EBR202U-ENGELLİ MEVZUATI VE MESLEK ETİĞİ
Ünite 8: Engelli Bakım ve Rehabilitasyonu Uygulama Standartları
Giriş
Engelli bireylerin faydalanabildiği tüm hizmetler yasa ve yönetmeliklerle düzenlenmiş, belirlenmiş olsa da hizmetin niteliği birtakım ögelere bağlıdır. Bu ögeler arasında bireylere hizmet veren çalışanların kendi uzmanlık alanlarında yetkin olması, alanında yeteri kadar deneyime sahip olması ve meslek etiği gibi özellikler yer almaktadır.
Temel Kavramlar
Etik: Farklı bilim ya da meslek alanlarındaki paydaşların uymakla mükellef oldukları ya da kaçınmaları gerekli olan kurallar, ilkeler ve davranışlar bütünüdür.
Meslek Etiği: Bir meslek grubuna tabi olan personelin ortak değerlerini belirleyen ve bu personellerin uymaları gerekli kılınan kimi zaman yazılı ve kimi zaman ise yazılı olmayan kuralların tamamıdır.
Uygulama standartları, mesleki özelliklerin somut şekilde gerçek hayata yansıtılmasından oluşan yeterlikler bütünüdür.
Meslek etiği ile uygulama standardının ortak nihai amacı hizmet alan kişilerin etik ve uygulama çerçevesi belirlenmiş hizmetten en üst düzeyde yararlanmalarıdır. İki kavram arasındaki farklılıklar aşağıdaki şekilde sıralanabilir:
• Meslek etiği geniş bir bakış açısıyla etik ve ahlak kavramlarıyla ilişkiliyken uygulama standartları meslek etiği ile ilişkilidir. • Meslek etiği ilkeleri görece daha evrensel bir kapsama sahipken, uygulama standartları ülkeden ülkeye çeşitlilik ya da farklılık gösterebilir. • Soyut bir yapıya sahip olan meslek etiğiyle karşılaştırıldığında uygulama standartları oldukça somut ve görünür bir yapıya sahiptir. • Toplumların bakış açısıyla meslek etiği ahlak, bireysel bakışla ise vicdanla ilişkilidir. Uygulama standartları ise doğrudan yeterliliklerle bağlantılıdır. • Meslek etiğinin temelinde bir tutum aktarılırken uygulama standardı denildiğinde genellikle bir beceriden bahsedilmektedir.
Engelli Bakım ve Rehabilitasyonunun Uygulama Standartları
Etik İlkelere Uygun Davranma
Etik ilkeler meslekler üstü olmakla birlikte insan hakları ile doğrudan bağlantılıdır. Engelli bakım ve rehabilitasyonuna yönelik başlıca etik ilkeler; engelli bireyin özelliklerine saygı duyma, eşitsizlikten kaçınma, ayrımcılığa karşı durma, gizlilik, profesyonelliği koruma ve dürüstlük olarak sıralanabilir. Bu doğrultuda aktarılan tüm etik ilkeler, uygulama standartlarını oluşturmak, hizmet sağlayan personeli ve engelli bireyi korumayı amaçlamaktadır.
Profesyonel İlişki Kurma
Profesyonel ilişki kurabilmek, bakım ve rehabilitasyon hizmeti veren personel ile hizmet alan kişi veya aile
arasındaki güven duygusunu geliştiren önemli bir ilkedir. Üç başlık altında incelenebilir: Gerçek ilişki, aktarım (transferans) ilişkisi ve çalışma iş birliği. Gerçek ilişki hayatın doğal akışında iki ya da daha fazla insan arasında gerçekleşen ve profesyonellik barındırmayan ilişki olarak tanımlanır. Engelli bakım ve rehabilitasyon sürecinde kurulan ilişki de her ne kadar hizmet sağlayan personel pro- fesyonel olsa da sonuç itibariyle iki insan arasında gündelik hayat kapsamında olan bir ilişkiyi ifade ettiği için bir yönüyle gerçek bir ilişkidir. Çalışma iş birliği ise hizmet sağlayan personel ve engelli bireyin hedeflenen sonuçlara ulaşmak için kurduğu etkileşimsel ilişki olarak tanımlanır.
