c. miyelomeningosel, Giriş d. meningosel,
Nörolojik hastalıklar arasında en yaygın olanları; (a) beyin e. bağlı kordon ve felci (serebral palsi), (b) merkezi sinir sisteminde doğuş- f. spina bifida occulta olmak üzere altı farklı türü tan oluşan anomaliler, (c) epilepsi (sara), (d) uyku bulunmaktadır. bozuklukları, (e) hareket bozuklukları, (f) demans (bunama) ve alzheimer hastalığı olarak sıralanmaktadır. Ön beyinde oluşan rahatsızlıklar; (a) Holoprozensefali, (b) Septo-optik displazi ve (c) Corpus callosum (iki beyin Nörolojik Hastalıkların Tanımı ve Özellikleri yarıküresini birbirine bağlayan beyaz cevher/ ak madde Beyin felci kitlesi) anomalileri olmak üzere üç farklı türde oluşmaktadır. Beyin felci, anne karnındaki veya yeni doğmuş bebeğin beyninde oluşan herhangi bir hasarın, bebeğin hareket ve Dışsal migrasyon anomalileri; (a) lisensefali, (b) duruşunda sınırlılıklara yol açmasıyla oluşan kalıcı bir pakyigria, (c) heterotopya, (d) polimikroglia, (e) bozukluktur. şizensefali, ve (f) fokal kortikal displazi olmak üzere altı ayrı türden oluşmaktadır. Beyin felcine sahip olan bireylerde çeşitli dinamik hareket bozuklukları görülmektedir. Bu bozukluklar aşağıda Merkezi sinir sisteminde doğuştan oluşan anomalilerin bir açıklanmıştır: türü olan beynin boyutuyla ilgili hastalıklar; (a) mikrosefali, (b) makrosefali ve (c) hemimegalensefali • Atetoz: Bireyin elleri ve el parmaklarının farklı olmak üzere üçe ayrılmaktadır. yönlere bükülmesi şeklinde görülen istemsiz hareketlere denir. Epilepsi
• Kore: Bireyin kol, bacak ve yüz bölgesinde; Epilepsi, merkezi sinir sisteminde bulunan hücrelerinde titremeler, sıçramalar ve tikler oluşmasına denir. yaşanan ani bir elektrik boşalması sonucunda oluşur. Bu • Distoni: Bireyin vücudunun tümünde veya bir durum genellikle, bir kaç dakika içerisinde sona erer. bölümünde görülen; istem dışı kasılmalar, Yaşanan bu elektrik boşalması, zaman içerisinde spazmlar ve seğirmelere yol açan hareket tekrarlanırsa bu duruma; “epilepsi hastalığı” denilir. bozukluğuna denir. Epilepsi hastalığının diğer bir adı; “sara” dır. Bu hastalık • Hipotoni: Bireyin eklemlerinde oluşan pasif tekrarlayan nöbetler şeklinde görülür. hareketlere karşılık olarak kaslarının sergilediği Epilepsi hastalığı, çocukluk döneminde ortaya çıkan bir direnç düzeyinde meydana gelen azalmadır. Bir hastalıktır. Nedenleri genellikle tam olarak bulunamasa başka deyişle; hipotoni, bireyin kaslarında oluşan da; bu hastalığa sebep olan bazı faktörler şunlardır: kayıp düzeyini ifade eder.
Beyin felcinin türler distonik beyin felci, hipotonik bireyin • Doğum esnasında beynin zedelenmesi veya felci, ataksik beyin felci ve spastik beyin felcidir. oksijensiz kalması • Kromozom hastalıkları Merkezi sisteminde doğuştan oluşan anomalilere dair • Enzim bozuklukları birkaç önemli kavram bulunmaktadır. Bunlardan • Beyin tümörleri, menenjit ve beyin zarı iltihabı hipoplazi; bir doku veya organın yetersiz veya eksik • Annenin alkol, sigara ve uyuşturucu madde gelişimi anlamına gelmektedir. Displazi; bir organ/ kullanması dokunun anormal gelişimi veya bir hücre/dokunun • Doğum sonrası kazalar sonucu beyin travması fenotipinde (dış yapı) oluşan değişiklik olarak geçirme ve beynin zedelenmesi tanımlanmaktadır. Atrofi ise; hücre boyutunda veya • Ateşli havale geçirme sayısında azalma nedeniyle gelişimini tamamlayamayan doku veya organların kaybı anlamına gelmektedir. Uyku Bozuklukları
Aşağıda merkezi sinir sisteminde doğuştan oluşan Uyku bozukluklarının yoğunlukları, yetersizlik türlerine anomalilerin farklı türlerine yer verilmiştir. Bu türler; göre farklılaşmaktadır.
