Türkiye’de yanlış Batılılaşma ve bunun yol açtığı ahlak XX. Yüzyıl Azeri Edebiyatı bozuklukları, sosyal çöküş, ele alınır.
Azerbaycan’da Tiyatro (XX. Yüzyılda Oluşumu CeferCabbarlı(1889-1934) Sovyet devrinin baskıcı, ve Gelişmesi) kontrolcü ve yönlendirici tavırlarına rağmen yaratıcılık
1905 Rus Meşrutiyeti’nin getirdiği hürriyet havası, tiyatro sınırlarını zorlayan bir yazardı. Cabbarlı, güzel hikâyeler hayatının gelişmesine katkı sağladı. yazarı olarak da bilinir. İlk dramı Vefalı Seriyye’dir. Bunu Solğun Çiçekler takip eder. Yaratıcılığının birinci XIX. asrın sonlarında Neriman Nerimanov (1870- devresini’ye kadarki faaliyetleri oluşturur. Bu devrede 1925)’un tiyatro eserleri öneme sahiptir. Hikâye ve roman Edirne’nin Fethi ,TrablusMuharibesi veya Ulduz), Bakı da yazan Nerimanov’un Nadanlıġ, Dilin Belası, Şamdan Muharibesi ,Nesreddin Şah) gibi tarihi dramlar Bey, Nadir Şah gibi dram eserleri vardır. yazmıştır.1920’den sonra yazdığı eserlerde, Aydın,
İlk tiyatro topluluğu 1888’de amatör olarak ortaya OġtayÉloğlu ve Od Gelini’nde artık sosyalist düşüncenin çıkmıştı. 1906’da “Müselman Dram Artistlerinin Şirketi” etkisi altındadır. Cabbarlı’nın Sévil, Almas ,Yaşar, Dönüş, adıyla ilk profesyonel topluluk oluşturuldu. 1905’inci İlde gibi eserlerinde maruz kaldığı büyük baskının izleri görülür. Molla Nesreddin mizah dergisinin yöneticisi Celil Memmedġuluzade (1866-1932) mizahî yazıları 1930-1941 yıllarında yazılan Mirzeİbrahimov’un Heyat, önemlidir. Çay Destgâhı (alegorik dram), Kişmiş Oyunu Madrit, Süléyman Rüstem’in Ġaçaġ Nebi, (komedi), Ölüler (dram), Anamın Kitabı (dram), Kâmança SemedVurğun’un Vaġif [Vâkıf], Ħanlar gibi dramları, en (dram), Danabaş Kendinin Mektebi (komedi), Lâl başarılı eserler arasındadır.
(senaryo), Deli Yığınçağı (komedi) gibi eserleri vardır.“ II. Dünya Harbi’nde bütün sanat hayatında ortaya çıkan Ölüler”, bir şaheser olarak kabul edilmektedir.Anamın eğilim, faşizme karşı mücadeledir. Tiyatro sahasında da Kitabı, Celil Memmedġuluzade’nin edebiyat anlayışını, savaşla alâkalı piyeslerin çokluğu göze çarpar.Piyeslere siyasî-sosyal görüşlerini yansıtır. örnek olarak Sabit Rehman, Hücum Davam Édir;
Ebdürrahim Bey Haġvérdili (1870-1933) de “Molla Süléyman Sani Aħundof, Çetin Dere, Ġayğı; M. Nesreddin” ekolü mensuplarındandır. Haġvérdili’nin en Tehmasıb, Aslan Yatağı; R. Rıza, Vefa; ZéynalĦelil, bilinen eserleri arasında Dağılan Tifaġ, BeħtsizCavan, İntiġam verilebilir.
Ağa Mehemmed Şah Ġacar, Millet Dostları ve 1920’de Savaştan sonra tiyatro hayatında bir durgunluk görülür. Azerbaycan Sovyet Cumhuriyeti’nin kurulmasından sonra Muasır hayat’a dair eserlerin yazılmasını tavsiye yazdıkları arasında da Ağaç Kölgesinde, EdaletĠapıları, edilir.İlyas Efendiyév’inİşıġlı Yollar, Bahar Suları; C. Yoldaş Koroğlu sayılabilir. Mecnunbeyov’un BöyükMehebbet, S.
Üzéyir Hacıbeyli (1885-1948) bu dönemde özel bir yer Rehman’ınAydınlıġ, Nişanlı Ġız; M. H. Tehmasıb’ın tutar. Yazar, gazeteci ve bestekârdır.Léyli ve Mecnun, Er Çiçeklenen Arzular; İ. Ġasımov’unZerifTéller gibi eserleri ve Arvad, O Olmasın Bu Olsun (diğer adıyla Meşediİbad), ortaya çıkar.