Profesyonel ilişki kurmaya yardımcı olabilecek öneriler:
• Saydamlık: Tarafların birbirlerine karşı açık olmalarını ifade etmektedir. • Empati: Bireyin kendini karşısındaki bireyin yerine koyarak onun duygu ve düşüncelerini anlamaya çalışmasıdır. • İçtenlik: Tarafların birbirlerine karşı samimi ve dürüst olması şeklinde ifade edilebilir. • Bireyi merkeze alma: Hizmet sunan personelin engelli bireye sürecin odağında yani merkezinde ve önemli olduğunu hissettirmesidir. • Etkili iletişim becerilerinin kullanımı: Personelin hizmet sunduğu engelli bireye karşı anlaşılır, açık ve bireyin anlayacağı düzeyde bir dil kullanımı tercih etmesidir. • Güçlü yönlere vurgu yapma: Engelli bireylere hizmet sunarken nitelikli bir profesyonel ilişki için, aksayan ya da olumsuz yönlerden çok, engelli bireyin güçlü ve olumlu yönlerine vurgu yapmak önemli bir basamaktır.
Mesleki Sınırların ve Yetkilerin Farkında Olma
Etik ilkelerin amacı, çeşitli meslek alanlarında çalışan personelin, hizmet verirken kullandıkları uygulamaları etik ilkelere uygun şekilde yürütmelerini sağlamaktır. Etik ilkeler ve profesyonel ilişki kurma, uygulamalarda mesleki sınırları ve yetkileri belirleyen ana unsurlar arasındadır. Bakım ve rehabilitasyon sürecin boyunca gerçekleştirilen uygulamalarda mesleki sınır ve yetkilerin belirlenmesi çoğu zaman hizmet sağlayan personelin sorumluluğundadır. Bu doğrultuda sınır aşımlarını önlemek adına yapılan uygulamaların kayıt altına alınması önemli bir tedbirdir.
Hizmet Verdiği Konuyla İlgili Yasal Sorumluluklarını Bilme
Personelin görev tanımı yani hizmet sağlayan personelin görevi kapsamında yapmakla yükümlü olduğu, yapmadığı, eksik ya da yanlış yaptığı durumlarda cezai bir işlem gerektirecek rol ve davranışları ifade etmektedir. Personel ile ilgili bu yasal sorumluluklar mesleki sınırlar ve yetkilerin farklı bir boyutunu ifade etmektedir.
Meslek etiği kapsamında aktarılan sınır ve yetkiler ile yasal sorumluluklar arasındaki en önemli fark, ihlal durumunda
bir yaptırım uygulanıp uygulanmayacağıdır. Etik kuralların ihlal edilmesi durumunda herhangi bir cezai yaptırım bulunmamaktadır. Yasal sorumlulukların yerine getiril- mediği durumlarda ise hizmet sağlayan personelin cezai bir yaptırımla karşı karşıya kalması söz konusudur. Fakat bu noktada altı çizilmesi gerekli bir nüans ise etik ilkelerin genel dayanakları arasında ulusal ve uluslararası sözleşme ve mevzuatların yer aldığıdır.
Mesleki Gelişmeleri İzleme
Mesleki gelişmeleri izlemek, yeni uygulamaları ve her personelin kendi alanında ortaya çıkan güncel bilgileri takip etmektir. Mesleki gelişmelerin izlenmesi, mesleki yeterlilikle sağlayacağı katkının yanında değişen, gelişen mesleki standartlarında edinilmesi olarak açıklanabilir.
İş Birliği ve Ekip Çalışması Yapma
Engelli bakım ve rehabilitasyon hizmetleri birçok alandaki uzmanı ilgilendiren bir süreçtir ve disiplinler arası bir çalışmayı gerektirebilmektedir. Disiplinler arası anlayışın ön plana çıkmasındaki temel faktörlerden biri, süreç içinde karşılaşılan sorunların karmaşıklığı ve mevcut disiplinlerin ortaya çıkan sorunlara tek başına çözüm üretememesidir. Bu bağlamda disiplinler arası çalışma anlayışı, odaklanılan sorunun çözümünde ihtiyaç duyulan uzmanlardan yardım almayı ya da birlikte çalışmayı ifade etmektedir. Bakım ve rehabilitasyon sağlanan engelli bireylerin bireysel farklılıklarından ve gereksinimlerinden kaynaklanan özellikler nedeniyle tanılamadan eğitim sürecine kadar, çeşitli disiplinleri içerisinde barındırmaktadır.
