EBR202U-ENGELLİ MEVZUATI VE MESLEK ETİĞİ
Ünite 5: Engelli Bakım ve Rehabilitasyon Hizmetlerine İlişkin Yasal Düzenlemeler
Giriş
Son yüzyılda insan haklarının gelişimine katkı sağlayan pek çok uluslararası çalışma yapılmıştır. Temel hak ve özgürlüklerin yanı sıra insanların refah düzeylerini de artırmayı hedefleyen bu uluslararası çalışmalar sosyal devlet anlayışının da gelişmesiyle birlikte ülkelerin çeşitli düzenlemelere gitmesini öncülük etmiştir. Uluslararası kuruluşların aldığı kararların bir ülkede uygulanabilir olması için, o ülkenin yasalarında yer alması gerekmektedir. Bu bağlamda bir yol haritası niteliği taşıyan uluslararası çalışmalar, ülkelerin yasal düzenlemelerini gerçekleştirmeleri sürecinde önemli roller oynamaktadır. Böylece ülkelerin kendilerine ait olan ulusal yasal düzenlemeleri engellilere sağlanacak olan hakları garanti altına almaktadır.
Engellilik, Bakım ve Rehabilitasyon Kavramları
Engellilik, Bakım ve Rehabilitasyon
2005 tarihli 5378 sayılı Özürlüler ve Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun’da engellilik “Doğuştan veya sonradan herhangi bir nedenle bedensel, zihinsel, ruhsal, duyusal ve sosyal yeteneklerini çeşitli derecelerde kaybetmesi nedeniyle toplumsal yaşama uyum sağlama ve günlük gereksinimlerini karşılama güçlükleri olan ve korunma, bakım, rehabilitasyon, danışmanlık ve destek hizmetlerine ihtiyaç duyan kişi” olarak tanımlanmaktadır.
Her ne kadar eski bazı yasal metinlerde ve uluslararası raporda “özürlü” kavramı kullanılıyor olsa da 2013 yılında gerçekleştirilen yasal düzenlemeyle birlikte “özürlü” yerinde “engelli” kavramı kullanılmaya başlanmıştır.
Bakım ve Rehabilitasyon Hizmetlerine İlişkin Kanunlar
Anayasa’da belirtilen; herkesin kanun önünde eşit olması, her vatandaşın eşit haklara sahip olması ve devletin bu haklardan her vatandaşın yararlanabilmesi için düzenlemeler yapması gerektiğine ilişkin maddeler bakım ve rehabilitasyon hizmetlerinin temelini oluşturmaktadır (Çitil, 2017). Bakım ve rehabilitasyon hizmetlerine temel teşkil eden dört kanundan söz etmek mümkündür:
• Engelliler Hakkında Kanun-2005 • Belediyeler Kanunu-2005 • Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşmenin Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun-2008 • Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşmeye Ek İhtiyari Protokolün Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun-2014
Engelliler Hakkında Kanun, engellilerin sosyal hayatta karşılaşabilecekleri engellerin ortadan kaldırılması gerektiği ve toplumdaki diğer bireylerle eşit haklara sahip olması gerektiğini vurgulamaktadır. Bununla birlikte içinde barındırdığı “habitasyon” ve “rehabilitasyon” maddeleriyle
bakım ve rehabilitasyon hizmetlerine ilişkin temel oluşturması sebebiyle son derece önem arz etmektedir.
Belediyeler Kanunu 13.7.2005 tarihinde 25874 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Kanun özünde belediyelerin; görev yetki ve sorumluluklarını belirlemek amacıyla çıkarılmıştır. Bakım ve rehabilitasyon hizmetlerine ilişkin olarak da bu kanunla belediyelere belli rol ve sorumluluklar verildiği görülmektedir.
Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşmenin Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun, BM Engelli Hakları Sözleşmesi’nin Türkiye Cumhuriyeti tarafından ulusal yasalara kabul edildiğini gösteren kanundur. Kapsamı çok geniş olan bu sözleşmede, engellilerin her alandaki hakları garanti altına alınmaya çalışılmış ve bireysel farklılıklara olan saygının artması gerektiği vurgusu yapılmıştır.
Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşmeye Ek İhtiyari Protokolün Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun bakım ve rehabilitasyon hizmetlerine temel teşkil edebilecek son kanun olarak karşımıza çıkmaktadır. 29203 sayılı Resmî Gazete’de 3.12.2014 tarihinde yayımlanan kanun Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşmenin Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun’da kabul edilen BM Engelli Haklarına İlişkin Sözleşme’sini teyit etmek ve engellilerin uluslararası kurumlara başvurularının önünü açmak amacıyla oluşturulmuştur.
Bakım ve Rehabilitasyon Hizmetlerine İlişkin Diğer Yasal Düzenlemeler
Bakım ve rehabilitasyon hizmetlerinin nasıl yürütülmesi gerektiği ve süreçte alınması gereken tedbirlere yönelik 7 yönetmelik ve 6 yasal düzenlemeden söz etmek mümkündür.