• Doğuştan Oluşan Nöral Tüp Kusurları Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) olan bireylerde uyku • Ön Beyinle Oluşan Rahatsızlıklar bozuklukları diğer gelişimsel yetersizliği olan veya • Dışsal Migrasyon Anomalileri herhangi bir yetersizliği olmayan bireylerden daha fazla • Beynin Boyutuyla İlgili Hastalıklar görülmektedir. OSB’li bireylerde görülen yaygın uyku bozuklukları; (a) geç uyuma, (b) geceleri sık uyanma, (c) şeklinde dört farklı türde incelenmektedir. sabahları erken uyanma, (d) uyku düzeni eksikliği, (e) sık
Doğuştan oluşan nöral tüp kusurlarının; kabuslar görme ve (f) uyku süresinin azlığıdır.
a. anensefali, Down sendromu olan bireylerde yatakta uykuya dalmada b. nsefalosel, zorluk, gündüz uykusu yüzünden gece uyuyamama gibi
çeşitli uyku bozukluğu türleri bulunmaktadır. Bu öğrenme güçlüğü ve davranış bozukluğu olarak bozuklukların en temel nedeni, solunum bozukluklarıdır. sıralanabilir.
Prader-Willi Sendromu obezite, gelişimsel gerilik, Demans (Bunama) ve Alzheimer hastalığı davranış bozuklukları, uyku ve solunum problemlerine yol Demans, bireyin zihinsel ve sosyal becerilerinin, gün açan bir yeme bozukluğudur. Bu sendrom, genetik bir içerisinde gerçekleştirdiği aktiviteleri gerçekleştirmesini hastalıktır. Bu hastalığa sahip bireylerde; uyku apnesi, etkileyecek düzeyde kaybetmesine neden olan bir aşırı gündüz uykusu ve solunum problemleri hastalıktır. görülmektedir. Demans hastalığı olan bireylerin ortak özellikleri; zihinsel Beyin Felci olan bireylerde uyku bozuklukları genel işlevleri ve kişilik özelliklerinin aşamalı olarak bozulması nüfusa oranla daha yaygındır. Bu hastalığa sahip olan ile günlük yaşamlarında gerçekleştirdikleri etkinliklerde bireylerde en sık görülen uyku bozuklukları; uyku belirgin bir düşüş yaşanmasıdır. Demans hastalığının başlamada zorlanma, uyku-uyanıklık arası geçiş yaygın belirtileri; (a) hafıza kaybı, (b) dil, düşünce ve ruh bozukluğu ve uykuya bağlı solunum bozuklukları halinde görülen değişiklikler, (c) halüsinasyon görme, (d) olmuştur. Beyin felci olan bireylerde, uyku bozukluğunu psikoz ve (e) uyku bozuklukları olarak sıralanmaktadır. arttıran nedenler; (a) epilepsi, (b) kas kasılmaları ve (c) Bu belirtilere ek olarak; Demans hastalarında yürüme kas iskelet sistemi ağrısı olarak sıralanmaktadır. bozuklukları, yutkunma zorlukları, günlük yaşamda Hareket Bozuklukları aktivite kaybı ve epileptik nöbetler