Hizmet Alan Kişinin Bakım ve Rehabilitasyon Sürecine Katılımını Sağlama
Hizmet alan kişinin sürece katılımı adına dikkat edilmesi gereken hususlar aslında bütün süreçte kurulacak olan profesyonel ilişki ve etik kurallara uygunluk gibi temel standartlardır. Bu doğrultuda uygulama standartlarına destek sağlayabileceği düşünülen ek yeteneklerinde aktarılması önemlidir:
• Başkalarına öğretebilme, • Anlaşılır konuşma ve yazabilme, • Profesyonel ilişki için model olabilme, • Duygu yüklü durumlarda (kriz gibi) destekleyici tepki verme, • Karmaşık psiko-sosyal olguları yorumlayabilme, • Diğer insanları destekleyici kaynakları tanıma ve elde edebilme, • Planlanması yapılmış sorumlulukları yürütürken iş yükünü dengeleyebilme, • Herhangi bir kişinin duygularını ve performansını değerlendirebilme, • Stres altında çalışabilme, • Grup etkinliklerine katılma ve liderlik edebilme, • Çatışma barındıran ortamlar ve zorlayıcı karakterlerle baş edebilme, • Sorunların çözümünde gereken bilgilerin ne olduğunu bilme,
• Uygulamaları ile ilgili araştırma tasarlayabilme ve gerçekleştirebilme, • Sosyal ve psikolojik kuramları uygulamada kullanabilme.
Bakım ve Rehabilitasyona Uygun Ortam Sağlama
Hizmet alanların uygulamalardan ve donanımlardan eşit şekilde yararlanabilmesi için ortamın hizmet sağlayan personel ya da kurum tarafından sağlanması önemlidir. Hizmet alan ile veren bireyler arasında kurulacak profesyonel ilişkinin devam ettirilebilmesi ve uygulama standartlarının tutarlılığı bakımından, uygulama yapılacak ortamın kurum tarafından sağlanması daha etkili olacaktır. Ancak engelli bireylerin bireysel gereksinimleri ve özel- liklerinden kaynaklanan sebeplerle bazı durumlarda bireyin yaşamını sürdürdüğü ev gibi kurumsal olmayan bir ortamda da hizmetten faydalanması gerekliliği ortaya çıkabilir.
Bakım ve rehabilitasyon uygulamalarının gerçekleşeceği ortamların genel özelliklerini nasıl olmalıdır?
• Öncelikle hizmet alacak birey ve yakınlarının rahat edebilecekleri bir bekleme odası olmalıdır. • Uygulamanın gerçekleştirileceği ortam iç tasarımı ve konumu itibariyle mümkün olduğunca uyaranlardan arınık olmalıdır. • Açık renk duvar renklerinin tercih edilmeli ve engelli birey ile gelen yakınları için ek oturma yerleri bulundurulmalıdır. • Odanın ısı ve ışığı gibi fiziksel özellikleri iyi ayarlanmalı, mümkün oldukça güneş alan bir oda tercih edilmelidir. • Hizmet sağlanan engelli bireyin kişisel özelliklerine dikkat edilerek gerekli fiziksel ve öğretimsel düzenlemelerin yapılması uygulamaları daha nitelikli hale getirecektir.
Bakım ve Rehabilitasyona Uygun Yöntemler Kullanma
Bakım ve rehabilitasyon hizmetleri sürecinde yer alan uygulamalarda kullanılan yöntemin işlevselliği uygulamacıyla doğrudan ilişkilidir. Engelli bireylere sağlanan bakım ve rehabilitasyon uygulamalarında uygun yöntem ve tekniklerin belirlenmesi, bu yöntem ve tekniklerin kullanılmasını etkileyen en önemli değişken, hizmet alan grubun heterojen yapısıdır. Uygulamacıya hizmet alacak bireyin gereksinimleri hakkında detaylı bilgi sağlayarak uygulamanın amaçlarını ve yöntemini belirlemesinde yardımcı olacak en işlevsel teknikler: Gözlem, aktif dinleme, soru sormadır.
Gözlem, hizmet sağlayan personel için yalnızca konuşma içeriklerinden elde edilen sonuçlar çıkaracağından yetersiz kalabilmektedir. Bu nedenle hizmet sağlanan birey ve ailesine ilişkin özelliklerin dikkatlice ele alınması da önem- lidir.
Aktif dinleme, hizmet sağlayan personelin konuşma içeriği ve konuşma eşine saygı duyması, odaklanması sürecidir. Karşısında aktif bir dinleyici olduğuna ikna olan bir bireyin konuşma bağlamına uygun şekilde güvenilir ve detaylı
bilgiler aktarması beklenir. Aktif dinleme, etkileşimde güven duygusunun yerleşmesine ve gelişimine katkı sağlayan elzem bir tekniktir.
