• ekibin öğretimsel önerileri doğrultusunda Giriş uygulamalar yapma Bağımsız yaşam becerilerinin ilk basamağını özbakım becerileri oluşturmaktadır. Yeme, içme, giyinme, soyunma gibi görevleri bulunmaktadır.
ve tuvalet becerileri yaşamın ilk yıllarında edinilen ve tüm Genel eğitim öğretmenleri de; çoklu yetersizliği olan yaşam boyunca kullanılan öz bakım becerileridir. Çoklu bireylere kişisel bakım becerilerinin öğretilmesinde görev özre sahip olsa bile bireyin temel beceri edinimi alan ekibin daimi üyeleri arasında yer almalıdırlar. Çoklu tamamlandığında bireysel bağımsızlığı için kişisel bakım engellilere kişisel bakım becerilerinin öğretiminde, bireye becerilerinin öğretimi başlatılmalıdır. hizmet sunan diğer alan uzmanlarının da önemli rolleri
Çoklu Engellilere Kişisel Bakım Becerilerinin bulunmaktadır. Bu uzmanlar; fizyoterapistler, dil ve konuşma terapistleri, iş ve meslek terapistleri, okul Öğretimi hemşireleri olarak sıralanabilir. Kişisel bakım becerilerini kendi başına yerine getirebilmek, bireyin ebeveynlerinden bağımsızlaşmasının Kişisel bakım becerilerinin öğretimi ve gelişimin ilk adımı olarak görülmektedir. Kişisel bakım becerileri; izlenmesi süreçleri çoklu engelli olan bireyin yaşına ve kültürel özelliklerine de uygun olmalıdır. Öğretim öncesi • Yemek yeme becerileri, değerlendirme, öğretim ve öğretim sonrası değerlendirme • Tuvalet becerileri, süreçlerinde, başka bir deyişle öğretimin tüm aşamalarında • Giyinme ve kişisel temizlik becerileri ve ekip; • Eşyaların temizliği/bakımı, • aile/ hizmet sunan uzmanların öğretimsel olarak sınıflandırılmaktadır. Gelişimsel herhangi bir önceliklerini, yetersizliği bulunmayan bireylerde bu becerilerin • akran standartlarını (çoklu yetersizliği olan öğrenimi, çoğu zaman olgunlaşmayla birlikte bireyin tipik gelişim gösteren akranlarının, kendiliğinden ya da yetişkinlerden model alınarak kolay öğretilecek kişisel bakım becerisini hangi yollarla ve sancısız bir şekilde geçmektedir. Ancak engelli ve ne düzeyde gerçekleştirdiği) ve bireylerde, engel durumunun getirdiği olumsuzluklar, • toplumsal normları göz önünde bulundurmalıdır. kişisel bakım becerilerinin sistematik yöntemlerle öğretilmesini zorunlu hâle getirmektedir. Çoklu engelli Göz önünde bulundurulması gereken bu ilkeler; genellikle bireyler için kişisel bakım beceri öğretim programı sosyal geçerlik kriterleri olarak tanımlanmaktadır.