görülebilir. Demans, yaşla ilişkili bir hastalıktır. Hareket bozukluklarını iyi bir şekilde tanımak ve gidermek çok önemlidir. Bu sayede; yaralanmalar ve uzun Demans şiddet düzeyine göre; (a) hafif düzey, (b) orta süreli sakatlıklar önlenebilir. düzey, (c) ağır düzey ve (d) ileri düzey olmak üzere dört ayrı türe ayrılmaktadır. Hareket bozukluklarının en yaygın görülen türü, yürüme bozukluklarıdır. Yürüme bozuklukları; duruş, denge, ayak Demans olma olasılığı yüksek olan risk grupları; tabanının yere basma şekli, yürüme hızı, gövde ve bacakların duruşu gibi birçok faktörden etkilenir. Zihinsel • Yaşlılar, yetersizliği olan bireylerin pek çoğu, yavaş yürüyen • Kadınlar, normal bir yürüyüşe sahiptirler. Ancak; bu bireyler hızlı • Eğitim düzeyi düşük olan bireyler, yürüme, parmak ucunda ya da topuklarına basarak • Çeşitli tıbbi hastalıklara sahip bireyler, yürümede sorun yaşarlar. Yürüme bozuklukları; (a) • Geçmişte ailesinde demans hastalığı bulunan zehirlenmeler, (b) omurilik hasarı, (c) eklem hasarı ve (d) bireyler ve sinir sıkışmasından kaynaklanabilir. • Kafa travması geçiren bireyler olarak sıralanabilir. Hareket bozuklukları; Down Sendromu, omurga daralması, görme kaybı, kafa travması, Demans (Bunama) Alzheimer hastalığı; demansın en yaygın şeklidir. veya Parkinson hastalarında daha genç yaşta ortaya çıkar. Alzheimer, bireyin hafızasını olumsuz etkileyen, yakın geçmişte olanları hatırlayamama, hangi zamanda ve Uyuşturucuya bağlı hareket bozuklukları; şizofreni, nerede bulunduğunu unutma ve günlük yaşam psikotik depresyon, bipolar bozukluk ve ilerlemiş aktivitelerinde bozulma ile kendini gösteren bir hastalıktır. Alzheimer/Demans (Bunanma) hastalıklarında görülen Alzheimer hastalığının klinik belirtileri; hafıza, akıl belirtilere benzerdir. yürütme, görsel/mekansal performans, kişilik/ davranış ve
Hareket bozukluklarının diğer bir şekli de; stereotipiler dil alanlarından en az ikisinde başarısız olmadır.
(yineleyici hareketler), tikler ve mimik bozukluklarıdır. Nörolojik Hastalıkların Tanılama Süreçleri Hareket bozukluğu görülen başka bir grup ise; Pisa Beyin felcinin tanısı uzman bir ekip tarafından konulur. Sendromu olan bireylerdir. Pisa Sendromu olan bireyler, Bu ekibin içerisinde; çocuk doktorları, nörologlar, yürürken geriye doğru eğilmekte ve bu durum da yürüyüş ortopedistler, rehabilitasyon uzmanları ve genetik dengesini bozmaktadır. uzmanları bulunur.
