Aile Psikolojisi ve Eğitimi — Ünite 4 Soru-Cevap

Bu özgünlük, kendi karşılanmış ve karşılanmamış ihtiyaçları ile bir araya gelen eşler tarafından oluşturulur. İlişkilerin sürmesi ile kurulan aile, ancak bireylerin kendi ihtiyaçları kadar eşlerinin ihtiyaçlarını da gözetmeleri ile varlığını sürdürebilir. Üstelik bu ihtiyaçlar bireylerin gelişiminin kaçınılmaz olması nedeniyle değişime mahkûmdur. Eşlerin çocuk sahibi olmaları yoluyla ailenin büyümesi, artık hem eşlerin kendi aralarındaki ilişkide hem de ebeveyn çocuk ilişkilerinde kaçınılmaz olarak yeni düzenlemeleri beraberinde getirmektedir. Bunlara ek olarak, çocukların kendi ihtiyaçları da gündeme gelmektedir. Bu bakımdan, ailede kurulan ilişki ve ihtiyaçların dinamik bir yapısının olduğunu söylemek mümkündür.

Bireyin vaktini kendi yeteneklerine uygun uğraşılarla geçirip yaratıcılığını ortaya koyabilir durumda olması ise kendini gerçekleştirme ihtiyacını yansıtmaktadır

Maslow’un tanımlamış olduğu ihtiyaçların bir sıra hâlinde karşılanabilmesi beklenmektedir. Bu nedenle ihtiyaçlar hiyerarşik bir yapı içerisindedir. Diğer bir ifadeyle birey, fizyolojik ve güvenlik ihtiyaçlarını karşılayabilmesi durumunda sevme ve sevilme ihtiyacına yönelebilecektir. Benzer şekilde, fizyolojik, güvenlik ve sevgi ihtiyaçlarını karşılayabilen bir birey saygınlık ihtiyacına yönelik girişimlerde bulunabilecektir. Saygınlık ihtiyacını karşılayan birey kendini gerçekleştirme ihtiyacına yönelecektir.

Richard M Ryan ve Edward L. Deci’nin (2000) Öz Belirleme Kuramında tanımlamış oldukları Temel Psikolojik İhtiyaçlardır (Basic Psychological Needs). Bu yaklaşımda insanın üç temel ihtiyacı olduğu vurgulanmaktadır (Deci ve Ryan, 1985). Bunlar: Yetkinlik, özerklik ve ilişkili olmadır.

Öz belirleme kuramındaki yetkinlik ihtiyacı, bireyin çabalarında etkili ve istendik sonuçları elde edebilecek kapasitede olduğunu hissetme ihtiyacını ifade etmektedir. Bu ihtiyacın karşılanması bireyin yeni bir beceri geliştirmesi, bir işe atılması, kendisini geliştirecek fırsatlar için başvuru yapması ve bu gibi girişimlerinin olumlu sonuçlanacağına dair inanca sahip olmasını sağlayacaktır.

Kuramdaki özerklik ihtiyacı, bireyin eylemlerinde irade sahibi olma, davranışlarını tam ve özgün bir şekilde onaylama ve kendi davranışlarının yaratıcısı olarak hareket etme ihtiyacını kapsamaktadır Özerklik ihtiyacı özetle, bireyin salt başkalarından farklı olmamak niyetiyle kendi istek, görüş ve beklentilerini bir kenara bırakarak, diğerlerine uymuş gibi davranmaya gereklilik duymadan hareket edebilmesini ifade etmektedir.

ilişki kurma ihtiyacı, bireyin başkalarıyla bağlantı kurma ve başkaları tarafından anlaşılma ihtiyacını içermektedir. Bireyin yetkinlik ve özerklik ihtiyacı içsel yönünü temsil ederken, ilişki kurma ihtiyacının ise sosyal yönünü temsil ettiği söylenebilir. 

