tasarımlar ve üretimlerle engelli bireylerin günlük Giriş yaşamlarında desteklenebilecekleri ve refah seviyelerinin
Sağlıklı bireyler için günlük yaşamda yaşamın gerekliliği arttırılacağı göz önünde bulundurularak alandaki olarak yapılan birçok aktivite (alışveriş yapmak, yemek çalışmalar hız kazanmıştır. yeme, banyo yapmak, diş fırçalamak, giyinmek- soyunmak, kitap okumak, gibi) oldukça sıradan ve basit Engellilik ve Engel Türleri
bir uygulamadır. Engellilik türleri ve ihtiyaçları çeşitlilik göstermektedir. Günlük yaşamında yaşadığı sağlık problemlerinden dolayı Engel türleri şöyle sıralanabilir:
işlerini gerçekleştiremeyen engelli bireyler için • Ortopedik engellilik, geliştirilmiş yardımcı teknolojiler, bireyin günlük • Görme engellilik, yaşamdaki bağımsızlığını kolaylaştırmakta ve yaşam • İşitme engellilik, kalitesini arttırabilme konusunda önemli katkılar • Dil ve konuşma engelliliği, sağlamaktadır. Yardımcı teknoloji kavramının birçok • Zihinsel engellilik, tanımı olmakla birlikte, Uluslararası Standartlar Teşkilatı • Süreğen hastalıklar dolayısıyla meydana gelen tarafından “Engelleri önleyen, telafi eden, azaltan veya engellilik. etkisiz hâle getiren ve bu amaçlarla özellikle üretilen ya da yaygın biçimde mevcut olan ve engelli kişi tarafından Bireyin var olan sorununa özel ihtiyaçlar değişkenlik kullanılan her ürün, cihaz, donanım ya da teknik göstermektedir. sistemdir” olarak tanımlanmıştır. Yardımcı teknolojik Ortopedik engel: Kas-iskelet sistemini ilgilendiren cihazlar, kişinin engel türü ve engel şiddetine bağlı olarak yetersizlik, eksiklik veya fonksiyon kaybı olan bireylerde farklı şekillerde tasarlanmıştır. yaşanan engellilik durumudur. Alt ve üst Son yıllarda, teknolojik alandaki gelişmeler ve sağlık ekstremitelerinde, omurgada kısalık, eksiklik, fazlalık, alanındaki önemli çalışmaların sonuçlarının yayınlanması yokluk, şekil bozukluğu, hareket kısıtlılığı, kas ile birlikte, gelişen ve çeşitlenen yardımcı cihazlar, günlük güçsüzlüğü sorun teşkil eden durumlardır. Serebral palsi yaşamda bazı işlerini gerçekleştirebilme konusunda (çocukluk çağı beyin felci), spina bifida, amputasyonlar, problem yaşayan engelli bireyler için uyarlanabilir omurilik felçliler ortopedik engeli olan bireylerdir. özellikte olup, aynı zamanda, iyileştirici ve düzeltici İşitme engeli: Doğum öncesi, doğum sırası veya görevler de sağlamaktadır. sonrasında meydana gelen herhangi bir probleme bağlı Engellilik ve Yardımcı Teknoloji olarak gelişebilir. Tek veya her iki kulağında tam veya Engellilik/engel, insan olma durumunun bir parçasıdır. kısmi işitme kaybı olan bireyler işitme engelli sınıfına Öyle ki hemen hemen herkes yaşamının tamamı (herhangi dahil olurlar. Geniş kapsamlı bir terim olup hafif bir sağlık problemine bağlı olarak gelişen durumlarda) dereceden çok ileri dereceye kadar değişen şiddetlerde veya bir bölümünde (bu durum, genellikle yaşlılık görülebilir. İşitme engeli;
