- Cinsiyet Giriş - İç salgı bezleri
Bireylerin fiziksel, psiko-sosyal ve bilişsel gelişimini - Beslenme etkileyen etmenlerin başında genetik yapı ve çevre - Hastalıklar olduğundan bahsedilmektedir. Genetik yapı, bireylerin - Sosyo-ekonomik etmenler anne ve babasından aktarılan genlerle oluşan alt yapısıdır. - İklim ve mevsimler Çevre, bireyin doğum öncesi-sırası-sonrasında içinde - Psikolojik etmenler yaşadığı ve karşı karşıya kalacağı tüm etmenleri belirleyen - Yorgunluk ve kapsayan ortamdır. Psiko-sosyal Gelişim insanın sosyal çevre ile etkileşimiyle Çevrenin, bireyin gelişimini önemli derecede etkilediği oluşturduğu psikolojik durumunun davranışlarına belirtilmektedir. Genetik yapı ve çevrenin etkisiyle yansıması ve davranışlarının farklı gelişimsel dönemlerde bireylerde bazı bozukluklar ortaya çıkabilmektedir. farklı şekilde oluşan bu algılamadan etkilenmesini ifade Bunlardan birisi de nörogelişimsel bozukluklardır. etmektedir. Nörogelişimsel bozukların pek çoğunun altında yatan Psikanalist Sigmund Freud’un psiko-dinamik kuramında neden, genetik alt yapının doğum öncesi çevre ile bireylerin genetik yapılarına dayalı çevreyi algılama etkileşimi sonucunda oluşan olumsuzluklarla ilgilidir. Bu biçimi ve çevresel uyaranlara karşı kendini olumsuzlukların sonucu olarak insan beyninde oluşması konumlandırma durumlarını incelemiştir. Kişinin çevre ile beklenen sekiz farklı nörogelişimsel sistemden bir veya uyumlanmasını etkileyen üç (id, ego, süper ego) farklı birden fazlasının etkilenmesi durumu norogelişimsel yapıdan bahsetmiştir. bozukluk olarak nitelenmektedir. Örneğin, Rett Sendromu, Erik Erickson ise çocukluk yıllarının kişilik gelişiminde Otizm, Down Sendromu, Frajil X Sendromu gibi etkili olduğunu ancak gelişimin yaşam boyu devam bir farklılıklar nörogelişimsel bozukluğa bağlı olarak gelişen süreç olduğunu savunarak, gelişimsel özellikleri ergenlik sendromlardır. ve ergenlik sonrası yaşlılığa kadar genişletip, geliştirerek
psiko-sosyal gelişimi tanımlamıştır. Erikson bireyin Gelişim sağlıklı bir kişilik kazanabilmesi için gelişim Gelişimin fiziksel (bedensel, motor, biyolojik), psiko- dönemlerinde bulunan hedefleri gerçekleştirmesi sosyal ve bilişsel gelişim (zihinsel) olmak üzere üç alanı gerektiğinden bahsetmektedir. Kişilik gelişiminin bulunmaktadır. tamamlanabilmesi için sosyal, kültürel ve çevresel
Fiziksel Gelişim dendiğinde bedensel büyümeye dayalı etmenlerin önemli bir yere sahip olduğunu olarak biyolojik ve motor işlevlerin tümünün gelişimini vurgulamaktadır. Erickson, insan yaşamını sekiz önemli kapsayacak şekilde düşünmek gerekmektedir. Fiziksel dönemde tanımlamıştır; gelişim doğum öncesi dönemden başlayarak ölüme kadar • Güven/güvensizlik (0-1 yaş) devam eden bir süreçtir. Boy uzaması, ağırlık artması, • Bağımsızlık/Utanç ve şüphecilik (1-2 yaş) dişlerin çıkması, kas ve kemiklerin gelişmesi, organların • Girişkenlik/Suçluluk duyma (2-6 yaş) büyümesi, beyin ve tüm sistemlerle duyu organlarının • Başarı/Aşağılık duygusu (6-12 yaş) büyümesi ve olgunlaşması fiziksel gelişimin parçalarıdır. • Kimlik