İnsanı anlamaya aracı olan kuramlardan birisi Glasser tarafından geliştirilen Gerçeklik Terapisidir. Bu terapi yaklaşımında insanın temel psikolojik ihtiyaçlarına vurgu yapılmıştır. Bu ihtiyaçlar hayatta kalma, ait olma, güç/başarı, eğlence/zevk ve özgürlük/bağımsızlık şeklinde beş grupta ele alınmaktadır. 

Her bireyin, içinde bulunduğu yaşam koşulları kapsamında bu ihtiyaçlarını karşılayabilme düzeyi birbirinden farklılık göstermektedir. Bu yaklaşımda ayrıca, insanların ihtiyaçlarını karşılamak üzere sergiledikleri davranışların dışsal faktörlerle değil, kendi seçimleri sonucunda ortaya çıktığı kabul edilmektedir. Bu kabul, Seçim Teorisi adıyla kavramsallaştırılmaktadır. Bu kapsamda gerçeklik terapisi, seçim teorisi üzerine temellendirilmiştir.

hayatta kalmalarını sağlayacak yeterli besine sahip oldukları hâlde kendilerini bile isteye aç bırakan bireylere rastlanmaktadır. Özellikle genç yaştaki kadınlar arasında gözlemlenen bu tür yeme bozukluğunun varlığı, güç ihtiyacının hayatta kalma ihtiyacına baskın geldiğini göstermektedir (Glasser, 1999). Bu durum, bireylerin beş temel ihtiyaç arasında hangisine daha fazla önem verdiklerine bağlı olarak yaşamlarını şekillendirdiklerinin bir göstergesi olarak yorumlanabilir.

Bir ailenin oluşması için öncelikle yetişkin bireyler arasında bir ilişki kurulması gerekmektedir. Bir eşle kurulan ilişkide birtakım temel ihtiyaçların karşılanması beklenir. İlişkinin niteliğini artıran ve devamını sağlayan bu ihtiyaçlar arasında güvenlik, güven, takdir, saygı, onaylanma, cesaretlendirme ve adanmışlık yer almaktadır

Her ilişkinin kendine has dinamikleri olmakla birlikte, bir ilişkide Townsend’in sıraladığı bu ihtiyaçların var olması durumunda işlerin yolunda gideceğini söylemek yanlış olmayacaktır. Bu bağlamda güvenlik ihtiyacı, herhangi bir olası zarardan endişe edilmemesini ifade eder ve fiziksel, ekonomik, duygusal, sosyal, düşünsel ve manevi boyutları kapsar.

Duygusal gelişim denildiğinde, kendini ve diğerlerini tanıma, kendinin ve diğerlerinin istek ve ihtiyaçlarının farkında olma ve buna göre hareket edebilme, duygularını fark ve ifade edebilme ve empatik olma gibi becerilerin edinilmesi sürecinden söz edilmektedir

Ailenin işlevlerini yerine getirebilmesi, üyelerinin temel ihtiyaçlarını karşılamasına olanak sağlamaktadır. Duygusal duyarlılığın artması ve aile üyeleri arasında empatinin oluşturulması aracılığıyla var olan aile işlevselliği, üyelerin yetkinlik, özerklik ve ilişki kurma ihtiyaçlarının karşılanma düzeyi ile olumlu yönde ilişkilidir (Shalchi ve Esmaeli Shahna, 2018). Başka bir ifade ile aile işlevselliği arttıkça üyeler temel psikolojik ihtiyaçlarını daha fazla doyurabilmektedirler.

Tanımlar incelendiğinde, bireyin ait olduğu toplulukla birlikte hareket edebilmesine yapılan vurgu dikkat çekmektedir

İletişim, çatışma çözme, hoşgörü, özdeşim ve kaliteli zaman aile uyumunun bileşenleri olarak değerlendirilmektedir

Özdeşim, aile ve ailenin ismine sahip olmakla gurur duymayı ve ailenin isteklerine ortak olmak anlamına gelmektedir.