döneminde görülmektedir), fonksiyon güçlükleriyle • Ağır işitenler ve karakterize durumlar yaşayabilmektedir. Böyle • Hiç işitmeyenler olarak iki grupta durumlarda, genellikle, yardıma muhtaç olan engelli incelenebilirler. bireyin desteklenmesi konusundaki sorumluluğu aile bireyleri veya yakın arkadaşları tarafından Görme engeli: Tek veya her iki gözünde tam veya kısmi üstlenilmektedir. görme kaybı veya bozukluğu olma durumudur. Görme engeli, hayatın farklı dönemlerinde geçirilen hastalık, Dünya Sağlık Örgütünün (DSÖ) araştırmalarına göre kaza gibi sebepler nedeniyle veya doğum dünya üzerinde 500-650 milyon insanın engelli olduğu, sırasında/sonrasında gelişen problemler nedeniyle dünya çocuk nüfusunun %10’unun, yaklaşık olarak 200 gelişebilir. Göz protezi olan bireyler, renk körlüğü, gece milyon insanın, duyusal, entelektüel veya mental sağlık körlüğü gibi sağlık problemi olan bireyler görme engelli konusunda engellilik yaşadığı belirtilmiştir. Engelli sınıfına dahil edilmektedir. nüfusunun gelişmiş ülkelerde çok daha yüksek olduğu, sadece Amerika Birleşik Devletleri’nde bu sayının 54 Dil ve konuşma engeli: Doğum öncesi, sırası veya milyon insandan fazla olduğu belirtilmektedir. Ülkemizde sonrasında meydana gelen herhangi bir problem ve/veya ise Devlet Planlama Teşkilatının (DTÖ) 2011 yılında hastalık nedeniyle konuşma yeteneğinin kaybolması, yaptığı çalışmada, 5 milyon civarında insanın (4 milyon konuşmanın hızında, akıcılığında, ifade edebilme 882 bin 841 kişi) herhangi bir engele sahip olduğu yeteneğinde bozukluk yaşanması ve ses bozukluğu ile belirtilmektedir. karakterize durumdur. Kekemeliği olanlar, işittiği hâlde konuşamayanlar, dil, dudak, damak veya çene yapısında Yardımcı teknolojiler, 1960’lı yıllardan itibaren engelli ciddi problemi olan bireyler bu gruba dahil olmaktadır. nüfusundaki artışa paralel bir biçimde kullanılmaya başlanmıştır. 1970 ve 1980’li yıllarda alanda çalışan Zihinsel engel: Doğum öncesi, sırası veya sonrasında akademisyenlerin de desteği ile yüksek teknolojik gelişen problemler nedeniyle gelişebilir. Çeşitli derecede
zihinsel yetersizlikle karakterizedir. Zihinsel engeli Yüksek Düzey Yardımcı Teknolojiler olanlar (mental retardeler, entellektüel bozukluğu olanlar) Sofistike elektronikler veya bilgisayarların birleşiminden ve Down sendromlu bireyler bu gruba giren klinik oluşan yüksek teknolojili ürünlerdir. Ciddi fonksiyonel tablolardır. kayıp yaşayan bireylerde fonksiyon kaybı yaşanan uzvun
Süreğen hastalıklar: Bireyin çalışma kapasitesi ve yerini alan, destekleyen veya yeniden fonksiyon fonksiyonlarını etkileyen veya önleyen, sürekli bakım ve kazandırmak amacıyla kullanılan ürünlerdir. Yardımcı tedavi gerektiren hastalıkların olması durumunda teknolojik ürünlerin engelli bireylerde kullanımı sonucu yaşanılan klinik tablo sonrasında görülür. Örneğin; kan ortaya çıkan yararları şöyle sıralanabilir:
hastalıkları, romatizmal hastalıklar, kronik solunum • Engel türüne bağlı olarak meydana gelebilecek sistemi hastalıkları, kanserler, ruhsal davranış sorunlarda azalma ve hastaneye yatış bozuklukları gibi. sıklık/sürelerinde azalma olur.