geliştirme ve uygulama aşamasında, aşağıda sıralanan Yapılan araştırmalar, yetersizliği olan bireylerin tipik kriterler göz önünde bulundurulmalıdır: gelişim gösteren akranlarını gözlemleyip model alarak
• Ekip üyeleri ile işbirliği içinde olmak onların davranışlarına benzer davranışlar sergilediğini • Bireyin içinde bulunduğu kültüre, yaş ve gelişim göstermektedir. Bu davranışlar iki farklı şekilde düzeyine uygun, aynı zamanda sosyal olarak oluşmaktadır: (a) akranlarına giysi seçimi, saç stili ve geçerli öğretim süreçlerine yer vermek Akranları kişisel bakım alışkanlıklarında benzeme çabası ve (b) sürece dâhil etmek kişisel bakım becerilerini akranlarıyla aynı ortam ve zamanda sergileme çabası. Bu açıdan bakıldığında; çoklu • Uyarlamalara yer vermek engelli bireyler için özellikle giyinme ve kişisel temizlik • Etkili bir değerlendirme sürecine yer vermek ve ve bakım becerilerinde akranların öğretmenlerden çok değerlendirme sonuçlarını kullanmak daha iyi bir model oldukları ortaya çıkmaktadır. Tipik • Öğretim için uygun ortamları ve süreleri gelişim gösteren akranlar, çoklu engelli arkadaşlarının belirlemek öğretim süreçlerine dâhil olarak, onların özellikleri ve • Etkili bir öğretim yöntemi seçmek gereksinimlerini daha iyi anlayacaklardır. Çoklu engelli
Çoklu engellilere kişisel bakım becerilerinin öğretimi bireyler ise yetişkin bir birey yerine, kendisine benzer aşamasında; öğretmenler öncelikle aile üyeleri, bireye özellikleri bulunan akranlarını becerileri sergilerken hizmet sunan diğer alan uzmanları, genel eğitim izleyecek, bu da öğretimin etkililiğini artıracaktır.
öğretmenleri ve çoklu engelli bireyler ile bir ekip Çoklu engelli bireylerin, hedeflenen kişisel bakım oluştururlar. Bu ekip; öğretilecek becerileri seçme, becerisini bağımsız olarak yerine getirebilmesi için; öğretimsel hedefleri düzenleme, öğretim programları öğretmenin bireyin özelliklerini dikkate alarak çeşitli geliştirme ve bireyin performansını izleme konularında iş uyarlamalara yer vermesi gerekmektedir. Uyarlama birliği içerisinde çalışır. Çoklu engelli bireylerin kendisi yaparken dikkat edilmesi gereken temel nokta, çoklu ve aile üyelerinin dışında, önemli ekip üyelerinden biri de engelli bireyin uyarlamadan en üst düzeyde yarar elde öğretmenlerdir. Özel eğitim öğretmenlerinin ekip edebilmesi için, sunulacak desteğin ne zaman içerisinde; silikleştirileceğinin ve ortadan kaldırılacağının
• ekip toplantılarının yeri ve zamanını planlama, belirlenmesidir. Çoklu engelli bireylere kişisel bakım • toplantıda alınan kararları kaydetme ve becerilerinin öğretiminde yer verilebilecek uyarlamalar aşağıda sıralanmıştır:
• Bireyin özelliklerine göre uyarlanmış araç- Çoklu Engellilere Tuvalet Becerilerinin Öğretimi gereçlere yer verme. Tuvalet becerisi; öğrenilmesi uzun bir zaman aldığı ve • Uyarlanmış açma/kapama düğmeleri veya içsel bazı uyaranlara (mesane doluluğu, bağırsak baskısı otomatik çalışan cihazlar. vb.) karşı farkındalık gerektirdiği için öğretilmesi en zor • Bir etkinlik içerisindeki beceri basamaklarının kişisel bakım becerilerinden biridir. değiştirilmesi. • Kişisel destekte bulunmak. Tuvalet eğitimine başlayabilmek için üç temel ön koşul özellik bulunmaktadır: Beceri öğretiminde değerlendirme sürecine yer vermek aşağıdaki nedenlerden dolayı önemli ve gereklidir. • Tuvalet sıklığı konusunda istikrarlı olma, Değerlendirme sayesinde; • Gün içerisinde 1-2 saatlik sürelerle kuru kalma ve • Takvim yaşının 2 yaş veya daha fazla olması • Bireyin sergileyebildiği beceriler belirlenir. şeklinde sıralanmaktadır. • Bireyin sergileyemediği ya da eksik olarak gerçekleştirdiği beceriler belirlenir. Genel olarak tuvalet eğitimine hazır hâle gelen çocuklar, • Bireyin öğrenmediği becerilerin hangilerinin, şu gün içerisinde bir kez bağırsak boşaltımı, üç- beş defa da anda ve gelecekte içinde bulunacağı ortamlarda mesane boşaltımı gerçekleştirmektedirler.