Aile Uyumu: Aile üyeleri arasındaki uyumlu ilişkiler, açık iletişim ve sıcaklıktır

Döngüsel Model adıyla yapılan açıklamalar incelendiğinde, ailenin dengede olabilmesinin üç faktöre bağlı olduğu ifade edilmektedir. Bunlar: Uyum (birliktelik), esneklik ve iletişimdir.

Modelde uyum, çiftin ve aile üyelerinin birbirlerine karşı sahip oldukları duygusal bağ olarak tanımlanır. Aile sisteminde uyum, aileden ayrık olmakla aile ile iç içe geçmiş olmanın nasıl dengelendiğine odaklanır. Modelin açıklamaları bağlamında ayrık olmak bireyin ailesi ile yakın bir ilişkiye sahip olmaması, aile bağlarının zayıf olması, paylaşımların sınırlı olması ve karar verme süreçlerinde ailesini odak almaması durumunu ifade etmektedir.

İç içe geçmiş olma ise bireyin ailesinden bağımsızlaşamamış olması, bütün kararlarını aile denetimi içerisinde vermesi, aile bağlarının bireyin özgürleşmesine engel olacak seviyede bütünleşik olmasını ifade etmektedir.

Evlilik uyumu; olumlu bir ilişki şemasına sahip olma, eşlerin birbirleri hakkında olumlu duygu ve düşüncelere sahip olmaları, iyi iletişim kurabilmeleri, oluşan çatışmayı çözebilme becerisine sahip olmaları ve birlikte zevk alarak etkinlikler yapabilmeleridir

Evlilik doyumu; bireyin evlilik ilişkisindeki ihtiyaçlarını karşılama derecesine ilişkin algısıdır

evlilik uyumu ve evlilik doyumu olguları birbirleri ile bütünleşik yapıdadır. Bu kapsamda bireylerin kendilerini güvenli şekilde var edebildikleri, eşleriyle iletişimlerinin iyi olduğu, ihtiyaçlarını karşılayabildikleri ilişkilerden doyum almaları kaçınılmazdır. Böyle ilişkiler aynı zamanda evlilik uyumunun gözlendiği ilişkilerdir.

Evlilik Üçgeni adı verdiği bu yaklaşımdaki üç ana faktör: Bireysel özellikler, çift özellikleri ve bağlam şeklinde sıralanmıştır. Buna göre bireysel özellikler stresle baş etme, aşırı dürtüsellik, öfke ve düşmanlık, tedavi edilmeyen depresyon, dışadönüklük, esneklik, yüksek öz güven, girişkenlik, bağlılık ve aşktan oluşmaktadır. Çift özellikleri ise olumsuz etkileşim biçimleri, iletişim yetenekleri, çatışma çözme becerileri, uyum, mahremiyet, kontrol veya gücün paylaşımı ve uzlaşmadan oluşmaktadır. Üçgenin son boyutu olan bağlam ise köken ailenin etkileri, aile sürecinin yansımaları, aileden özerkleşme, ebeveynlerin evliliği, ebeveyn ve arkadaşların onayı, iş stresi, ebeveynlik stresi, aile dışı çıkarlar ve borç, sağlık, eşin ailesiyle ilişkiler gibi diğer stres faktörlerini kapsamaktadır.

evlilik uyumu ile ilişkili olan kişilik, mutluluk, psikolojik esneklik, iyi oluş, cinsel doyum, yaşam doyumu faktörleri incelenmektedir. Bununla birlikte, evliliğin gerçekleşme biçimi (flört ederek ya da görücü usulü), akraba evlilikleri ve evliliğin süresi gibi faktörler bakımından ülkemizdeki evli bireylerin evlilik uyumunu etkileyen faktörlerdir.

Bu faktörler cinsiyet, kişilik özellikleri, çocuk sahibi olma, evlilik süresi, eş desteği, köken aileden ayrımlaşma ve cinsel yaşam memnuniyeti gibi faktörlerdir.