Engelliler Yardımcı Teknojilerin Yeri ve Önemi • Sağlık profesyonellerinin iş yükünde azalma olur. Modern teknolojik gelişmeler, engelli kullanıcıların • Daha az kaynak ile daha fazla kişiye ulaşmanın hareketlilik kapasitesi ve yaşam kalitesi parametrelerinde mümkün olmasıyla birlikte maliyet azaltılmış önemli kazanımlar sağlamıştır. Çünkü, yardımcı olur. teknolojik ürünlerin kullanımı engellilerin toplumla bütünleşmeleri konusunda önemli katkılar sağlamaktadır. • Engelli bireye kendi yaşamını kontrol edebilme becerisi sağlar. Yardımcı teknoloji, yardımcı, adaptif ve rehabilitatif • Engelli bireyin ev, iş, okul ve sosyal aktivite amaçlar için engelliler tarafından tercih edilen, kullanılan katılımının arttırılması ile birlikte yaşam araç-gereçlere verilen isimdir. Son yıllarda, robotik kalitesine önemli katkılar sağlanır. rehabilitasyon ve sanal gerçeklik rehabilitasyonu • Kişinin sağlıklı bireylerle etkileşimi arttırılır. alanındaki gelişmeler ve teknolojik ilerlemelerle birlikte, • Engelli bireyin kendine güveni artar. yüksek teknolojik ürünlerin farklı engel türüne ait • Engelli bireyin günlük yaşam aktivite bireylerde yaygın kullanımında artışlar olmuştur. bağımsızlığı arttırılır.
Teknolojideki kalite (düşük veya yüksek teknoloji), elde • Engelli bireyin yaşam deneyimi ve öğrenme edilen ürünler açısından önemli olmakla birlikte, her becerisi (akademik başarı) arttırılır. zaman, teknolojinin doğru olduğu ve doğru bir şekilde • Bireyin diğer sağlık profesyonelleri tarafından kullanıldığı anlamını taşımamaktadır. Bir tasarım yakın takibi sağlanmış olur. mühendisinin de belirtmiş olduğu gibi “düşük teknoloji ya Teknolojik gelişmeler, insanlık için birçok avantaj da yüksek teknoloji değil, doğru teknoloji” terimi kalite sağlamakla birlikte dezavantajları da bulunmaktadır. bakımından daha önemlidir. Yardımcı teknolojik ürünlerin en belirgin dezavantajları Artan engelli nüfusu, engellilerin artan ihtiyaçları, şöyle sıralanabilir: engelliler için yaşam kalitesini arttırmak amacıyla • Gizlilik ihlali. sosyalleşme ve kaynaşma/kaynaştırma çabaları, sektörde önemli bir açığın ortaya çıkmasına ve önemli bir pazar • Engelli bireyin teknoloji kullanımı konusundaki alanının gelişmesine neden olmuştur. isteksizliği. • Gerilemelere neden olabilmektedir. Teknolojik İçeriği Olmayan Yardımcı Teknolojiler • Bireyin geçmişine bağlı olması, yeni teknolojiye
Herhangi bir ekipman veya cihaz içeriği olmayan ürünler karşı uyum güçlüğü. olup fizyoterapi, iş-meşguliyet terapi veya diğer sağlık • Yaşanabilen teknolojik sorunlar cihazın personellerinin bulunduğu departmanlarda kullanılan kullanımına engel olabilmektedir. ürünlerdir. Yardımcı teknoloji kişi-çevre uyumunu • Sigorta kurumlarının teknolojik cihazların kolaylaştırır. masraflarını karşılamaması.
