EDB205U-HALK HİKÂYELERİ
Ünite 2: Halk Hikâyesi İnceleme Yöntemleri ve Hikâye Araştırmacıları
Halk Hikâyelerini İnceleme Yöntemleri
Türk halk hikâyeleri ile ilgili çalışmalar çok gerilere kadar gidebilse de, konunun metodik olarak ele alınışı oldukça yenidir. Halk hikâyeleri ile ilgili yöntemler dört başlık altında toplanabilir:
• Tarihi-Coğrafi Fin Yöntemi • Yapısalcı Halk Bilimi Yöntemleri • İdeolojik Halk Bilimi Kuramı • Bağlam Merkezli Halk Bilimi Kuramları
Tarihi Coğrafi-Fin Yöntemi
“Fin Folklor Kuramı” ve “Karşılaştırmalı Folklor Kuramı” gibi adlarla da anılır. Metinlerin tarihi ve coğrafi dağılımda arandığı bu yöntemle her kayıt birbiriyle karşılaştırılarak ilk metne ulaşmak hedeflenmiştir. Fin Julius Krohn ve oğlu tarafından geliştirilen bu yöntemde anlatı tipi ve motif kataloglarından yararlanılır. Türkiye’de daha çok masal araştırmalarında kullanılan bu yöntem daha sonra halk hikâyelerine (Tahir ile Zühre hikâyesi, Yaralı Mahmut Hikâyesi, vb.) de uygulanmaya başlanmıştır. Bu yöntem iki başlık altında uygulanmıştır: Epizot ve Motif.
Epizotlarına Göre İnceleme:
1. Kahramanın Ailesi: Genellikle erkeğin ailesinden söz edilir. Baba genellikle padişah veya beydir. 2. Kahramanın Doğumu: Bu padişahın çocuğu olmaz.Bir derviş gelir ve bir elmanın yarısını padişahın, yarısını da eşinin yemesi gerektiğini söyler. Sonunda çocukları olur. 3. Kahramanlara Ad Verilmesi: Elmayı veren derviş gelinceye kadar çocuklara ad verilmemesini tembihler. Çünkü bir zaman sonra derviş gelip çocuğun adını verecektir. 4. Kahramanın Eğitimi: Aşk hikâyelerinde genellikle kendini kardeş zanneden çocuklar birlikte okurlar. (Aslı ile Kerem, Tahir ile Zühre, vb.) 5. Kahramanların Aşık Olmaları: Derviş kahramanlara rüyalarında bade içirir. Bu birbirine aşık olacak sevgililer içindir. 6. Kahramanın Sevgiliyle Karşılaşması: Bade içen sevgililer genellikle uzun süre baygın yatarlar. Dertlerine uzun süre deva bulunamaz. Bu derdi anlayan yaşlı bir kadın kahramanın yanına genellikle bir saz bırakır ve saz sesini duyan kahraman uyanır ve şarkı söylemeye başlar. Uzun süren bir gurbet yolculuğundan sonra genellikle gül bahçesinde kavuşurlar. 7. Kahramanın Gurbete Çıkması: Sevgiliyle birlikte olmalarına büyük bir engel çıkar ve bunun için kahraman gurbete çıkar. 8. Sevgilinin Bir Başka Kahramanla Evlendirilmek İstenmesi: Kahraman gurbetteyken kız başkasıyla evlendirilmek istenir. Kız sevdiğine kavuşmak için zaman ister. Bu zaman zarfında kahraman
gelir ve kahramanın yiğitlikleri sayesinde kavuşurlar. 9. Kahramanın Memleketine Dönüşü: Kavuştuktan sonra kahraman sevdiğini kendi memleketine götürür. 10. Sonuç: Baba ocağına dönen kahraman kırk gün kırk gece düğün yaparlar.
Motiflerine Göre İnceleme:
Smith Thompson’ un masallar için geliştirdiği motif kataloğuna göre yapılır. Bunlar A: Mitolojik Motifler, B: Hayvanlar, C: Yasaklar vb. 22 gruba ayrılır. Motif uygulamasının halk hikâyelerine uygulanışı Türkiye’de ilk kez bir doktora tezinde uygulanmıştır.