ŞéyħSen’an , Rüstem ve Söhrab, Arşın Mal Alan, Şah İlyas Efendiyév (1914- 1996) hikâye ve romanlar yazmış; Abbas ve Ħurşidbanu, Aslı ve Kerem gibi eserlerini dramlarıyla Azerbaycan tiyatrosunun en önde gelen kendisi yazıp besteleyerek Azerî sahnesinin ilk operalarını isimlerden biri olmuştur. İşıġlı Yollar, Bahar Suları, yaratır. Atayévler Ailesinde, Sen HemişeMenimlesen,
AbdullaŞaiġ (1881-1959), şair ve yazardır. İlk piyesi Unudabilmirem, MehvolmuşGündelikler, Menim Gözel Bahar manzumdur. Bunu Çoban, İdéal ve İnsanlıġ Günahım , Mahnı Dağlarda Ġaldı, Ġeribe Oğlan, adlı romantik-sembolik eseri takip etti. Ayrıca İldırım, ĦurşidbanuNatevan , Büllur Sarayda Sovyetler Birliği’nin Aldanmış Ulduzlar, Ħasay, Éloğlu, Veten, Ana , Nüşûbe, birçok yerinde büyük ilgi görmüştür.
Heġiġete Doğru gibi piyesleri de vardır. A. Şaiġ’in Araz Sabit Rehman komedileriyle savaş sonrası tiyatro adlı romanı en tanınmış eserleri arasındadır. hayatında kendine özgü bir çizgi geliştirmiştir.İlk
HüséynCavid (1882-1941) devrin en meşhur şair ve dram başarılarını Toy ve Hoşbehtler piyesleriyle sağladıktan yazarıdır. Cavid’in Batı ve Doğu medeniyetleri arasında sonra Aydınlar’da hayatını, fedakâr işçileri, “Sovyet bir sentez yapmaya çalıştığı görülür. N. Kemal, A. Hamit, insanı”nın yaratıcı ve yapıcı yanını idealize eder.
T. Fikret ve R. Tevfik’i özellikle yaratıcılığının ilk Enver Memmedhanlı (1913-1990), çok yönlü faaliyeti yıllarında örnek alır. Fakat, Türk-İslam dünyasının manevî arasında tiyatro eserleri ve senaryolar da yazmıştır. değerlerinden ve kültüründen uzaklaşmaz. Cavid’in ilk Özellikle Şerġin Seheri dramıyla dikkati çeker. dram eserleri olan Ana’da ve onu izleyen Maral’da beşerî problemler ele alınmıştır. İblis adlı manzum dramında XX. Yüzyıl Başlarında Azerbaycan ve Azerî Edebiyatı yine beşeri problemler karşısındadır. Bu eserde İnsanı 1905 Rus ihtilali, “kavimler hapishanesi” diye bilinen kötülüğe veya iyiliğe sevk eden güç nedir?” gibi felsefî Çarlık Rusyası’nda hürriyet güneşini doğurmuş, Türkler problemler ele alınmıştır .Uçurum manzum dramında da ve Müslümanlar arasında siyasî, edebî, sosyal faaliyetlerin
gelişmesini sağlamıştır. Azerbaycan’da fikir tartışmaları, XX. Yüzyılda Roman ve Hikâye siyasî çatışmalar, kültür-medeniyet tercihleri ortaya Nesir türünün gelişmesinde 1905’e kadar yayımlanan çıkmaya başlamıştır.Bu yüzyılın girişinde Azerî Türkleri, Azerbaycan’ın ilk gazete ve dergilerinin de payı çoktur. dünyaya gözlerini çevirmiş, olan bitenleri anlamaya Makale, fıkra, küçük hikâye, tenkit, çeşitli tercüme çalışıyor, kendi yurtlarının geleceği için hazırlık yazıları vs. gibi türler, daha çok Ekinçi (1875-1877), Ziya yapıyorlardı. (1879-1880), Ziya-yiĠafġasiye (1880- 1884), Keşkül İsmail Gaspıralı’nın önderliğinde, bütün Türk dünyası için (1883-1891) ve Şarġ-i Rus (1903-1905) gibi ilk süreli modern Türk kimliği çatısı altında “ortak yazı dili” ve yayınlarda ortaya çıkmış ve gelişmiştir. “ortak edebiyat” (daha doğrusu ortak modern kültür) Sultan MecidĠenizade (1866-1937), Azerbaycan oluşturma teşübbüsü dikkati çeker. İstanbul’da Sırat-ı edebiyatının ilk realist romanlarından biri olan iki Müstakim, Türk Yurdu, İkdam; Bahçesaray’da Tercüman; bölümlük Mektubât-ı Şéyda Bey Şirvanî (Muallimler Bakû’da Hayat, İrşad, Terakki, Füyuzat, Şelale, Açıksöz; İftiharı 1898, Gelinler Hamayili, 1900) ve ilk realist İdil-Ural’da Kazan Muhbiri, Vakit, Şura gibi süreli hikâyelerden kabul edilen Allah Hovfu ile Ġurban yayınlarda, bu temayül açıkça desteklenmiştir. Bayramı, Yaħud On Gün Riyazet yazmıştır. Bakû’da yayımlanan bazı gazete ve dergiler özellikle Modern küçük hikâyede ise Celil Mehemmedġuluzade, Hüséyinzade Ali Bey’in etkisiyle Türkiye’ye yakınlık Ebdurrahim Bey Hakvérdili ve Üzéyir Hacıbeyli’yi onde hususunda o kadar ileri gitmişlerdi ki Hayat, Füyuzat, gelen isimlerdendir. Teze Füyuzat, Şelale tamamen Türkiye Türkçesiyle yayımlanıyordu. Sovyet Dönemi Azerî Edebiyatı
