FEL202U-BİLİM FELSEFESİ
Ünite 3: Bilimsel Açıklama
Giriş
Bilimin amacı bir yandan konusuna giren olgular hakkında bilgi üretmek öbür yandan bilgisine erişilen olguların açıklamasını sağlamaktır. Bilim alanında, olguların açıklanması bilimsel yönteme dayanarak yapılır. Dolayısıyla böyle bir açıklamaya bilimsel açıklama denir.
Bilimsel Açıklamaya Yol Açan Niye Soruları
Açıklamalar temel olarak ikiye ayrılırlar.
1. Yalın olguların açıklanması, 2. Düzenliliklerin açıklanması, a. Yer ve zamanla sınırlı düzenliliklerin açıklanması, b. Sınırsız doğa olaylarının açıklanması.
Örnek verecek olursak Neptün’ün belli bir t zamanında belli bir u konumunda olmasının açıklaması bir yalın olgu açıklamasıdır. Gezegenlerin yörüngesinin Güneş etrafında elips şeklinde olması sınırlı düzenlilik açıklaması, Newton’un genel çekim yasası da doğa yasası açıklamasıdır.
Her olgu bir gerçek durum, her durum bir önermenin karşılığıdır. Durum ve olguları A, B, C, … biçiminde ve bunların karşılığı olduğu önermeleri “A”, “B”, “C”, … biçiminde gösteriyoruz. A, herhangi bir durum olduğunda, bilgi üretimine yol açan sorular diyeceğiz.
i. A durumu gerçek mi? ii. A durumu niye gerçektir?
biçimindeki iki temel sorununun ikincisini sorabilmek için birinci sorunun yanıtının olumlu olası gerekir. Başka bir deyişle,
iii. A durumu gerçektir.
önermesi (ii.) sorusunun bir ön dayanağıdır. (i.) sorusuna sınamaya yol açan soru, (ii.) sorusuna ise açıklamaya yol açan niye sorusu diyeceğiz. A durumu yalın ise sınamaya yol açan soru gözleme yol açan soru olur. Eğer A durumu olanaklı bir düzenlilik ise, “A” önermesi bir hipotez olduğundan, (i.) sorusuna hipotez sınamaya yol açan soru diyeceğiz.
Bilim felsefesinde, bilim insanlarının niye-sorularına yanıt olarak yaptıkları açıklamaları betimlemek için farklı bilimsel açıklama modelleri ortaya konulmuştur. Bu modeller sırasıyla yasacı, birleştirici, pragmatik ve nedensel-mekanik açıklama modelleridir. İlk üç model epistemik (bilgisel), sonuncusu da ontik (varlıksal) olarak nitelenmiştir.
Yasacı Açıklama Modeli
A olgusunun karşılığı olduğu “A” önermesine açıklanan- önerme, sorunun yanıtını oluşturan önermelerin bütününe açıklayan-önerme denir. Açıklayan-önerme, yasa önermesini kapsayan açıklayan-önermeden tümdengelimsel ya da tümevarımsal bir çıkarımla türetilebilmelidir. Herhangi bir açıklamada, açıklanan-
önerme, açıklayan-önermeden tümdengelimsel bir çıkarımla türetilebilirse, bu açıklamaya tümdengelimsel- yasacı açıklama denir. Tümdengelimsel-yasacı açıklamada, açıklayan-önermenin bileşenleri arasında en az bir olasılıksal yasa bulunursa, böyle bir açıklamaya olasılıksal tümdengelimsel-yasacı açıklama denebilir. Öte yandan açıklanan-önerme, açıklayan-önermeden bir tümevarımsal çıkarımla türetilebilirse, bu açıklamaya olasılıksal tümevarımsal-yasacı açıklama denir. Bu son iki açıklama biçimi olasılıksal-yasacı açıklama biçimi olarak adlandırılabilir.
Tümdengelimsel-Yasacı Açıklama
Tümdengelimsel-yasacı açıklamayı örneklendirmek için (2) niye-sorusunu ele alalım. Genel olarak “Niye A?” biçimindeki her niye-sorusu belli bir bağlam içinde sorulur. Bu bağlam, bir yandan soruyu soran K kişisi ile K’nin soruyu sorduğu t zamanı, öbür yandan K kişisinin t zamanındaki arkaplan bilgilerini kapsar. Bu bilgiler K’nin üyesi olduğu bilim insanları topluluğunca pekiştirilerek t zamanında kabul edilmiş bilimsel önermeler (özellikle yasa önermeleri) ile t zamanında kabul edilmiş gözlem önermelerinin ifade ettiği tüm bilgiler demektir. “Niye A” biçimindeki bir niye-sorusunu ele alalım. Böyle bir sorunun öndayanağı;
i. “A” önermesi doğrudur, ii. “Niye A” sorusunun en az bir yanıtı vardır.
koşullarından oluşur.