Yapısalcı Halk Bilimi Yöntemleri
Lord Raglan’ın Geleneksel Kahraman Kalıbı
Batı kültür tarihine kaynaklık eden uygarlıkların destan ve mitlerdeki kahramanın ortak noktaları olduğunu saptayan Raglan, bu ortak noktaları doğum, tahta çıkma, evlenme ve ölüm olarak belirlemiştir. Kurama göre kahramanın yaşamı en fazla 22 başlık altına alınır. Türkiye’de bu yöntem ilk defa Özkul Çobanoğlu uygulamıştır. M. Öcal Oğuz bazı Dede Korkut hikâyelerine bu kuramı uygulamış ancak yeterli olmadığını belirtmiştir.
Vladamir Propp’ un Yapısalcılık Yöntemi
Rus masal araştırıcısı Propp masalların değişen niteliklerinin sadece kişi adları ve kişi nitelikleri olduğunu değişmeyen yönlerinin ise kişilerin eylemleri ve işlevleri olduğunu savunmuştur. Bu kurama göre masallar da kişiler en fazla 31 işleve sahiptir ve bu işlevler 7 kişilik tarafından üstlenilir. Bu yöntem Türkiye’de ilk defa Umay Günay tarafından uygulanmıştır.
Claude Levi-Strauss Yapısalcı Yöntemi
Levi-S, mitsel düşüncenin, daima karşıtlıkların farkında olarak onların geliştirici araştırıcılığıyla çalıştığını ileri sürer. İnsanlığın düşüncesini yöneten ortak yapı kalıplarını bulmak için Strauss, kültürün yaratılmasında etkili olan birbirine zıt anlam farklılıklarını, yani ikili karşıtlıkları saptar. Türkiye’de bu yöntem Ümral Kırman tarafından Dede Kokut hikâyelerinde uygulanmıştır. Bu hikâyelerdeki doğa-kültür karşıtlığı, akrabalık ilişkileri, cinsiyete dayalı karşıtlıklar gibi karşıtlıklar ele alınmış ve bunun üzerinden tahlil edilmiştir.
Joseph Campel’ ın Kahramanın Sonsuz Yolculuğu
Campel’in bu çalışmasında, halk anlatılarının yapılarının aynı olması konusu tartışılmıştır.
Greimas’ın Göstergebilim Yöntem
Bu yöntemi Filiz Kırbaşoğlu “Köroğlu Destanı’nın Özbek Varyantları Üzerine Bir Araştırma” adlı çalışmasında şu şekilde anlatır: “Greimas’a göre, evrenin bizde bir biçim, anlam kazanabilmesi için onda bazı farklılıklar algılamamız gereklidir. Bu metinde iki nesne vardır ve düzey çözümlemesi bir metni çözümlemenin yollarından
birisidir. Bunu da göstergebilimsel dörtgen sağlar: karşıtlık, çelişkinlik, içerme yada bütünleyicilik.
İdeolojik Halk Bilimi Kuramı
Ulusal Halk Bilimi kuramı olarak da bilinir ve bir ulusun dilini canlanmasında, kültür bağımsızlığını sağlamasında, ulusal ruhun temsil edilmesinde, ulus karakterinin betimlenmesinde aracı olarak halk bilimi unsurlarını kullanır.
Bağlam Merkezli Halk Bilimi Kuramları
Performans Teori
Halkbilimsel unsurların yaratım sürecine odaklanılan bu teoride, metnin oluşmasında, anlatıcı kadar, dinleyici kitlesinin, anlatımın gerçekleştirildiği fiziksel mekânın, sosyo-kültürel çevre koşullarının ve gösterinin yapıldığı zamanın da etkisi vardır. Hikâyenin anlatımında değişen bazı öğeler şunlardır: hikâyenin uzunluk kısalığı, sapmalar, döşeme, anlatıcının söz hazinesi.
Sözlü Kompozisyon Teorisi
Kuram, aşıkların yetişme evrelerini belirlemiş ve usta aşık olmada epik şiirin veznine uygun doğaçlama yapma becerisinin kazanılması gerektiğini ileri sürmüştür. Formula/kalıp ve tema kuramın iki temel terimidir.
Halk Hikâyeleri Üzerinde Yapılan Çalışmalar
Türklerin İslamiyeti kabul etmelerinden sonra; Siyer, Kısas-ı Enbiya ve Tezkiretü’l Evliya, Geyik Destanı, Güvercin Destanı, Ejderha Destanı, Kesikbaş Destanı, Hatice Mevlidi, Kız Mevlidi, Cimcime Sultan, Veysel Karani, Maktal-i Hüseyin vb. gibi eserler dikkatleri çekmeye başlamıştır.
