtilmiştir. kaldırılmasına veya üyeliğin düştüğüne Türkiye
Büyük Millet Meclisince karar verilmesi Türk yargı sisteminde üç çeşit yargı düzeni vardır. Bunlar hallerinde, ilgililerin kararın Anayasaya, kanuna anayasa yargısı, adli yargı ve idari yargıdır. 2017 yılında veya İçtüzük hükümlerine aykırılığı iddiasıyla Anayasada yapılan değişiklikle Askeri Yargıtay, Askeri ileri sürdükleri iptal istemlerini karara bağlamak Yüksek İdare Mahkemesi ve askeri mahkemeler (AY md. 85), kaldırılarak, sivil yargıdan ayrı askeri yargı düzeni • Uyuşmazlık Mahkemesine Başkanlık edecek uygulamasına son verilmiştir. üyeyi, kendi üyeleri arasından seçmek (AY md.
158/2). Geniş anlamda anayasa yargısı, doğrudan doğruya anayasaya uyulmasını sağlamak amacını güden her türlü Anayasa Mahkemesinin görevleri içinde en önemlisi, yargı işlemini veya anayasa hukuku sorunlarının yargısal kuşkusuz, yasaların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin usuller içerisinde bir karara bağlanması sürecini ifade ve TBMM İçtüzüğünün Anayasa’ya uygunluğunu eder. denetlemektir. Anayasa Mahkemesi bu denetimi şekil
(biçim) ve esas (öz) olmak üzere iki açıdan yapabilir. Türkiye’de ilk kez 1961 Anayasası ile anayasa yargısını Şekil bakımından denetim, yasaların, Cumhurbaşkanlığı gerçekleştirmek ve anayasa ile verilen diğer görevleri kararnamelerinin ve Meclis İçtüzüğü’nün Anayasa’da yerine getirmek üzere bir yüksek mahkeme olan Anayasa belirtilmiş usul ve şekil kurallarına uygun olarak yapılıp Mahkemesi kurulmuştur. yapılmadıklarının araştırılmasıdır. Esas bakımından
denetim ise bir yasa, Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin ya 1982 Anayasasında Anayasa Mahkemesinin üye sayısı on da TBMM İçtüzüğü hükümlerinin Anayasa hükümleri ile bir asıl ve dört yedek üye olarak belirlenmişken, 12 Eylül çatışıp çatışmadığının denetlenmesidir. 2010 tarihinde Anayasada gerçekleştirilen değişiklikle üye sayısı on yediye çıkarılmıştır. 2017 yılındaki değişiklikle Adli yargı, “adliye mahkemeleri” olarak da bilinir. Bu üye sayısı on beş olarak belirlenmiştir. mahkemeler, kişiler arasında ortaya çıkan özel hukuk
uyuşmazlıklarını çözmek ve Ceza Kanununu uygulamakla Anayasa Mahkemesi’nin görevlerinin neler olduğu, görevli adliye mahkemeleridir. Adli yargı düzeni esas Anayasa’nın ilgili maddelerinde gösterilmiştir. Buna göre, itibariyle hukuk ve ceza davalarına bakan mahkemelerden Anayasa Mahkemesi’nin görev ve yetkileri şunlardır: oluşur. Adli yargıda ilk derece mahkemeleri olarak hukuk
ve ceza mahkemeleri bulunmaktadır. Hukuk mahkemeleri, • Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin sulh hukuk ve asliye hukuk mahkemeleri olmak üzere iki ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün kısımdır. Ceza mahkemelerinde sulh ceza ve asliye ceza Anayasaya şekil ve esas bakımlarından ayrımı sulh ceza mahkemelerinin 2014 yılında uygunluğunu denetlemek (AY md. 148/1), kaldırılmasıyla son bulmuştur. Buna göre ceza
mahkemeleri asliye ceza ve ağır ceza mahkemelerinden tarafından yapılır. oluşmaktadır. Bunlardan başka, yürütülen soruşturmalarda hâkim tarafından verilmesi gerekli kararları almak, işleri yapmak ve bunlara karşı yapılan itirazları incelemek amacıyla 2014 yılında sulh ceza hâkimlikleri kurulmuştur. Ayrıca, her iki grupta da iş mahkemeleri, çocuk mahkemeleri gibi özel görevli mahkemeler vardır.
Adli yargı alanındaki en yüksek mahkeme Yargıtay’dır. Yargıtay, adliye mahkemelerince verilen ve kanunun başka bir adli yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli davalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.
Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Cumhuriyet Başsavcıvekili, Yargıtay Genel Kurulunun kendi üyeleri arasından gizli oyla belirleyeceği beşer aday arasından Cumhurbaşkanı tarafından dört yıl için seçilirler. Süresi bitenler yeniden seçilebilirler.
Anayasanın 125. maddesinde, idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolunun açık olduğu ve kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlü olduğu açıkça belirtilmiştir. Bu anayasal hüküm çerçevesinde, idari yargı, idare ve bireyler arasında idari işlem ve eylemler nedeniyle ortaya çıkan uyuşmazlıkları çözen yargı koludur.
1982 Anayasası’nın 155. maddesinde Danıştay’la ilgili hükümler yer almaktadır. Buna göre: Danıştay, idari mahkemelerce verilen ve kanunun başka bir idari yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli davalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.
Danıştay, davaları görmek, kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında iki ay içinde düşüncesini bildirmek, idarî uyuşmazlıkları çözmek ve kanunla gösterilen diğer işleri yapmakla görevlidir.
Anayasa’nın 158. maddesinde düzenlenen Uyuşmazlık Mahkemesi, adli ve idari yargı yerleri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözmekle görevli bir yüksek mahkemedir. Uyuşmazlık Mahkemesinin kuruluşu, üyelerinin nitelikleri ve seçimleri ile işleyişi kanunla düzenlenir.
Sayıştay, bir yandan mali denetim organı, bir yandan da “özel yönetsel yargı” kuruluşudur. Anayasanın 160. maddesine göre “Sayıştay, merkezî yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarının bütün gelir ve giderleri ile mallarını Türkiye Büyük Millet Meclisi adına denetlemek ve sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlamak ve kanunlarla verilen inceleme, denetleme ve hükme bağlama işlerini yapmakla görevlidir.” Ayrıca, mahallî idarelerin hesap ve işlemlerinin denetimi ve kesin hükme bağlanması Sayıştay