kazanma/Rol karmaşası (12-20 yaş) Fiziksel gelişimi etkileyen bazı etmenler bulunmaktadır. • Dostluk kazanma/Yalnız kalma (20-26 yaş) Bu etmenler şu şekilde sıralanmaktadır: • Üretkenlik/Duraklama (26-65 yaş) • Doğum Öncesi Etmenler • Benlik bütünlüğü/Umutsuzluk (65 yaş üzeri) - Annenin yaşı Ericson’un tanımladığı sekiz dönemde bireylerin psiko- - Annenin beslenmesi sosyal gelişimini etkileyen bazı etmenler bulunmaktadır. - Annenin kullandığı ilaçlar • Kalıtsal özellikler - Annenin sigara, alkol ve uyuşturucu • Anne-baba ilişkisi madde kullanması • Okul kalitesi - Annenin hamilelik sırasında geçirdiği • Arkadaş ilişkileri hastalık • Aile içindeki pozisyon - Rh faktörü Biliş, bireyin bir nesne veya olayın varlığına ilişkin bilgili - Çevre kirliliği ve kimyasal maddeler ve bilinçli duruma gelmesi olarak tanımlanmaktadır. - Çoklu gebelik Bilişsel gelişim ise, algılamaya, düşünmeye, öğrenmeye ve - Gebelik toksemisi hatırlamaya ilişkin yeterliliklerin büyümeye paralel olarak - Kromozomal ve genetik etmenler gelişmesi olarak tanımlanabilir. Bu nedenle bilişsel - Kalıtım gelişim, genetik altyapıya dayalı ancak çevre etkileşimiyle - Irk gelişen bir yapı olduğu düşünülmektedir. • Doğum Sırası Etmenler Bilişsel gelişim bireydeki akıl yürütme, düşünme, bellek - Doğumda beyin hasarı ve dildeki değişmeleri kapsamaktadır. Piaget bilişsel - Bebeğin doğum sırasında oksijensiz kalması gelişimle ilgili bazı temel kavramlar tanımlamıştır. Bunlar • Doğum Sonrası Etmenler biliş, zeka, şema, özümleme, uyumsama, uyum ve
örgütlemedir. Piaget’e göre her çocuğun doğuştan • Dengeleme: Bireyin özümleme ve düzenleme getirdiği bazı temel yapıları vardır. Bunlar; şema yoluyla çevresine uyum sağlayarak dinamik bir oluşturma, özümseme, uyum sağlama, organize etme ve dengeye ulaşma sürecidir. uzlaşmadır. Şema, algısal bir çerçevedir. Birey o an içinde bulunduğu durumu nasıl algılıyorsa ona göre bir girişim Nörogelişimsel Bozukluğun Tanımı
başlatır. Örneğin, uyanan bir bebek ağlarken diğeri Nörolojik gelişim, merkezi ve çevresel sinir sisteminin ağlamayabilir, bu içinde bulunduğu durumu algılama büyüme ve gelişmesine bağlı gelişen işlemleme biçimiyle ilgilidir. Birey çevresini algılama, problem kapasitesidir. Nörolojik gelişimin en hızlı olduğu dönemin durumu anlama, çözüm girişimi başlatmayı şema ile fetus dönemi ve doğumdan sonraki ilk aylar olduğu yapar. Özümseme, bireyin kendisinde var olan bilişsel belirtilmektedir. yapılarla (şemalarla) çevresine uyumunu sağlayan bilişsel Nörogelişimsel bozukluk, beyin veya merkezi sinir bir süreçtir. Birey karşılaştığı her yeni bir durumda, sisteminin zarar görmesiyle ya da gelişimindeki bozukluk kendisinde daha önce var olan bilişsel yapı içine almaya nedeniyle çevreye uyum sağlamada yetersizlik olarak çalışır yani çevresine, öncelikle kendisinde var olan tanımlanabilir. İnsan beyni ardışık düzenleme, sosyal bilişsel yapılarla tepkide bulunur. Oluşturulan şema var düşünme, çevresel düzenleme, motor sistem, dikkat olan durum için uygun gelmemiş ise yeniden organize kontrolü, dil, hafıza ve yüksek düşünme