Düşük Düzey Yardımcı Teknolojiler • Yaşanan güçlükler. • Bazen teknolojik ürünü kullanım becerisini Düşük teknoloji terimi, “daha az sofistike” anlamına kazanabilmek uzun zaman alabilmektedir. gelmekte olup uyarlanmış kaşık sapı, bükülmeyen bardak sapları ve velkro sabitleyicileri gibi teknolojik ürünleri Yardımcı teknolojiler günlük yaşamda farklı amaçlar için içermektedir. kullanılabilmektedir. Yardımcı ve destekleyici teknoloji tipleri aşağıda belirtildiği şekilde olabilmektedir: Orta Düzey Yardımcı Teknolojiler Tekerlekli sandalye gibi komplike mekanik araç-gereçleri • Günlük yaşam için yardımcılar, içerir. Fonksiyonel kaybı biraz daha fazla olan nörolojik • İletişimi arttırıcı ve/veya alternatif yardımcı veya ortopedik engelli bireyler için sıklıkla kullanılan teknolojiler, teknolojik cihazlardır. • Mobilite yardımcıları, • Oturma ve pozisyonlama gereçleri,
• Bilgisayar erişim yardımcıları, Mobilite için sıklıkla kullanılan yardımcı teknolojik • Çevre kontrolörleri, ürünler şunlardır:
• Ev modifikasyonu, araç modifikasyonları ve iş • Kanadyenler, yeri modifikasyonları, • Prostetik cihazlar, • Ortezler, prostetik ve ortodontikler, • Tekerlekli sandalyeler, • Duyusal yardımcılar (görme yardımcıları, işitme • Yürüteçler (Walkerlar), yardımcıları gibi), • Baston. • Rekreasyon cihazları, • Akademik ve öğrenme yardımcıları. Mobilite düzeyi, engelli bireyler arasında da değişkenlik göstermektedir. Günlük Yaşam Yardımcıları Günlük aktiviteler için gerekli özel düzeneklerden Baston: Bilinen en eski yürüme yardımcısı olup, geniş bir oluşmaktadır. Sıradan bir birey için yemek hazırlamak, destek alanı sağlar ve dengeli yürüyüşü destekler. Boyu yemek yemek, diş fırçalamak, banyo ve tuvalet ayarlanabilir baston kullanmak, güvenlik açısından aktivitelerini gerçekleştirebilmek sıradan işler olmakla oldukça önemlidir.
birlikte, engelli bir birey, bu aktiviteleri Koltuk değneği ve kanadyenler: Daha geniş bir destek gerçekleştirebilmek için birtakım yardımcı alet ve alanı sağlar ve aynı zamanda, yana doğru olan stabiliteyi hizmetlere ihtiyaç duyabilmektedir. Sıklıkla uyarlanmış de destekler. Çift koltuk değneği kullanılarak vücut mutfak kap-kaçakları, tabak veya bardaklar, ağırlığının yaklaşık olarak %80’ni desteklenebilir. Koltuk kaymaz/kaydırmaz yüzeyler, özel olarak dizayn edilmiş değnekleri, koltuk altından (aksilla) desteklenen ve ön kol tuvalet oturakları, çorap giydiriciler, duşa kabinler günlük destekli (kanadyen tip) şekilde olabilmektedir. yaşam yardımcı teknolojilerine verilebilecek örneklerdir. Kanadyen koltuk değnekleri, elleri serbest bıraktığı için İletişimi Arttırıcı ve/veya Alternatif Yardımcı kolay kullanılabilirler. Tek kanadyen kullanımı vücut Teknolojiler ağırlığının %25’ini desteklerken, çift kanadyen
Konuşma becerisi olmayan çocuk ve/veya yetişkinlerde, kullanıldığında vücut ağırlığının %45- 50’si kadarı taşınır. konuşulanları anlamayan veya iletişim problemi yaşayan Yürüteçler: Koltuk değneği kullanıldığında, yeterli bireylerde kullanılabilmektedir. Resim tahtası, ses çıktısı stabilitenin sağlanamadığı ve daha çok stabilite gerektiği gibi kullanılan iletişim gereçleri, iletişim yazılımları ve durumlarda kullanılır. Bağımsız yürüyemeyen ve ayakta bilgisayarları içermektedir. duramayan bireylerde, belirgin denge ve koordinasyon Mobilite Yardımcıları kaybı olan bireylerde tercih edilir
Fiziksel veya görsel engeli olan bireylerde bağımsız Tekerlekli sandalyeler: Alt ekstremitelerinde işlev hareket ve toplum içinde güvenli hareket imkanı sağlayan bozukluğu veya kaybı olan bireylerde “yürüme yardımcı araç gereçler, mobilite yardımcılarıdır. ayakkabısı” olarak nitelendirilebilecek özellikteki Tekerlekli sandalyeler, yürüteçler (walker), uyarlanmış yardımcı teknolojilerdir. Elle kontrol edilebilenleri olduğu bisikletler, kanedyen, koltuk değnekleri, bastonlar örnek gibi akülü modelleri de (kumanda kolu ile kontrol olarak verilebilir. Mobilite problemi olan bireylerde cihaz edilebilenler, baş kontrolü ile kontrol edilebilenler, çene seçimi yaparken dikkat edilmesi gereken önemli ayrıntılar kontrollü tekerlekli sandalyeler (TS), ağızdaki pipetle şöyle sıralanabilir: çekme veya üfleme kontrollü pnömotik TS’ler)
• Eğer, hafif denge ve stabilizasyon güçlüğü varsa bulunmaktadır.