“Niye A” sorusunun bir doğru yanıtı, “A, çünkü B” biçiminde bir önermeye açıklama-önermesi diyoruz. “A, çünkü B” açıklama-önermesinin tümdengelimsel-yasacı açıklama modelindeki doğru olma koşulları;
i. “A” açıklanan-önermesi doğrudur. ii. “A” açıklanan-önermesi, “B” açıklayan- önermesinden bir tümdengelimsel çıkarımla türetilir. iii. “B” açıklayan-önermesi "𝐵!^ … ^𝐵!^𝐶!^ … ^𝐶!" biçiminde bir tümel-evetleme önermesidir (^ simgesi tümel-evetleme eklemidir). B bileşenleri başlangıç önermesi, C bileşenleri yasa- önermeleridir. B önermelerinin bileşenleri arasında C önermelerinin bileşenleri olmak zorundadır. iv. “B” açıklayan-önermesi olumsal bir önermedir, yani “B” önermesinin doğru olması da yanlış olması da olanaklıdır. “B” önermesinin bilimsel yönteme dayanarak sınanması da olanaklıdır. v. “B” açıklayan-önerme, dolayısıyla "𝐵!^ … ^𝐵!^𝐶!^ … ^𝐶!" bileşenlerinin her biri doğrudur.
Açıklanan-Olaylar
Açıklanan-önermenin karşılığı olan açıklanan-olgu bir olayın meydana gelme olgusudur. Söz konusu olaya açıklanan-olay denir. Yalın olgu açıklamaları çoğunlukla
nedensel açıklamalardır. Öte yandan her yalın olgu açıklaması bir olay açıklamasına dayanmaz.
Tümdengelimsel-yasacı açıklamalar ile bilimsel öndeyiler arasında yapısal benzerlik vardır.
Bilimsel Öndeyiler
K bilim insanının t zamanında doğru veya yanlış olduğunu bilmediği “A” önermesinin doğru olduğu öndeyisinde bulunması, K’nin “A” önermesini t zamanında kabul ettiği “B” önermesinden türetmesi demektir. “A” önermesine öndeyi-önermesi, “B” önermesine öndeyi-kaynağı önermesi, A olgusuna öndeyi-olgusu ve B olgusuna öndeyi-kaynağı olgusu diyeceğiz. “B” öndeyi-kaynağı önermesi, tıpkı tümdengelimsel-yasacı açıklamadaki açıklayan-önerme gibi, B1^…^Bn^C1^…^Ck biçiminde bir tümel-evetleme önermesi olup, “𝐵!”, ..., “𝐵!” önermeleri t zamanında doğrulanarak kabul edilmiş yalın önermelerdir. Buna karşılık “ 𝐶! ”, ..., “ 𝐶! ” yasa-görünümlü önermelerden bazılarının, sözgelişi “𝐶! ” önermesinin, t zamanına değin ne pekiştirilmiş ne de çürütülmüş olması olanaklı olup, sınama amacıyla geçici olarak kabul edilmiş yasa-görünümlü hipotezlerdir.
Tümdengelimsel-Yasacı Açıklama Modelinin Karşılaştığı Güçlükler
Tümdengelimsel-yasacı açıklamayı tanımlayan (i)-(iv) koşullarının bilimsel açıklama için ne yeterli ne de gerekli olduğu karşı-örnekler yardımıyla gösterilmiştir. Örnek verecek olursak;
Mürekkep Şişesi; K kişisi, ağzı açık bir mürekkep şişesine 𝑡! zaman anında dikkatsizlikle dirseğini çarpıyor. Çarpma nedeniyle şişe devrilip düşüyor. Düşen şişenin ağzından mürekkep akıp yerdeki halıyı t2 zaman anında lekeliyor. Buna göre 𝑡!’de halının lekelenmiş olması olgusunun tek nedeni, açıklaması, K kişisinin mürekkep şişesini devirmesi olgusudur. Bu açıklamada bir yasanın yeri yoktur.