1905’ten sonraki yıllar, Bu dönemde Azerbaycan Rus emperyalizminin “sosyalist” maskesi taşıyan yeni bir edebiyatı bir yandan Türkiye, diğer yandan da Rusya’daki yüzü olduğu, çok geçmeden anlaşıldı. 1925-26’daki edebî hareketlerin, siyasî gelişmelerin etkisi ideolojik sertleşme ve nihayet 1937’de Stalin’in dehşetli altındadır.1920’lere kadar, Azerbaycan’ın Avrupa terörü, bu rejimin karakterini iyice belli etti. 1920’den edebiyatını büyük ölçüde Türkiye ve Rusya kanalıyla sonra sadece Azerbaycan’ın cemiyet hayatı, yönetim şekli takip edip tanıdığını da unutmamak gerekir. değişmekle kalmadı ülkeyi yönetenler de değişti. Bu tarihten itibaren Azerbaycan Türkleri yönetimde arka Dönemin Önde Gelen Temsilcileri plana itildi, Rus ve Ermeni yöneticiler Azerbaycan’a Celil Memmedġuluzade (1866-1932) “Molla Nesreddin” hâkim oldu. dergisi etrafındaki yazarları- şairleri 1920’e kadar bir Yazarlar 1920’den önce olduğu gibi serbest yazma şansına arada tutmuştur. sahip değildi resmî-ideolojik görüşe uygun eser yazma Mirze Aliekber Sâbir (1862-1911) Türkiye’de az çok mecburiyeti vardı.“Eski ile yeni arasındaki diyalektik tanınmakta; Hophopname’siyle bilinmektedir. Sâbir, mücadele”yi tamamıyla Bolşevik yazarlar yürütüyordu. milletinin dertlerini yüreğinin derinliklerinde hissetmiş, zaman zaman millî edebiyat ve dil inkâr edildi. Rusça; acısını “ağlayarak güldüren, güldürerek ağlatan” şiirleriyle “Lenin’in dili”, “Komünist dünyasının dili”, Rus edebiyatı dışa vurmuştur. Realist, modern Azerbaycan şiirinin da; “emekçinin, işçinin, devrimin edebiyatı” olarak ortaya çıkışı doğrudan doğruya Sâbir’in edebî faaliyetine yüceltildi.1937’lere doğru o hâle geldi ki kimse bağlıdır. korkusundan bir şey yazamaz oldu.
1917 ihtilalinin hemen sonrasında, 28 Mayıs 1918’de Savaşa kadarki döneme kadar Yusif Vezir Çemenzeminli Gence’de Mehmed Emin Resulzade’nin başkanlığında (1887-1943), çok yönlü bir yazar olarak dikkati çeker. Kü- tarihin ilk Türk cumhuriyeti; “Azerbaycan Millî Şurası” çük, mizahî, realist hikâyelerinde Azerbaycan halk adıyla kurulur.27 Nisan 1920’de Bolşevik ordusu Bakû’ya hayatınının bütün yönlerini mükemmel bir şekilde girerek Millî Azerbaycan Cumhuriyeti’ne son verdi. Bir işlemiştir. Memmed Seid Ordubadi, Mir Celal, Méhdi müddet sonra da Azerbaycan Sovyetler Birliği’ne dâhil Hüséyn , Mirze İbrahimov, İlyas Efendiyév dönemin önde edildi.1920’de Tebriz’de Şeyh Muhammed Hıyabanî gelen isimlerindendir. başkanlığında “Azadistan” adlı ikinci Azerbaycan Türk 1960’lı yıllar Azerî edebiyatında yeni bir devrin hükûmeti kuruldu. Bir yıla yakın ayakta kalan bu millî başlangıcıdır. Stalin sonrasının daha serbest ve ılımlı hükûmet de Rus Kazakların yardımı ile şah yönetimi zemininde çağdaş insan hayatı çok yönlü bir şekilde ele tarafından yıkıldı; Hıyabanî idam edildi. alınır. Hüséyn Cavid, şair ve tiyatro yazarıdır. Romantik bir şair Sovyet Dönemi Azerî Şiiri olmasına rağmen eserlerinde realizm temayülleri de güçlüdür. Edebiyat-ı Cedide ve daha sonra da Servet-i Fünun ve nihayet Millî Edebiyat cereyanına katılmış şairlerin Ehmed Cavad, Türkiye’deki “Millî Edebiyat” cereyanını eserleri, 1905’ten sonra Azerî şiirinin ilk hamleyi benimsemiş, çok sade bir dille ve millî vezin olarak kabul yapmasına büyük ölçüde etki etmişti. Şiirde de siyasî, ettiği heceyle şiirler söylemiştir.