öncelikli beceriler olduğu belirlenir. Çoklu engellilere tuvalet becerisinin öğretiminde, • Bireyin beceriyi nasıl sergileyeceği belirlenir. gerçekleştirilen çevresel değerlendirme, beceri analizine • Bireyin kazandığı beceriyi akıcı bir şekilde dayalı değerlendirme, tuvaletini altına kaçırma ya da gerçekleştirip gerçekleştiremediği belirlenir. tuvalete yapmasının kaydedilmesinin yanı sıra kuru kalma • Bireyin kazandığı beceriyi farklı ortamlarda aralıklarının da kaydedilmesini gerektirmektedir. Tuvalet gerçekleştirip gerçekleştiremediği belirlenir. örüntüsünün değerlendirilmesine ek olarak; tuvalet • Bireyin öğretim süreci sonucunda sağladığı eğitimine başlamadan önce bireyin tuvalet rutini ile ilgili ilerleme ortaya koyulur. becerilerinin de değerlendirilmesi gerekmektedir.
• Öğretim sürecinde herhangi bir değişiklik Tuvalet kontrolü üzerine yapılan çalışmalar iki ayrı yapmaya gereksinim olup olmadığı belirlenir. genellemeyi ortaya çıkarmıştır. Bu genellemeler şunlardır;
Kişisel bakım becerilerinin değerlendirilmesi genellikle a) bireyler genel olarak, bağırsak kontrolünü aile üyeleriyle gerçekleştirilen görüşmeler, kontrol mesane kontrolünden önce kazanmaktadırlar ve listeleri, çevresel değerlendirme süreçleri ve doğrudan b) bireyler çoğunlukla gündüz tuvalet kontrolünü gözlem şeklinde gerçekleştirilmektedir. gece tuvalet kontrolünden önce kazanmaktadırlar.
Çoklu engelli birey için öncelikli kişisel bakım becerisi Gündüz tuvalet öğretim yaklaşımları geleneksel tuvalet seçildikten sonra ekip, öğrenme ortamları ve öğretim öğretim yöntemi ve hızlandırılmış tuvalet öğretim yöntemi takvimi ile ilgili olarak: olarak ifade edilebilir. Tuvalet becerisi genellikle üç
• Hedeflenen kişisel bakım becerisi nerede aşamada kazanılmaktadır. Bu aşamalar;
öğretilecek? (a) tuvalet sıklığının düzenli hâle gelmesi, • Beceri öğretimi sırasında kişisel mahremiyet (b) tuvalete kendi başına gitme ve sağlanabilecek mi? (c) bağımsız olarak tuvalet becerilerini yerine • Beceri ne zaman öğretilecek? getirme • Beceri hangi sıklıkla öğretilecek? olarak sıralanmaktadır. Geleneksel tuvalet öğretimi sorularının cevapları oluşturulmalıdır. yaklaşımının bazı temel kuralları bulunmaktadır. Bu Çoklu engelli bireylere kişisel bakım becerilerinin kurallardan yapılması gerekenler olarak:
öğretiminde başarıya ulaşmanın temel unsurlarından birisi • Öğrenci tuvaleti kullandığında onu ödüllendirin. de etkili bir öğretim yöntemi seçmektir. Etkili öğretim • Herhangi bir altına kaçırma durumunda, derhâl yöntemi; değerlendirme sonuçları üzerine inşa edilen, öğrencinin temizlenmesini sağlayın. uygun olduğu durumlarda akranların da sürece dâhil • Öğrenci altını ıslattığında sosyal pekiştireçlere edildiği, çoklu engelli bireyin beceri düzeyini geliştiren, ulaşmasını engelleyin. yaş, gelişim düzeyi ve kültürel özelliklere hassas öğretim • Altına kaçırma durumu olduğunda, öğrencinin yöntemidir. Etkili öğretim yöntemleri seçilirken bireyin ıslak mendille temizlenmesini ve kuru kıyafetler öğrenmenin hangi aşamasında olduğunu belirlemek giymesini sağlayın. Bu işlemi ya parken gerekmektedir. Öğrenmenin dört temel aşaması öğrenciyi azarlamayın, pekiştirici herhangi bir bulunmaktadır. Bunlar; (a) edinim, (b) akıcılık, (c) müdahalede bulunmayın. Öğrenciye tuvalete kalıcılık ve (d) genelleme olarak sıralanmaktadır. gitmesi için düzenli aralıklarla fırsatlar sunun.