Olasılıksal-Yasacı Açıklama
Olasılıksal-yasacı açıklamaya bakacak olursak bilim felsefesinde;
• Bilgisel olasılık, • Varlıksal olasılık ve • İstatistiksel olasılık olmak üzere üç çeşit olasılıktan söz edilir.
Her üç olasılık, değerleri 0 ile 1 arasında reel sayılar olan fonksiyonlardır. Ancak bilgisel olasılık fonksiyonunun argümanları önermeler, varlıksal ile istatistiksel olasılık fonksiyonlarının argümanları ise olay tipleri ve olaylardır.
A gibi bir bilimsel önermenin P(A) olarak gösterilen bilgisel olasılığı, bu önermenin bilimsel yöntem gereği kabul-edilebilirlik derecesini belirten 0 ile 1 arasında bir reel sayıdır. Eğer A bir gözlem önermesi ise, A’nın gözlem ve/veya deneyle doğrulanması bu önermeyi en üst derecede gerekçelendirir. Böyle olunca A’nın kabul- edilebilirlik derecesi en üst derecede gerçekleşir. Bu
durum A’nın bilgisel olasılığının 1 reel sayı sına eşit olmasıyla, yani P(A) = 1 eşitliği ile dile getirilir.
Varlıksal olasılık, argümanları olaylar ya da olay-tipleri, fonksiyon değerleri de 0 ile 1 arasında reel sayılar olan bir fonksiyondur. Varlıksal olasılık fonksiyonları diye adlandırılan bu fonksiyonlardan her biri belli bir rastlantı deneyi denilen bir deney türüne bağlı olarak belirlenir.
İstatiksel olasılık fonksiyonunu da rastlantı deneyinde görebiliriz.
Olasılıksal Tümdengelimsel-Yasacı Açıklama
Bir tümdengelimsel-yasacı açıklamada, açıklayanın bileşenleri arasında en az bir olasılıksal yasa bulunursa, böyle bir açıklamaya olasılıksal tümdengelimsel-yasacı açıklama denir. Bu modelin tümdengelimsel-yasacı modelin bir alt modeli olduğu söylenebilir. Olasılıksal olmayan yasalar gerekirci (determinist) yasalardır. Tümdengelimsel-yasacı açıklamada yer alan yasaların hepsi gerekirci yasalardır. Dolayısıyla tümdengelimsel- yasacı açıklamaya gerekirci tümdengelimsel-yasacı açıklama da diyebiliriz.
Olasılıksal Tümevarımsal-Yasacı Açıklama
Bir yasacı-açıklamada, açıklanan önerme açıklayan- önermenin bileşenlerinden tümdengelimsel değil de tümevarımsal bir çıkarımla türetilebilirse, böyle bir açıklama tümevarımsal bir açıklama olur. Bu çeşit açıklamalarda, açıklayan-önermenin bileşenleri arasında en az bir olasılıksal yasa-görünümlü önerme bulunduğundan bu açıklamalara olasılıksal tümevarımsal- yasacı açıklama denir.
Birleştirici Açıklama Modelleri
Birleştirici açıklama modeli denilen bilimsel açıklama modelinde A1 açıklanan olgusu tek başına değil de, A2, A3, ..., An gibi çok sayıda başka açıklanan-olgularla birlikte açıklanır. Böyle bir birleşik açıklama, açıklanan olguları birleştirerek daha iyi anlaşılmalarını sağlar. Oysa yasacı model gereğince olguları tek tek açıklamak onların yeterince anlaşılmalarını sağlar. Birleştirici açıklama modelinin iki biçimi vardır. Friedman’ın ortaya koyduğu birinci açıklama modelinde, açıklamanın birleştirici gücü, açıklayan-olguların sayı-sının (açıklanan-olguların sayısına göreli olarak) az olmasına dayanır. Kitcher’in ortaya koyduğu birleştirici açıklama modelinde açıklamanın birleştirici gücü, çok sayıda açıklanan-olguyu birlikte açıklamak amacıyla kullanılan (tümdengelimsel ve/veya tümevarımsal) çıkarımların tiplerinin az olmasına dayanır.
Michael Friedman’ın birleştirici açıklama modeli, yalnız düzenliliklerin, özellikle yasaların açıklanmasına yöneliktir. Yalın olguların açıklanması ise ele alınmamaktadır. Buna göre belli bir alanda açıklanması istenilen B1, ..., Bn olguları birer yasadır. Bu yasalar sırasıyla “B1”, ..., “Bn” yasa-önermeleri ile dile getirilir. Bu önermeler, ilgili bilim insanları topluluğunca belli bir zamanda kabul edilen önermeler dağarcığına aittir.