biçimindeki edilir. Örneğin, uyandığında annesi tarafından kucağa eylemlerini nörogelişimsel sistemlerin sağlıklı işlemesi alınmayı bekleyen bebek uzun süre alınmaz ise ağlayarak sonucu oluşmaktadır. Nörogelişimsel bozuklukların bu yeni bir şema dener. Ağlama sonrasında hemen kucağa sıralanan sistemlerin bir veya birden fazlasından etkilenme alınıyor ise bundan sonra uyanır uyanmaz ağlamayı durumu olduğu söylenebilir. Nörogelişimsel başlatabilir. Şemalar, sürekli olarak olgunlaşma ve yaşantı bozukluklardan bazıları dikkat eksikliği ve hiperaktivite, kazanma yoluyla da değişmeye uğrayıp yeniden organize epilepsi, otizm, frajil-x, down sendromu ve rett sendromu edilir. Mevcut şemanın yeni durumlara, objelere, olaylara olarak sıralanabilir. göre yeniden değiştirilmesi, biçimlendirilmesi, Nörogelişimsel bozuklukların ortaya çıkmasına sebep olan şekillendirilmesi sürecine uyum sağlama denir. etmenler genetik ve çevresel etmenlerin doğum öncesi, Piaget’e göre, çocuk için her yeni durum bilişsel olarak doğum anı ve doğum sonrasında etkileşimine bağlı olarak algılanması ve işlemlenmesi gerektiğinden varolan oluşum zamanına göre ele alınabilir. Aşağıda dengenin bozulması olarak algılanır. Bozulan bu dengenin nörogelişimsel bozukluklara neden olan etmenlerden özümseme ve uyum sağlama ile dengelenmesi gerekir. bazılar sıralanmıştır: Böylece keşfetme ve anlama sürecine bağlı olarak • Genetik: Bireylerin oluşumunu sağlayan davranışlar yeniden organize edilir. Organize etme eski döllenme sırasında oluşan bir kromozom durumlarda kullanılan ve hala geçerli olduğu için bozukluğu ya da kromozom mutasyonu nedeniyle özümsenen şemalar ile uyum sağlama amacıyla nörogelişimsel bozukluk oluşabilir. Genetik oluşturulan yeni şemaların hangi durumlar için nedenler doğum öncesinde nörogelişimsel kullanılabilir olduğunun düzenlenmesidir. bozukluğu oluşturan nedenlerdir. Piaget’e göre bireyler doğuştan kendileri ve başkaları ile • Bulaşıcı Hastalıklar: Annenin hamileyken uzlaşmacı ilişkiler kuracak özelliktedir. Yani tüm bulaşıcı hastalık geçirmesi bebeğin doğumda organizmaların donanımı, en yüksek uyumunu sağlamaya zihinsel, işitme, görme yetersizlikleri ve kalp yöneliktir. Bu temel çocuğun çevresinde olup bitenleri hastalıklarıyla doğmasına sebep olabilmektedir. fark edip öğrenerek çevreye uyum sağlamasını Hamileliğin belli dönemlerinde ya da doğum sağlamaktadır. Dolayısıyla, çocuğun çevreyi tanıması, sonrasında suçiçeği, kızamıkçık gibi hastalıkların öğrenmesi, uyum sağlaması için bilişsel gelişime etki eden yanı sıra sitomegalovirüs bulaşması, toksoplazma bazı faktörler bulunmaktadır. Bu faktörler aşağıda enfeksiyonu, neonatal enfeksiyon, genital herpes sıralanmaktadır. enfeksiyonu ya da frengi hastalıklarının • Olgunlaşma: Fiziksel büyümeye dayalı gelişimi görülmesi bebekte bazı hastalıkların ortaya ifade etmektedir. çıkmasına neden olabilir. • Yaşantı: Çocuk herhangi bir nesne ya da durum • Beslenme: Hamilelikte annenin doğumdan sonra ile ilgili deneyimi yok ise ona ilişkin şema da bebeğin iyi beslenmesi önemlidir. oluşturamaz. • Stres: Hamilelikte annenin geçirdiği stres, aşırı • Kültürel aktarım: Çocuklar kendi deneme- heyecan ve korku bebeğin anne karnında yanılma girişimlerine dayalı olarak olumsuz gelişmesine neden olabilmektedir. öğrenebildikleri gibi bazı bilgileri de başkalarının • Zehirli maddeler: Hamilelik döneminde annenin deneyimlerine dayalı oluşan Şemaların aktarımı ya da doğumdan sonra bebeğin zehirli maddelere sayesinde öğrenebilirler. Bu nedenle kültür maruz kalması bebeğin gelişimini olumsuz yönde aktarımı, bireye yaşantı zenginliği sağlayarak etkilemektedir. bilişsel gelişimin artmasını sağlamaktadır. • Erken Doğum: Erken doğan bebek (prematüre)
gelişimini tamamlamadan dünyaya geldiği için solunum ve beslenme gibi bazı problemler
yaşayabildiği gibi ilerleyen dönemlerde zihinsel çıkıntılı alın, hafif veya ağır zihinsel yetersizlik ve büyük yetersizlik ve işitme yetersizliği gibi durumlar da kafadır. Bazılarında Parkinson hastalığı görülebilmektedir. gözlenebilmektedir. Ayrıca bu sendroma sahip kişiler tekrarlayan davranış ve • Bağışıklık: Bağışıklığı zayıf olan bir çocuğa konuşma, zayıf göz teması, utangaçlık ve sosyal hastalık bulaşması ve bu hastalığın vücuda zarar yetersizlik gibi otizm spektrum bozukluğuna (OSB) bağlı vermesi daha kolay olacaktır. özellikler de gösterebilmektedirler. Nörogelişimsel bozukluklarda ortak olarak görülen bazı Williams Sendromu 7. kromozomda silinme meydana problemler bulunmaktadır. Bunlar; gelmesi durumunda ortaya çıkan nörogelişimsel bir • Sosyal gelişimde gecikme bozukluktur. Hafif ve orta zihinsel yetersizlik, öğrenme • İletişim bozukluğu güçlüğü, “elf gibi” yüz şekli, büyüme bozuklukları, kalp • Motor problemler ve böbrek sorunları, el-göz koordinasyonunda zayıflık, • Seslere karşı hassasiyet hiperaktivite ve inatçılık, diş bozuklukları Williams • Uyku bozukluğu Sendromlu bireylerin genel özelliklerindendir. Klinefelter Sendromu yalnızca erkeklerde görülen seks • Anormal yeme alışkanlıkları kromozomu bozukluğudur. Klinefelter Sendromuna sahip • Tekrarlayıcı davranışlar doğan erkek bebekler normal bebek görünümüne sahiptir. Nörogelişimsel bozuklukları anlayabilmek için süt çocuğu Normal gelişim gösteren bebekler gibi zamanla oturmaya, veya erken çocukluk döneminde ortaya çıkması emeklemeye, yürümeye ve konuşmaya başlarlar. Ancak gerekmektedir. Nörogelişimsel bozukluklar incelendiğinde yaşıtlarına göre dil gelişimleri daha yavaş ilerlemektedir. her birinin farklı özellikler göstermekle birlikte bazı ortak Hafif zihin yetersizliği ve öğrenme güçlüğü özelliklerinin de olduğu görülmektedir. Bunlar; görülebilmektedir. Motor beceriler de yetersizlik • Motor gelişim problemleri gösterdikleri ifade edilmektedir. Uzun boylu, kadınımsı • Duyusal bütünleme sıkıntıları göğüs, küçük testis ve penis, sakal ve bıyıkların az olması, • Dil ve konuşma yetersizliği vücut kıllanmalarının kadınımsı gözükmesi genel • Öğrenme güçlüğü özelliklerindendir. • Bazı becerilerde zayıflık Ohtahara Sendromunun sebebi bilinmemekle birlikte • Davranış sorunları genetik nedenlerden kaynaklandığı düşünülmektedir.