Soru sorma, aracılığıyla gerçekleştirilen etkileşimin verimliliği arttırılırken hizmet alan bireyi rahatsız edebilecek özel ve kişisel konuların gündeme gelmesini önlenecektir.
Bakım ve Rehabilitasyon Sürecindeki Uygulamaları Kayıt Altına Alma
Hizmet sağlayan personelin uygulama sonrasına ilişkin en önemli vazifelerinden biri kayıt tutmak ya da tutulan ka- yıtları bir araya getirmektir. Kayıt altına alma işlemi; not tutma, ses kaydı ya da görüntü kaydı olarak gerçekleştirilebilir. Uygulama sonrasında yapılan kayıt altına alma ya da kayıtları birleştirmenin gerekçeleri arasında aşağıdaki maddeler yer almaktadır:
• Resmî raporlara dayanak sağlamak • Hizmet sağlanan kişilerin dosyalarını düzenlemek • Yapılan uygulamaları kalıcı hâle getirmek • Personelin kişisel gelişimine yardımcı olmak • Olası bilimsel araştırmalara veri sağlamak • Personel eğitiminde kullanmak • Personelin uygulama sürecini ve kendisini değer- lendirmek
Uygulamaların kayıt altına alınmasında temel faydalardan biri değerlendirme olanağı sunmasıdır. Yapılacak bir değerlendirme sonrası hizmet sağlayan personel;
• Yapılan uygulamanın etkililiğini inceleyebilir. • Öz değerlendirme yapabilir. • İlerleyen uygulamaların yeniden düzenlenmesini sağlayabilir. • Sürecin eksik yanlarını tespit ederek bilimsel bir araştırmaya gerekçe oluşturabilir.
Tüm bu maddelere ek olarak kayıtların niteliği doğ- rultusunda yapılan uygulamalara yönelik hedeflenen tüm standartlar kontrol edilebilir. Hizmet sağlayan personelin etik ilkeleri, kullanılan yöntem ve teknikleri, uygulamanın niteliğini değerlendirme ve sorgulama avantajı sağlar. Ek olarak engelli birey ve ailesini bilgilendirme standardı için gereken verileri sağlar.
Bireyin ve Ailenin Kültürel Özelliklerini Tanıma
Engelli birey ve ailesinin kültürel özelliklerini bilerek personel tarafından bu özellikler doğrultusunda uygulamalar gerçekleştirilmesi standardın temelini oluşturur. Başlı başına bir meslek etiği ilkesidir. Etik ilkelerin kültürel değerleri içinde barındıran ve kültürel değerlerden etkilenen bir olguya sahip olduğu unutulmamalıdır.
Etik göreceli bir kavramdır ve bireyin davranışlarının meydana gelmesinde toplumun, örgütün, kültürel ögelerin dikkate değer etkileri bulunmaktadır. Kültürün değişimiyle birlikte etik ilkelerde de değişiklik gerekli olabilmektedir ve yapılacak düzenlemeler etik ihlallerin önüne geçecektir.
Meslek etiği ve uygulama standartlarının bir gereği olarak hizmet sağlayan personel, engelli bireyin kültürel özelliklerine saygı duymalıdır.
Engelli Birey ve Ailesini Süreç Hakkında Bilgilendirme
Bakım ve rehabilitasyon uygulamaları sağlayan personel, hizmet sağladığı kişiyi ya da ailesini erişebilecekleri hizmetler, kaynaklar ve olanaklarla ilgili bilgilendirmelidir. İnsanlar ve çevreleri arasındaki ilişkinin başlatılması, geliştirilmesi, yenilenmesi, sürdürülmesi ve korunması adına bilgilendirmeye ek olarak sürece aktif katılıma da gereksinim hissedilebilir. Ayrıca engelli birey ve ailesine yönelik yapılması gereken bilgilendirme, uygulama sürecine yönelikte olmalıdır. Bu tür bilgilendirmeler genel olarak didaktik (öğretici) bir nitelik taşır. Bu tarz bilgilendirmeler aracılığıyla engelli birey ve ailesine bakım ve rehabilitasyon sürecinde yaşanan sorunlar, problemi ortadan kaldırma olasılıkları, olanakları, kaynakları ile ilgili bilgi aktarılır. Bilgilendirme sürecinin temel unsurlarından biri dürüstlüktür.