• Öğrenci tuvaletteyken yanında bekleyin, boşaltımın gerçekleşip gerçekleşmediğini kontrol
edin. Boşaltım gerçekleştiği anda derhâl b) doğru yemek yeme tepkilerinin süresini öğrenciyi pekiştirin. belirleme, c) yanlış yemek yeme tepkilerinin sıklığını/oranını ifade edilenler bunlardır. belirleme, Hızlandırılmış tuvalet öğretim yönteminde tuvalet d) yanlış yemek yeme tepkilerinin süresini belirleme öğretimi yapılacak bireye fazladan sıvı tükettirilerek, daha ve sık mesane baskısına maruz kalmasının sağlanmaktadır. e) beceri analizine dayalı değerlendirme Bu tuvalet öğretim yönteminin “hızlandırılmış” olarak olarak sıralanmaktadır. betimlenmesinin sebebi, öğretim programının yüksek yoğunlukta sunulması ve öğrencilerin tuvalet becerisi Öğretmenler, çoklu engelli bireylerin yemek yeme performanslarında hızlı değişimlerin yaşanmasıdır. becerilerini bağımsız olarak sergilemelerini sağlayabilmek Hızlandırılmış tuvalet öğretim yöntemi ile ilgili için; yemek yeme becerisine ait çok farklı becerileri çekinceler; değerlendirmelidirler. Değerlendirmede odaklanılması gereken temel beceriler; a) sıvı miktarının artırılmasının birey için tehlikeli olabileceği, • Yiyeceğe kaşık/çatalını uzatma, b) tuvalet öğretimi sırasında öğrencinin diğer • Yiyeceği tabağın/kasenin içinden alma, öğretim fırsatlarından tamamen mahrum edildiği, • Yiyeceği ağzına götürme, c) tuvalet öğretimi sırasında öğrencinin tipik gelişim • Ağzını açarak yiyeceği ağzının içine koyma, gösteren akranlarıyla yaşayacağı olası iletişim • Ağzını kapatma, fırsatlarından mahrum edildiği, • Yiyeceği çiğneme ve d) tüm bu ayrıştırmanın öğrenci için aşırı bir ceza • Yiyeceği yutma, durumu oluşturabileceği, olarak sıralanmaktadır. olarak sıralanmaktadır. Çoklu engelli bireylere yemek yeme becerisinin Çoklu Engelliler Yemek Yeme Becerilerinin öğretiminde başarılı bir biçimde kullanılan birçok yöntem Öğretimi bulunmaktadır. Yemek yeme becerisinin ediniminin
Yemek yeme, bireyin yaşamı için en işlevsel ve en sık sağlanmasında öne çıkan yöntemler; kullanılan kişisel bakım becerileri arasında yer almaktadır. (a) şekil verme ve Yemek yeme becerileri gelişimsel olarak aşağıdaki (b) fiziksel ipucu (aşamalı yardım ve bekleme süreli sıralamayı izlemektedir: öğretimin içinde kullanılan fiziksel ipuçları) • Başkasına bağımlı olarak beslenme (kaşık süreçleridir. Bu yöntemler özellikle, temel yemek yeme dudaklarına dokundurulduğunda ağzını açma ve becerilerinin oluşturulmasında (edinim aşamasında) etkin yiyeceği yutma), bir şekilde kullanılır. Çoklu engelli birey, basit temel • Parmakları kullanarak yeme, yeme becerilerini (kaşığı eline alma vb.) kazandıktan • Kaşık kullanarak yeme, sonra diğer öğretim yöntemleri daha etkili bir şekilde • Bardaktan sıvı içme, kullanılmaya başlanır. • Çatal kullanma, • Bıçak kullanarak yiyecekleri sürme ve kesme, Çoklu Engellilere Giyinme ve Kişisel Temizlik • Yiyecek servis etme, Becerilerinin Öğretimi