sosyal görüşler; “toplumcu bir sanat anlayışı” gittikçe HemidNutki Güney Azerbaycan şiirini hem Türkiye hem kuvvetlendi. de muasır dünya edebiyatına açan geniş kültür birikimine sahip bir şair ve fikir adamıdır. Süleyman Rüstem, “Devrimci” bir şair olarak 1927’de Elemden Neş’eye adlı şiir kitabıyla ilk çıkışını yaptı.Her Mensur eserler Güney Azerbaycan’ın içinde bulunduğu zaman “partizan” bir şair oldu. şartlar sebebiyle pek gelişmemiştir.
Semed Vurğun, “Komsomol” teşkilatında vazife almış, siyasî ve sosyal işlerle meşgul olmuş, şiirleri yanında tiyatro eserleriyle de büyük başarı sağlamıştır.Manzum tercümeleri arasında Puşkin’in YévgeniOnégin adlı romanı büyük bir başarı olarak kabul etmiştir.
Mikayıl Müşfik,dünya sosyalizminin galebisini sağlama” idealleri arasında romantik-lirik şiirin temsilcisi olarak dikkati çeker. Hece ve aruzun değişik ve alışılmamış kalıplarında şiirler yazdı.
Bu dönemde MikâyılRızaġuluzade çocuk edebiyatının gelişmesinde önemli rol oynamış, ders kitapları yazmış ve tercüme ile meşgul olmuştur. Tevfik Fikret ve Reşat Nuri Güntekin’den de aktarmalar yapmıştır.Sovyet devri Azerî şiirinin veya daha doğru bir adlandırma ile modern Azerî şiirinin en önde gelen temsilcisi Resul Rıza’dır.
Nigâr Refibeylive Mirvarid Dilbazimodern Azerî şiirinin kadın temsilcileri arasında yer aldı. Şiirlerindeki vatan ve insan sevgisi, ana şefkati, derin samimiyet ve açıklık dikkati çeker.
Behtiyar (Bahtiyar) Vahabzade, günümüz Azerî şiirinin en tanınmış şairleri arasındadır. Vahabzade, vezne ve kafiyeye de şiirin muhtevası kadar değer verir, titizlik gösterir. Klasik şiir geleneklerinin geliştirilerek devam ettirilmesine gayret eder.
Güney Azerbaycan Edebiyatı
Halk edebiyatı Güney Azerbaycan’ın en güçlü kültürel sahasıdır. Bakû’da bulunan “Nizamî Adına Edebiyat İnsitutusu”nun “Cenubî Azerbaycan Şubesi” Güney Azerbaycan hakkında oldukça önemli tarih ve edebiyat araştırmaları gerçekleştirerek, Güney Azerbaycan’daki eksikliği büyük ölçüde gidermektedir. Azerbaycanlı demokrat aydınlar tarafından Farsça olarak çıkartılan Aħter gazetesi İran’da çok etkili olmuştu.
Sovyet ordusu ile Tebriz’e giden Kuzey Azerbaycanlı bazı şair ve yazarlar burada yerli gençlerin de katılmasıyla 1941’de Veten Yolunda gazetesini çıkardılar ve “Şairler Meclisi” derneğini kurarak kültürel hayatı canlandırdılar.
Seyyid Mehemmed Hüséyn Şehriyar (1906/7-1988), Sadece Azerbaycan’ın değil, yakın dönem Türk dünyasının en büyük şairlerindendir. Farsça ve Türkçe şiirleri vardır. En büyük özelliği şiirlerindeki eşsiz lirizmdir.
Habib Sahir, şahlık zamanında da susmamış, özellikle lirik şiirleriyle sosyal muhtevalı manzumeleriyle dikkati çekmiştir.