Philip Stuart Kitcher’ in (1947-) birleştirici açıklama modeli, daha önce de belirtildiği gibi Friedman’ınkinden farklı olarak yalnız düzenlilikler ve yasaların değil, yalın olguların da açıklamasını sağlar. Açıklamaların birleştirici gücü ise, ortak açıklayan-önermelerin (başka bir deyişle aksiyomların) sayısının azlığı değil, açıklamaların dayandığı çıkarım tiplerinin sayısının azlığı ve bu az sayıda çıkarım tipine ait çıkarımların toplam sonuçlarının sayısının büyük olması ile tanımlanır. “Çıkarım tipi” kavramı, ilgili bilim insanları topluluğunun belli bir zamanda kabul ettikleri K önermeler kümesi ve bu kümenin öğelerinden oluşan çıkarımlara ilişkindir. K kümesinin öğelerine K-önermesi, öncülleri ve sonucu K-önermeler olan tümdengelimsel ve tümevarımsal çıkarımlara K’ ye göreli olarak kabul-edilebilir çıkarım, kısaca K-çıkarımı diyoruz. K’nin (yani K-önermeleri kümesinin) tutarlı olduğu ve K’nin tümdengelimsel sonuçlarının gene K’ ye ait olduğu varsayılır. Dolayısıyla öncülleri K’ ye ait olan her geçerli tümdengelimsel çıkarım bir K-çıkarımıdır. Öte yandan tümevarımsal K- çıkarımlarının öncülleri, sonucu etkileyen tüm K- önermelerini kapsamalıdır. Yoksa iki farklı tümevarımsal K-çıkarımının sonuçları çelişkili olabilir. Dolayısıyla (her K-çıkarımının sonucu, tanım gereği, K’ ya ait olduğundan) K kümesinde çelişik önermeler bulunacaktı. Bu ise, K tutarlı olduğundan, olanaksızdır.
Pragmatik Açıklama Modeli
Bas van Fraassen (1941-) tarafından ortaya konulmuş pragmatik açıklama denilen bilimsel açıklama modelinde, açıklama, bir önerme, bir çıkarım ya da bir dizi önerme ile özdeş olmayıp, “Niye A?” biçiminde açıklamaya yol açan bir niye-sorusunun bir yanıtıdır. Bu nedenle bir açıklama kuramı, bir niye-sorusu kuramı olmalıdır (Bkz. van Fraassen, 1988, S:137-138). Niye-sorusunun kabul- edilebilir yanıtı veya yanıtları, bu sorunun kullanım bağlamınca belirlenen olanaklı-yanıtlar arasında yer almalıdır. Dolayısıyla böyle bir soruyu yanıtlama anlamına gelen açıklama pragmatik bir işlem sayılmalıdır. Nitekim işlemin pragmatik olması kullanım bağlamınca belirlenmesi demektir. Modelin “pragmatik” olarak nitelenmesi, yanıtın kullanım bağlamınca belirlenmesinden kaynaklanır.
Pragmatik açıklama modelinde, “Niye A?” sorusunun ilgi konusunu belirtmek amacıyla sorunun bağlamı alternatif açıklanan-önermeler kümesi denilen bir önermeler kümesini içerir. A olarak gösterdiğimiz bu kümenin öğeleri arasında “Niye A?” sorusundaki “A” açıklanan- önermesi bulunur, yani “A” ÎA. A kümesinin öbür öğeleri “A” ile bağdaşmayan alternatif açıklanan-önermelerdir. “A” önermesi doğru olduğuna göre, A’nın “A” dışındaki “A*”, “A**”, ... olarak gösterdiğimiz tüm öğeleri yanlış önermelerdir.
“Niye A?” sorusunun (K, A, Â) bağlamındaki öndayanağı şöyledir:
i. “A” açıklanan-önermesi doğrudur.
ii. A kümesinin “A” önermesinden farklı her öğesi yanlış bir önermedir. iii. “A” açıklanan-önermesinin olanaklı açıklayan- önermelerinden en az biri doğrudur.
Nedensel-Dzlemsel Açıklama Modeli
Wesley C. Salmon (1925-2001) tarafından ortaya konulan nedensel-düzeneksel model denilen bilimsel açıklama modelinde açıklama işlemi, çıkarım yapmaya dayanmaz. Onun yerine açıklanan-olgunun gerçekleşmesine yol açan nedensel süreçler ve nedensel etkilemeler ortaya konulur.