(yaşlılarda olduğu gibi) bireyin sadece baston Kişiye özel Tekerlekli Sandalye-GO: GO ismi verilen TS, kullanması yeterli olabilir. kullanıcısının biyometrik verileri taranarak kişiye özel • Eğer, tek bir alt ekstremitesinde ağrı veya olarak hazırlanmaktadır. TS, kişinin vücut boyutları ve zayıflık gibi bir durum söz konusu ise (çocuk ağırlığı göz önünde bulundurularak engelli bireyin vücudu felci sekeli, ayak-bacak ağrısı, gibi) sağlıklı ile bütünlük sağlayacak şekilde tasarlanmaktadır. tarafta kullanılmak üzere baston önerilebilir. Mobilite yardımcılarının yanı sıra hareket ve motor • Orta derece stabilite ve denge problemi kontrol problemi olan bireylerde günlük yaşam katılımını yaşanıyorsa dar veya geniş alanlı tripod arttırmak amacıyla kullanılan çeşitli yardımcı teknolojiler kullanılabilir. söz konusudur. Bu teknolojik ürünler, çoğu zaman, engelli • Her iki alt ekstremitede zayıflık veya diğer başka bireyin eli, kolu, bacağı gibi fonksiyon görmektedir. sorunlar varsa (kas sertliği, gibi) iki taraflı koltuk Motor hareket problemi olan bireylerde kullanılan değneği veya yürüteç (walker) kullanılabilir. yardımcı teknolojilere; • Alt ekstremitelerinin yanı sıra üst ekstremitelerin de problem yaşayan hasta bireylerde, tekerlekli • Ağız çubuğu, sandalye günlük yaşamda mobilite için tercih • Kafa çubuğu ve edilebilir. • Elektrikli arabalar örnek verilebilir.
Mobilite cihazları dışında, engelli bireylerin kullanımına uygun arabalar, elektrikli süpürgeler, rehabilitasyonunda yürüme aktivitesini gerçekleştirmeden bilgisayarlar, gibi. önce kullanılan bazı teknolojik ürünler de söz konusudur. Ortezler, Prostotikler ve Ortodontikler Bu teknolojik ürünler, bağımsız ayakta duramayacak veya yürüyemeyecek durumda olan hastaların erken dönemden Olmayan vücut bölgesinin (özellikle ekstremiteler için) itibaren destekli bir şekilde de olsa aktiviteyi yer değiştirme (replasman), yerini alma veya gerçekleştirebilmelerini ve uzun süre yatağa bağımlı fonksiyonunu arttırmayı amaçlayan teknolojik ürünlerdir. kalmanın olumsuz etkilerini azaltabilmek adına önemlidir. Splintler, ortezler, protez ekstremiteler, kayışlar bu Ayrıca, yürüme eğitiminin erken dönemlerinde bireye alt amaçla kullanılır. Ortezler, vücudu veya vücudun ekstremite kontrolünün kazandırılması aşamasına da herhangi bir bölgesini desteklemek, istenmeyen hareketini önemli derecede yardımcıdır. Bu amaçla sıklıkla önlemek veya düzeltmek amacıyla kullanılan yardımcı kullanılan teknolojik ürünler arasında; cihazlardır. Protezler ise olmayan bir ekstremitenin yerini alan cihazlardır. • Paralel barlar ve • Ayakta durma masaları sayılabilir. Duyusal Yardımcılar
Görme veya işitme engeli olan bireylerde bilgiye erişimin Oturma ve Pozisyonlama Gereçleri ve toplumsal katılımların gerçekleştirilebilmesini