Aşık hem saz meclislerini hem de halk hikâyesi fasıllarını birlikte yürütmüştür ve XV. yüzyılın sonundan itibaren Anadolu sahasında ozanlık geleneği yerini aşıklığa, hikâye anlatıcısı kıssahan da yerini meddaha bırakmışlardır.
Padişah ve sarayda çalışanların hizmetinde olan kıssahanlar, meddahlar, kuklabazlar, karagözcüler hem eğlendirip hem de bir psikolog görevi üstlenmişlerdir.
Halk hikâyelerinin ilk örnekleri XVI. yüzyılın sonlarında görülmeye başlanmıştır ve ilk şekillerini Azerbaycan ve Türkiye’nin Doğu Anadolu Bölgesi’nde ortaya çıkmıştır.
Halk hikâyelerinin ilk örneklerini veren aşıklar: Aşık Garip, Aşık Tahir, Cahan, Ercişli Emrah, Kerem Dede, Kurabni, Tufarganlı Aşık Abbas.
XIX. yüzyılda gerçekçi halk hikâyeleri oluşmuştur.
Halk hikâyeleri bize iki kanaldan ulaşmıştır:
1. Yazılı Kaynaklar: Cönkler, mecmualar ve basma eserlerdir. 2. Sözlü Kaynaklar: Mustafa Kemal Atatürk’ün “Türkiye Cumhuriyeti’nin temeli kültürüdür” özdeyişinden hareketle ilk derleme gezilerine Cumhuriyet’in ilk yıllarında çıkılır ve başta
aşıklarımız olmak üzere pek çok şahıstan halk hikâyesi metni derlenir.
Halk Hikâyeleri Üzerine Yapılan Bilimsel Çalışmalar
1. Pertev Naili Boratav ve halk hikâyeleri: 1931 yılında yüksek lisans tezi olarak yayınlanan Köroğlu Destanı adlı çalışması. 2. İlhan Başgöz ve halk hikâyeleri: 1949 yılında tamamlanan ama yayınlanmayan Biyografik Halk Hikâyeleri adlı doktora tezi. 3. Muhan Bali ve halk hikâyeleri: 1973 yılından yayınlanan Köroğlu Destanı’nın 14 kolunun metnini içine alan eser. 4. Fikret Türkmen ve halk hikâyeleri: 1983 yılında yayınlanan, hikâyenin 24 varyantını ele alan Tahir ile Zühre Hikâyesi adlı eser. 5. Ensar Aslan ve halk hikâyeleri: Çıldırlı Aşık Şenlik, Hayatı-Şiirleri-Hikâyeleri adlı eser. 6. Ali Duymaz ve halk hikâyeleri: Hikâyenin 14 varyantını ele alan Kerem ile Aslı üzerine Mukayeseli Bir Araştırma adlı doktora tezi. 7. Ali Berat Alptekin ve halk hikâyeleri: Kirmanşah Hikâyesi Üzerine Mukayeseli Bir Araştırma adlı doktora ön çalışması.
Halk Hikâyeleri Üzerine Yapılan Diğer Önemli Çalışmalar
• Ahmet Mithat Efendi’nin Hasan Mellah, Çengi, Henüz On Yedi Yaşında, • Radloff ve öğrencilerinin Proben, • Otto Spies’in Türk Halk Kitapları, • Hans August Fischer’in Şah İsmail Hikâyesi, • Wolfram Eberhard’ın Güneydoğu Anadolu’dan Aşık Hikâyeleri, • Edith Fischdick’in Elif ile Mahmut, • Eflatun Cem Güney’in Aşık Garip ve Tahir ile Zühre, • Ümit Kaftancıoğlu’nun Köroğlu Kol Destanları, • Ergun Sav’ın Halk Hikâyeleri, • Ali Öztürk’ün Türk Anonim Edebiyatı, • Kadir Pürlü’nün Aşık İsmeti ve Kapı Güzeli, • Gül Derman’ın Resimli Taş Baskısı Halk Hikâyeleri, • Mehmet Gökalp’in Mahiri ve Mahitaban Hikâyesi