okullaşmaya önem verilmiş ve halkın eğitimden Kırgız Sözlü Edebiyatı geçirilmesi kararlaştırılmıştır. Bu kararın uygulanması ile
XX. yüzyıla kadar yazılı edebiyatları olmayan Kırgız halk arasındaki okuma-yazma oranı önemli derecede Türklerinin çok zengin bir halk edebiyatı vardır. Halk artmıştır. Elbette rejimin kendi prensiplerini bu şekilde edebiyatına nazım türleri hâkimdir. Halk edebiyatı türleri halka ulaştırabileceğini düşündüğünü de göz ardı etmemek içerisinde destan ve halk hikâyeleri önemli bir yer tutar. gerekir. Nitekim eğitim sayesinde 20’li yılların ilk Destanlar arasında Manas, Kurmanbek, Er Tabıldı, yarısında gazeteler yayınlanmaya başlanmış ve bu Kedeykan, Olcobay Menen Kişimcan gibi destanların yanı gazetelerde de Kırgız yazılı edebiyatının ilk örnekleri sıra, eski âdetlerle ha- yat pratikleri hakkındaki şiirler, görülmeye başlanmıştır.
bilmeceler, atasözleri, kahramanlık destanları, hikâye ve Kemal Göz’ün Salican Cigitov’dan aktardığına göre, masallar, efsaneler, dini ve lirik şarkılar zengin Kırgız okudukları okullarda eğitim gördükleri diller ve okutulan Folklorunun önemli türleridir. kitapların dillerinin Kazakça ve Tatarca olmasından dolayı
Destanlar arasında, Manas Destanı Kırgız sözlü Kırgız Edebiyatı tarihinin ilk simalarından olan Sıdık edebiyatının şaheseri ve aynı zamanda dünya edebiyatının Karaçev’in ilk eserleri Tatarca olarak Tatar gazetelerinde en uzun destanıdır. 500.000 beyitten fazla olan bu destan, yayınlanmıştır. Diğer taraftan Kasım Tınıstanov’un da ilk bugüne kadar sözlü olarak manasçılar tarafından şiirleri Kazak Türkçesinde yazılmış ve Kazak getirilmiştir. Keldibek, Maymanbay, Timbek, Sagımbay gazetelerinde yayınlanmıştır. Üniversite öğrencileri de Orazbakoğlu, Sayakbay Karalayoğlu önemli Erkin Caş adında bir duvar gazetesi ile Tunguç Adım manasçılardır. adındaki el yazısı ile çoğaltılarak yayınlanan dergiyi yayınladılar. Bu gazete ve dergilerde Kırgızca şiirler, Kahraman Manas için nelerin önemli olduğuna makaleler, kısa öyküler yayınlanıyordu. bakıldığında bir halkın millet olması yolunda gerekli olan her türlü özelliği onda görmek mümkündür. Yiğit Manas Sadece yüksek okullarda değil köylerdeki okullarda da için her şeyden önce şunlar önemlidir, kıymetlidir, eğitim alan öğrencilerin ve öğretmenlerin Kırgızcayı yazı kutsaldır: Atayurt yani ülke kutsaldır, onun bağımsızlığı, dili haline getirme çabaları mevcuttu. Kırgızca kaleme özgürlüğü, kendi kendine yeterliği kutsaldır. Aladağ’ın alınan şiirler, makaleler Kırgızca olarak Kazakça birlik ve bütünlüğü, çalışkan halkın ihtiyaçları önemli ve yayımlanan gazetelerde basılmıştı. Örneğin 1919-24 kutsaldır. Ana dil kutsaldır. Gerçek dostluk ve fedakârlık yılları arasında Alma-Ata’da Kömek adlı Kazakça kutsaldır. Atayurtta yürütülen helâl işler kutsaldır. yayımlanan gazetede ve Taşkent’te Ak Col gazetesinde, Memleketin, halkın önündeki farz, ar ve namustur. Şolpan, Cas Kayrat dergilerinde genç Kırgız yazarlar Geçmişten beri süzülüp gelen örf ve âdetler kutsaldır. Ana Kasım Tınıstanov, Sıdık Karaçev, O. Lepesov, A. kutsal, baba kutsaldır. Büyüğüne hürmet gösteren, Tokombaev, K. Bayalinov, C. Tülögabılov, İ. kadınların kadir kıymetini bilen, misafirperverlik Kudaybergenov, M. Bayçerikov’un şiirleri ve öyküleri kutsaldır. Dağların ak zirveleri gibi temiz edep ve iman yayınlanmaya başlamıştı.