Bakım ve Rehabilitasyon Hizmetlerine İlişkin Yönetmelikler
• Evde Bakım Hizmetleri Sunumu Hakkında Yönetmelik-2005 • Özel Mesleki Rehabilitasyon Merkezleri Hakkında Yönetmelik-2006 • Bakıma Muhtaç Özürlülere Yönelik Resmî Kurum ve Kuruluşlar Bakım Merkezleri Yönetmeliği-2006 • Büyükşehir Belediyeleri Özürlü Hizmet Birimleri Yönetmeliği-2006 • Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü Özürlülerin Bakımı, Rehabilitasyonu ve Aile Danışmanlığı Hizmetlerine Dair Yönetmelik-2010 • Aile Hekimliği Uygulama Yönetmeliği-2013 • Engelli Bireylere Yönelik Özel Bakım Merkezleri Yönetmeliği-2016
Evde Bakım Hizmetleri Sunumu Hakkında Yönetmelik’in, hastanın evde bakıma kabulünün nasıl gerçekleştirileceğine ilişkin bölümünü kapsayan madde 26. maddesinde 7 maddeden oluşan şartlar belirtilmiştir:
• Hastanın sağlık durumu uygun olmadığı takdirde kanuni temsilcileri tarafından onay formu imzalanması gerekmektedir. • Hasta veya yakını bilgilendirildikten sonra hizmeti kabul edip etmeme konusunda özgürdür. • Hastanın kendi hekimi tarafından takip ediliyor olması veya atanacak yeni bir hekim tarafından takip edilmesi. • Evde bakım hizmeti için hekim onayının alınması. • Hastanın evinin hizmet verilmeye uygun olması. • Hastanın ırkı, dili, dini, rengi vb. hiçbir şey hizmetin sağlanmasına engel teşkil edemez. • Tavsiye edilen hizmet planı hizmeti alacak kişi veya yasal temsilcisi tarafından kabul edilmezse yazılı beyanla hizmet sonlandırılır.
Mesleki Rehabilitasyon Merkezlerinde” sağlanan hizmetler yönetmeliğin 6. maddesinde 5 başlıkta incelenmektedir:
• Ergoterapi • Fizyoterapi ve Rehabilitasyon • Sosyal Rehabilitasyon • Mesleki Eğitim • Mesleki Rehberlik
Bakıma Muhtaç Özürlülere Yönelik Resmî Kurum ve Kuruluşlar Bakım Merkezleri Yönetmeliği 30.07.2006 tarihinde 26244 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Yönetmeliğin 28. Maddede ise bakım hizmetleri iki başlıkta ele alınmıştır:
• Kişisel bakım hizmetleri • Psiko-sosyal destek hizmetleri
Büyükşehir Belediyeleri Özürlü Hizmet Birimleri Yönetmeliği 16.08.2006 tarihli 26261 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır:
• Engellilerin nitelikli işgücü haline dönüştürülmeleri için, başvuruda bulunan engelli bireylere yönelik uygun mesleki rehabilitasyon ve mesleki eğitimler vermek • Gerekli durumlarda özel donanımlı araçlarla engelli bireylerin okul, rehabilitasyon merkezi vb. yerlere ulaşımlarını sağlamak • Engelli ve yaşlılara bakım hizmeti sunmak ve gerekli durumlarda hizmet alımı sağlamak
Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü Özürlülerin Bakımı, Rehabilitasyonu ve Aile Danışmanlığı Hizmetlerine Dair Yönetmelik 03.09.2010 tarihli 27691 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Aşağıdaki şekilde sınıflandırmıştır:
• Hizmet Yönünden • Özür Grubu Açısından • Yaş Grubu Açısından • Cinsiyet Grubu Açısından
Aile Hekimliği Uygulama Yönetmeliği 16.05.2017 tarihli ve 30068 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.
Engelli Bireylere Yönetmelik Özel Bakım Merkezleri Yönetmeliği 04.11.2016 tarihinde 29878 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. İçerik şöyle özetlenebilir:
• Kurumun açılış izni Aile Sosyal Politikalar İl Müdürlüklerince verilecektir. • Farklı engel gruplarının binaları ayrı olmak koşuluyla aynı bahçeyi kullanabilirler. • 13 yaşından büyük engelli bireyler cinsiyetlerine göre ayrılarak farklı binalarda veya odalarda barındırılmalıdır. Barındırılma sürecinde yaş faktörü göz önünde bulundurularak 0-12, 12-18 ve 19 ve üzeri olarak gruplandırılmadırlar. • Ebeveyni kendisiyle birlikte merkezde kalan engelli bireyler için bu şartların aranmayacağı da belirtilmiştir.
Bakım ve Rehabilitasyon Hizmetlerine İlişkin Genelge, Yönerge ve Tebliğler
• Evde Bakım Hizmetinden Yararlanan Engelli Bireylerin Diğer Hizmetlerden Yararlanması Hakkında Genelge-2013 • Özel Bakım Merkezlerine Yerleştirmede Öncelik Hakkında Genelge-2014 • Zihinsel ve Ruhsal Engellilere Yönelik Özel Bakım Merkezleri Hakkında Genelge-2014 • Umut Evleri Yönergesi-2016 • Sağlık Uygulama Tebliği (SUT)-2017
Bakım ve Rehabilitasyon Hizmetlerinde Sorumlu Olan Kurumlar
• Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı • İçişleri Bakanlığı • Sağlık Bakanlığı • Millî Eğitim Bakanlığı • Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı • Belediyeler ve bu kurumlara bağlı müdürlükler.