• Yemeğin üzerine tuz, baharat ve soslar ekleme, Çoklu engellilere giyinme ve kişisel temizlik becerilerinin • Yemek masasında görgü kurallarına uyma. öğretiminde önerilen mümkün olduğu ölçüde gerçek araç- gereçlerle (örneğin gerçek giysiler, diş fırçaları, deodorant Çoklu engelli bireylerin bağımsız olarak yemek yemeyi vb.) çalışılmasıdır. Ancak giyinme becerilerinden iç öğrenebilmeleri için emme, dudaklarını kapalı tutabilme, çamaşırı giyme-çıkarma ve kişisel temizlik becerilerinden yutma, ısırma ve çiğneme becerilerinin yanı sıra boğazına ped değiştirme gibi becerilerin öğretiminde mahremiyet yemek takıldığında öğürme refleksine sahip olmaları nedeniyle doğal ortamda gerçek araç-gereçlerle çalışılması gerekmektedir. Yemek yeme becerisi çalışılacak çok uygun olmayabilir. Böyle bir durumla karşılaşıldığında engelli birey, sandalyenin tam ortasında stabil bir şekilde simülasyon eğitimine yer vererek oyuncak bir bebek oturmalı ve çenesi mümkün olduğu kadar zeminle paralel üzerinde öğretim yapmak daha doğru bir yöntem olarak bir düzlemde olmalıdır. görünmektedir.
Çoklu engelli bireylerin yemek zamanlarında, yemek Çoklu engelli bireylere giyinme ve kişisel temizlik yeme performanslarının izlenmesi çeşitli yollarla becerilerinin öğretiminde sıklıkla kullanılan öğretim gerçekleştirilmektedir. Bu yollar; yöntemleri gözleyerek öğrenme ve model olma, pasif
a) doğru yemek yeme tepkilerinin oranı/sıklığının model olma, videoyla kendine model olma ve eş zamanlı belirlenmesi, ipucuyla öğretim olarak ifade edilmektedir.
Çoklu Engelli Bireylerle Çalışırken Bakım Personelinin Dikkat Edeceği Noktalar ve Öneriler
Çoklu engellilerin günlük yaşamlarında daha bağımsız olabilmeleri için; bakım personelleri tarafından desteklenmeleri gerekmektedir. Bakım personellerinin, çoklu engelli bireyleri desteklemede kullanabilecekleri çeşitli öneriler bulunmaktadır:
• Çoklu engelli bireyin, engel durumu ile ilgili her ayrıntıyı öğrenin. • Çoklu engelli bireyin gereksinimlerini bilin ve onun güçlü yanlarına odaklanın. • Çoklu engelli bireylerle çalışan diğer uzmanlarla bir takım olun. • Çoklu engelli birey için yardımcı/destekleyici teknolojileri araştırın • Çokça uygulama fırsatları sunun ve olumlu davranışları anında pekiştirin. • Çalıştığınız bireye yerine getirebileceği günlük işler verin • Çalıştığınız çoklu engelli bireyin destek programına hâkim olun. • Uyarlamalar yapın. • Çalıştığınız bireyin ihtiyacı olan destek hizmetlerinden faydalanmasını sağlayın. • Çalıştığınız bireyin bağımsızlığını destekleyin.