kutsaldır. İşte Manas destanı bütün bu özellikleri taşıdığı Kırgız Türkçesi ile yazılan ilk eser 1911’de çıkan Moldo için Kırgız halkının gözünde kutsaldır: Kısacası Manas Kılıç Şamırkanuulu’nun Zilzala adlı ırlar kitabıdır. 1924 destanı sayesinde, atalarının iç dünyasında yer tutmuş olan yılında çıkmaya başlayan Erkin Too gazetesi ve Leninçil Manas ruhu sayesinde Kırgız halkı ahlaklı, namuslu, Caş gazetesi, edebî eserlere geniş yer vermiştir. Sovyet dürüst, saygın olmuşlardır. Bu destan geçmişten devresinde kültür ve edebiyat alanında büyük bir günümüze kadar her an Kırgız halkına ilham kaynağı teşkilatlanma olmuş ve çok zengin sözlü bir geleneği olan olmuştur. Kırgız yazılı edebiyatı, bu yüzyılda giderek gelişmiştir.
Mitler ve efsaneler, Kırgızların doğaya, topluma, dünyaya Toktogul Satılganov ve Togolok Moldo, Sovyet Kırgız olan bakış açılarından, davranışlarından, örf ve Edebiyatı’nın ilk şairleridir. Şiirlerinde yeni Sovyet âdetlerinden, hayallerinden çıkmıştır. Kırgız mitleri ve ideolojisini överek, rejim doğrultusunda eserler efsaneleri teşhis sanatı denilen canlandırma yani anemist, vermişlerdir. Bu dönemde, milliyetçi fikirleriyle öne çıkan bir eşyaya tapınma yani fetişizm veya totemizm ve ve şiirlerinde Kazak ve Kırgız toplumlarında sınıf olağanüstü güçlerle, büyüyle doludur. Mesela “Tootay çatışması olmadığını belirterek, anti-sosyalist temaları Mergen cana üç arkar” (Tootay Mergen ve üç dağ keçisi), işleyen Kasım Tınıstanov da önemli bir şahsiyettir. “Kayberendin Eesi” (Yok olanın sahibi), “Döötü Usta cana İtelgi” (Döötü Usta ve İtelgi/mitolojik bir kuş), “Kız Kırgız akınlarının en ünlü ve büyüğü olan Toktogul Küyöö” (Kız damat) vb. mitler ve efsaneler mevcuttur. Satılganov 1864’de Ketmentöbö ilinde Kuşçusuu köyünde doğdu. Onun akın olmasında kendi yaşadığı zor XX. Yüzyılda Kırgız Yazılı Edebiyatı dönem, sözün değerini bilen anne-babasından işittikleri ve
kendisinden önceki sanat adamlarının örnekleri etkili oldu. Kırgızlarda yazılı edebiyat 1920’lerden sonra gelişmeye başlamıştır. Ekim 1917’deki Bolşevik İhtilâlinden sonra Sanatçılığının ilk dönemlerinde kendi yaşadıklarını alınan önemli kararlarla Orta Asya coğrafyasında anlatan “Alımkan”, “Nasılkan” gibi aşk şiirleri, toplumdaki olumsuzlukları eleştiren “Beş kaman”,
“Arzımatka” şiirleri, insan hayatını açıklayan felsefi “Çepten erdin küçü bek” (Cephede er güçlü) gibi şiirlerini şiirleri, “Emne Kızık” yani “Ne ilginç” şiiri, “Güldöp al” yazmıştır. yani “Eğlen, hayatın tadını çıkar” gibi şiirleri vardır. Satılganov, Ekim ihtilalinden sonra yeni dönemi öven II. Dünya Savaşı ve Sonrasında Kırgız Edebiyatı
şiirler de yazmıştır. II. Dünya Savaşı yıllarında ve sonraları Sovyet
Satılganov, sadece bir akın değil aynı zamanda bir aytışçı topraklarının korunması, kahramanlık ve fedakârlık yani ozan atışmalarına katılan bir şair idi. Çok zeki olması, temaları revaç bulup, daha çok savaş konuları işlenir. hızlı ve güzel cevaplar verebilmesi, üstün kabiliyeti Süyünbay Eraliyev, E. Uzakbayev, Sooronbay Cusuyev ve sayesinde Naymanbay ve Arzımat gibi büyük akınları Rusya’yı, Rus insanını anlatan şiirleri ile dikkati çeken
aytışlarda yenmeyi başarmıştır. A. Osmanov bu dönemin belli başlı isimleridir. 1950’li
Komuzu (kopuz) ustalıkla çaldığı için zamanının ünlü yıllarda gelenekçilik ve yenilikçilik konuları tartışılmaya kopuzcularından olmuştur. “Caş Kıyal” (Genç Kıyal), başlanır. Bazı yazarlar ve eserler tenkit edilir. Altmışlı ve “Güldöp al” ve “Alımkan” küyleri yani sözlü ezgileri, yetmişli yıllarda ideolojiye ve Lenin’e duyulan hayranlık “Toguz kayrık” (9’lu kopuz metodu), “Çon kerbez”, “Min yeniden işlenir. Seksenli ve doksanlı yıllarda Sovyet Kıyal” yani “Bin hayal” gibi küyleri (ezgileri) onun usta temaları, Kırgız Türklerinin edebiyatından çıkar, kopuzcu ve besteci olduğunu göstermektedir Togolok geçmişteki yanlışlıklar eleştirilmeye başlanır.