Fiziksel engeli olan bireylerde, yorgunluk oluşmaksızın kolaylaştırmak veya fonksiyonu üstlenmek için öğrenme becerilerini geliştirmek veya fonksiyon geliştirilen araç-gereçlerdir. gerçekleştirebilmeleri konusunda iyi pozisyonlanmaları gerekmektedir. Oturma ve pozisyonlama yardımcıları bu Rekreasyon Cihazları
amaçla kullanılmaktadır. Uyarlanmış masa-sandalyeler, Adaptif spor ve rekreasyon teknolojileri olarak da ayakta durdurma gereçleri, kama-takozlar, kayışlar bu isimlendirilmektedir. Fiziksel, duyusal ve entelektüel amaçla kullanılabilir. engeli olan bireylerin rekreasyon ve boş vakit aktivitelerine tam katılım yapabilmeleri için Bilgisayar Teknolojileri gerekmektedir. Düşük seviye teknolojiden yüksek
Farklı duyularla ilgili engeli olan bireylere teknolojiye teknolojili araç gereçlere kadar değişken şekillerde ve erişim ve teknolojiyi kullanım hakkı tanıyan özel yazılım özelliklerde olabilmektedir. Oyun adaptasyonları, kitap ve/veya düzenekleri içermektedir. Ayrıca, engelli adaptasyonları, oyuncaklara yapılmış anahtarlar, öğrencilerin eğitimlerini desteklemek amacıyla da televizyon kontrolü için yapılan düzenlemeler, CD, MP3 kullanılan yardımcıları da kapsamaktadır. çalıcılar, adaptif spor ve rekreasyon araç-gereçleri (golf Bilgisayarlardan sesli veya görüntülü çıktılar sağlayan kulüpleri, spora özgü yardımcı cihaz düzenlemeleri, modifiye yazılım ve bilgisayar donanımları verilebilecek balıkçılık yolları, gibi) bu amaçla kullanılabilmektedir. önemli örneklerdendir. Adaptif klavyeler, adaptif işaretleme cihazları, alternatif klavyeler, alternatif Akademik ve Öğrenme Yardımcıları
bilgisayar aksesuarları (örneğin, fare) ve çevresel Birçok engelli çocuk ve genç eğitimlerini sürdürebilmek yardımcılar bu amaçla kullanılmaktadır. ve tam katılım yapabilmek için yardımcı teknolojileri kullanabilmektedirler. Bu yardımcılar sıklıkla akademik Bilgisayar teknolojileri sayesinde, ellerini kullanma becerileri geliştirmek ve tam katılımı sağlayabilmek güçlüğü çeken bireyler özel cihaz ve bilgisayarlarla yazı amacıyla tercih edilmektedir. Bu teknolojiler, okuma, yazabilmekte, okul eğitimine daha etkin bir şekilde yazma, heceleme, matematik alanlarında, çalışma ve katılabilmektedir. Ayrıca, dil ve iletişim problemi olan organizasyon alanlarında olabilmektedir. bireyler, isteklerini özel ses kaydediciler ile resimli düğmeler sayesinde sesli olarak bildirebilmektedir.
Çevre Kontrolörleri veya Erişim Cihazları
Çevrenin kontrolü veya erişilmesi istenen çevreye kolay erişimin sağlanabilmesi amacıyla kullanılabilmektedir. Düğmeler, özel klavyeler veya bilgisayar fareleri gibi elektronik kontrolü olan araç-gereçler, ışıklar, otomatik kapı açıcılar, Braile işaretleri, rampa veya toplumda farklı çevrelere erişimin sağlanabilmesi amacıyla kullanılan uzaktan kumandalar bu amacı taşımaktadır.
Ev Modifikasyonu, Araç Modifikasyonları ve İş Yeri Modifikasyonları
Günlük yaşamda yapılması hedeflenen ve beklenen aktivite ve fonksiyonları gerçekleştirmeyi kolaylaştıran veya üstlenen araç-gereçlerdir. Örneğin, engelli