Ohtahara Sendromu yaşamın ilk yıllarında ve özellikle Ender Görülen Nörogelişimsel Sendromlar yeni doğan döneminde ortaya çıkan ve sık sık tekrarlayan Ender görülen nörogelişimsel bozukluklardan bazıları Rett nöbetlerle bilinen nörogelişimsel sendromdur. Ohtahara Sendromu, Prader Willi Sendromu, Frajil X Sendromu, Sendromuna sahip çocuklarda motor becerilerde Williams Sendromu, Klinefelter Sendromu, Ohtahara yetersizlik, ağır zihinsel yetersizlik, denge bozuklukları, Sendromu, Cri du Chat Sendromu ve Turner sıklıkla nöbet geçirme, vücudun bir tarafında felç ya da Sendromudur. güçsüzlük görülebilmektedir. Ohtahara Sendromuna sahip Rett Sendromu genel olarak kız çocuklarında bireylerin genellikle yaşamları kısa sürelidir. görülen gelişimsel bir bozukluktur. İlk 6 ila 18 ay arasında Cri-du-Chat Sendromu 5. Kromozomdaki bir bozukluktan normal gelişim gösterebilirler. Ancak genellikle 6 ila 30 kaynaklandığı bilinmektedir. Cri-du-Chat Sendromuna ay arasında önemli derecede zihinsel yetersizlik, iletişim sahip çocuklar da genel olarak yeni doğduklarında düşük bozuklukları, takıntılı hareketler başlar. Yaşamlarının 6-18 doğum ağırlığına sahip oldukları, yutma ve emme aylık döneminde tamamen normal ya da normale yakın problemlerinden kaynaklanan beslenme sorunları, aşırı gelişimsel özellikler gösterirken hızlı bir gerilemeyle daha salya, kedi miyavlaması şeklinde yüksek ve tiz sesli önceden edindikleri becerileri unutmaya ve uzun bir ağlamaları, mikrosefali, ağır zihinsel yetersizlik, özellikle duraksama dönemine girmeye başlarlar. küçük yaşlarda motor becerilerde yetersizlik, beslenme Prader Willi sendromu genetik bir hastalıktır. Prader Willi sorunları, geç yürüme, hiperaktivite görülmektedir. Sendromu’nun en belirgin özellikleri doğum öncesi Turner Sendromu X kromozomunun yokluğu ya da X dönemde azalan fetüs hareketleri, beslenme zorluğu, erken kromozomundaki yapısal bozukluklardan çocuklukta gelişen obezite, hafif ve orta zihinsel kaynaklanmaktadır. Bu sendrom yalnızca kızlarda yetersizlik, küçük cinsel organ, küçük el ve ayaklar, kısa görülmektedir. Turner Sendromlu çocukların boy, duygusal bozukluk, kaslarda güçsüzlük ve tanılanmasında en önemli etken boy kısalığı ve büyümede yetersizliktir. Prader Willi Sendromu kız ve erkek duraksamadır. Ergenlik dönemini geçirmezler ve çocuklarda eşit düzeyde görülmektedir. yetişkinlik döneminde büyüme hormonundaki Frajil X Sendromu X kromozomunun anomalisine bağlı bozukluktan dolayı hamile kalamadıkları bilinmektedir. oluşan zihinsel yetersizliğe ve davranışsal bozukluklara Bu sendroma sahip çocuklarda genellikle boyunlarında yol açan nörogelişimsel bir bozukluktur. Bu sendromun kıvrımlar, eller ve ayaklarda şişme, böbrek problemleri, erkeklerde görülme sıklığı 3600’da 1 iken, kadınlarda kilo problemleri, öğrenme güçlüğü ve zihinsel yetersizlik 4000-6000’de 1’dir. Frajil X Sendromlu bireylerin genel görülmektedir. özellikleri çıkıntılı çene, iri yumurtalık, uzun ve ince yüz, uzun, yumuşak ve büyük kulaklar ve eller, derin damak,