Moldo’nun gerçek ismi Bayımbet Abdrahmanov’dur. Süyünbay Eraliyev 1921’de doğdu. 1941’de 20 yaşında Tanrı Dağı’ndaki Kurtka olarak bilinen bölgede 1866’da iken II. Dünya Savaşı’na katıldı. Cephede savaşırken doğdu. Bu yıllar Kırgız halkının yaşadığı sıkıntılı yaralandı ve 1944’de geri döndü. Talas vilayetinde dönemlerdir. Düşmanların ortasında kalmış Kırgız halkı, gazetede çalış- maya başladı ve Dostoruma Kat yani bir taraftan Çin diğer taraftan Hokand Hanlığı’nın baskısı Dostlarıma Mektup adlı kitabı yayınlandı. Gazetede yüzünden Rus Çarına sığınmak zorunda kalmışlardır. çalıştığı yıllarda şiirlerini kesintisiz olarak yayınlama Togolok Moldo, eğitimini çevredeki din mektebinde aldı. fırsatı buldu. Şiirlerindeki dili sade, fakat derin anlam Bu eğitim onun almış olduğu ilk okuma-yazma eğitimi yüklüydü. Okuyucuları onun sade dille yazdığı şiirlerini oldu. Küçük yaşta babasını kaybetti. Bu yüzden iç benimseyerek okudular. dünyasında derin yaralar açıldı ve hissettiklerini şiirlerine aktardı. Her türlü engel ve güçlüklere rağmen genç Ak Möör ile Bolot’un buluşma sahnesi olan Göl ile ak kuğu manzarası Kasım Tınıstanov kısa süren ömrüne pek çok çalışmayı bu epik şiirde sanatkârane bir tarzda anlatılmıştır. sığdırdı. Genç yaşta iken İslamî usülde aldığı eğitimi Rus tarzında eğitim ile tamamladı. 1919’da gittiği Taşkent’te Sooronbay Cusuyev 1925’te doğdu. Kırgız Halkının Kazak- Kırgız Eğitim Enstitüsü’nde okudu. Okul Toktogul Ödülü sahibi yazar ve şair olan Cusuyev, 1950’li yıllarında şiir yazmaya başladı. 1925-1926 arasında Kırgız yıllardaki Kırgız edebiyatına önemli katkılarda bulundu. otonom vilayetinin Akademi Merkezi Başkanlığını Öğrencilik yıllarındaki ilk şiir denemelerini Emnelikten yürüttü. Erkin Too gazetesinin redaktörlüğünü yaptı. Süyömün yani Neden Seviyorum adlı şiir kitabında yayınladı. Moskova’da almış olduğu edebiyat eğitimi Sovyetler Birliğinin İlk Yıllarında Kırgız onun edebiyat alanındaki gelişimine katkıda bulundu. Edebiyatı Alıkul Osmonov 1915’te Çüy bölgesinde Cayıl ilçesinde 1920’li ve 1930’lu yıllarda Kırgız Edebiyatı, Sovyet Kaptal-Arık kışlağında doğdu. Küçükken yetim ve öksüz rejimine uygun bir edebiyat meydana getirir. Aalı kaldı. Yetimhanede büyüdü. 1927-1928’de Tokmok’taki Tokombayev, Coomart Bökönbayev ve Kubanıçbek yetimhanede eğitim aldı. Daha sonra Bişkek Malikov bu dönemin önde gelen edipleridir. Halkların Yetimhanesine geçti. Orada Pedagoji Yatılı Okulu’nda kardeşliği, Ekim ihtilâlinden sonra Kırgız Türklerinin eğitimine devam etti. Hastalığı yüzünden ayrılmak siyasi ve sosyal alanda kaydettiği gelişmeler, toplum zorunda kaldı. Çabuul edebî dergisinde çalıştı. yararı için fedakârlık gösterme, feodal bağlardan ve burjuva geleneklerinden kurtuluş belli başlı temalardır. Sıdık Karaçev (1901-1937) Sovyet dönemi edebiyatının gelişmesinde büyük rol oynamıştır. Şiirlerini genellikle Coomart Bökönbayev, akın ve dramaturg yani oyun 1918’de yazmıştır. Eserleri Kazak, Tatar, sonradan da yazarıdır. Onun ilk “Cer alan kedeylerge” yani “Yer alan Kırgız dergilerinde yayımlanmıştır. Dram ve nesir türünde fakirlere” isimli şiiri 1927’de yayımlanmıştır. Emgek Tölü eser veren ilk Kırgız sanatçılarındandır. (Emek, 1933), Altın Kız (1934), Coomarttın Irları (Coomart’ın Şiirleri, 1936), Komuz, 1938, Çabuul (Çapul, Onun öyküleri (“Üylönüüdön kaçtı” yani Evlilikten kaçtı, 1944) isimli kitapları yayımlanmıştır. “Süygönünö koşula albadı” yani Sevdiğine ulaşamadı, “Armanduu eki caş” yani Kederli iki genç), hikâyeleri; İkinci Dünya Savaşına dair “Koş Ala-To uulun ketti (Erksiz Kündördö, Erik Tanında) realist nesirin ilk maydanga” (Hoşçakal Ala-Dağ, oğlun gitti cepheye) isimli ürünleridir. şiiri, “Acal menen Ar-Namıs” (Ecel ile ar-namus),
Cengiz Aytmatov (1928-2008)
Kırgız edebiyatının en büyük ismi, Cengiz Aytmatov’dur. Aytmatov, dünyanın en büyük romancılarından birisi olarak kabul edilmektedir. Aytmatov’un eserleri pekçok ülke diline çevrilmiştir. “Cemile” adlı hikâyesiyle ünlenen Aytmatov’un; Yüzyüze, Selvi Boylum, İlk Öğretmen, Deve Gözü, Toprak Ana, Gülsarı, Beyaz Gemi, Gün Olur Asra Bedel, Dişi Kurdun Rüyaları gibi hepsi şaheser niteliğinde olan birçok roman ve hikâyesi bulunmaktadır.
Tölögön Kasımbekov, Kırgız edebiyatının son yıllarda öne çıkan ve tarihî romanları ile dikkat çeken bir yazar olmuştu. 1931’de Canı Coş ilçesinde Ab Col köyünde doğdu. Kırgızistan Devlet Üniversitesi Filoloji bölümünden 1957’de mezun oldu. 1956’da Kırgızistan halk yazarı oldu. Ala-Too edebiyat dergisinde sorumlu sekreter ve (1960- 1966) genel yayın yönetmeni (1966- 1971) görevlerinde bulundu. Daha sonra çeşitli yayınevlerinde, yazarlar birliğinde ve çeşitli idarî görevlerde bulundu. İlk öyküsü “Cılkıçının uulu” yani “Çobanın oğlu” 1952’de Sovettik Kırgızstan, bugünkü Ala Too dergisinde basıldı. Kendi hayatını anlatan “Adam bolgum kelet” yani “İnsan olmak istiyorum” adlı hikâyesi 1960’da yayınlandı. Yazarın tercüme edilerek Türkiye’de de basılan önemli eseri Sıngan Kılıç yani Kırılan Kılıç adlı tarihî romanı üzerine pek çok olumlu tepki aldı. İki ciltlik eserde 1842-1876 yılları arasında Hokand Hanlığı döneminde Kırgızların hayatı ile halkın sosyo-politik ve sosyo-ekonomik durumunu anlattı.