Ender Görülen Nörogelişimsel Sendromlu Bireylerde Bakım ve Rehabilitasyonu
Bakıma muhtaç yetersizliği olan bireylerde birey merkezli bakım ve rehabilitasyon planlaması bireylerin hayatında büyük önem taşımaktadır. Birey merkezli bakım planının hazırlanmasının en önemli avantajı bakıma gereksinim duyan bireylerin, ailelerinin ve hizmet sağlayıcıların yaşamını kolaylaştırmak ve yapılan düzenlemelerin bireyin yetersizlik türü ve düzeyine göre yapılması olacaktır. Birey merkezli bakım ve rehabilitasyon planlamasıyla bireylerin bireysel olarak gereksinim duydukları amaçlar belirlenerek bireye özgü destek sağlanacaktır. Nörogelişimsel sendroma sahip bakıma muhtaç bireylerin aileleri ve hizmet sağlayıcıları tarafından bu bireylerin bakım ve rehabilitasyonlarını sağlanabilmesi ve onlara destek olacak aynı zamanda da birey merkezli bakım planlarında yer alabilecek pek çok düzenlemenin yapılabilmesi için öncelikle gelişimsel düzeylerinin değerlendirilmesi gerekir. Çocuklarda gelişimi incelemek için, motor, sözel olmayan iletişim yöntemi, dil ve sosyal davranışları standardize edilmiş normal verilerle karşılaştırmak gerekir. Çocuklarda gelişim değerlendirilirken birçok tarama testi kullanılmaktadır. Bu testlerde kişisel ve sosyal davranış alanı, dil alan, adaptif alan ve motor alan olmak üzere dört alan bulunmaktadır. Nörogelişimsel sendromlu bireylere bakım ve rehabilitasyon desteği veren hizmet sağlayıcılara aşağıdaki bazı öneriler verilebilir: • Fiziksel becerilerde bireyler desteklenmeli, • Zihinsel becerilerini desteklemek amacıyla uygun aktiviteler planlanarak bireylerin zihinsel becerilerinin gelişimi desteklenmeli, • Davranış problemleri olan bireylerin bu problemleriyle nasıl başa çıkacağı planlanmalıdır. • Dil ve iletişim becerilerinde yetersizliği olan bireylere alternatif ve destekleyici hizmet ya da dil ve konuşma terapistinden destek almaları sağlanabilir. • Bireyin yeme alışkanlıklarını düzenleyerek yemeklerini saatinde yemesi ve sağlıklı yiyecekler tüketerek aşırı yemek yeme davranışını azaltmaları sağlanabilir. • Bireylerin uykuya dalması ve uykuyu sürdürebilmesi için ses, ışık, gürültü gibi etmenler kontrol altına alınabilir. • Tıbbi destek almaları sağlanmalı bu nedenle birey merkezli bakım planının hazırlanması önemlidir. • Kişisel gereksinimlerini karşılayamayanlar için giyinme, soyunma, kişisel bakımı, tuvalet gibi ihtiyaçlarında yardım gereksinimi olabilir.