Hareket bozukluklarının bir diğer şekli, Tourette Beyin felci için risk faktörleri, doğum öncesi, doğum Sendromu olan bireylerde bulunmaktadır. Tourette sırası ve doğum sonrası olarak üç grupta toplanır. Sendromu olan bireylerde; tikler ve istemsiz hareketler oldukça yaygındır. Beyin felci tanısı, gelişmekte olan çocuklarda nörolojik muayene bulguları ile motor gecikmenin ve/veya Hareket bozukluklarına yol açabilecek diğer problemler; sapmanın değerlendirilmesi ile gerçekleştirilir. Nörolojik dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), değerlendirme; bipolar bozukluk, obsesif kompulsif bozukluk (OKB; takıntılı kişilik), anksiyete (endişe bozukluğu), depresyon, • Hareket ve duruş anormalliği ve
• Kas tonusunda (kasların gerginliğinde) semantik testler, dikkat testleri, dil testleri, görsel- anormallik durumlarını kapsamaktadır. mekansal işlev testleri, yürütücü işlev testleri, praksis (alet kullsnma, giyinme, yürüme güçlükleri) testleri Merkezi sinir sisteminde doğuştan oluşan anomalilerde, ve gnosis (nesneleri tanıma) testleridir. Davranışsal anne kanında alfa-fetoprotein (AFP) düzeyi artar. Gebeliği testler kişilik değişikliği testleri, duygu durum izleyen doktor, AFP düzeyine gebeliğin 16-20. bozukluğu testleri, algı bozukluğu testleri, düşünce haftalarında tek başına bakabilir ya da gebeliklerde bozukluğu testleri, davranış bozukluğu testleridir. kullanılan üçlü/dörtlü testler AFP’i de içerdiği için bu İşlevsel testler ise sokakta günlük yaşam aktivitesi testlerle birlikte değerlendirilebilir. testleri, evde günlük yaşam aktivitesi testleri ve
Epilepsi tanısı ağırlıklı olarak klinik öyküye dayanır. kendine bakım (öz bakım) testleridir. Genel olarak epilepsi hastalarının kendilerinden doğrudan Nörolojik Hastalıkları Müdahale Süreçleri bir tıbbi hikaye edinme olasılığı çoğu zaman mümkün değildir. Epilepsinin tanılanmasında, hastanın Beyin felcinin tedavisinde ilk yapılması gereken şey yakınlarının, doktora sunacağı bilgiler oldukça önemlidir. hastalığın ilerleyişini engelleyici önlemler almaktır.
Epileptik nöbetlerin hangi sıklıkla oluştuğu ve nöbet Beyin felci olan hastalara yapılabilecek müdahaleler sırasında yaşanan durumlar hastanın yakınları tarafından fziksel terapi süreçleri, ilaç tedavisi ve cerrahi dikkatli bir şekilde incelenmeli ve bu bilgiler doktora müdahalelerdir. eksiksiz bir şekilde ulaştırılmalıdır. Epilepsinin tanılanabilmesi için bazı tetkiklere ihtiyaç vardır. Bu Merkezi sinir sisteminde doğuştan oluşan anomaliler, tektikler; beyin tomografisi, EEG, MR ve bazı özel cerrahi müdahalelerle ya tamamen ortadan kaldırılmakta testlerdir. ya da olumsuz etkileri azaltılmaya çalışılmaktadır. Bu durum tamamen anomalinin türüne ve şiddetine bağlı Uyku bozukluklarının tanılanması sürecinde, uyku olarak değişmektedir. bozukluklarının birçoğu için uykuda gerçekleştirilen tetkiklere gerek yoktur. Uyku bozukluğu olan hastaların, Epilepsi hastalığının tedavisi bazı bireylerde ömür boyu yaşadıklarını temel alan uyku bozukluğu tanı kriterleri sürebilirken, bazılarında belirli bir yaş- tan sonra epiletik bulunmaktadır. Doktorlar, bu belirtilerden hareketle birçok nöbetler sona erdiği için tedaviye de son verilir. Epilepside uyku bozukluğunu tanısı koyabilmektedir. Fakat bazı en yaygın olarak kullanılan tedavi biçimi ilaç tedavisidir. hastalarda, uyku bozukluğunun türü ve şiddetinin doğru Epilepsinin bir diğer müdahale yöntemi ise; cerrahi bir şekilde belirlenebilmesi için uyku tetkiklerinin müdahaledir.
yapılması gerekebilir. Uyku tetkikleri arasında en Uyku bozukluklarının tedavi süreçleri, öncelikle uyku güvenilir sonuçlar vereni; “polisomnografi” dir. bozukluğuna neden olan çevresel etmenleri düzenlemekle
Demans ve Alzheimer hastalıklarının teşhisi genetik ve başlar. Bu tedavi seçeneklerinden bazıları, gece geç biyolojik belirtileri bulunmasına rağmen; demans tanısı saatlerde kafein veya uyarıcı maddelerin kullanımını esas olarak klinik öykü ve muayene aracılığıyla konulur. sınırlamak ve yatak odasında telefon, tablet vb. mavi ışık Demans’ın tanı ölçütleri aşağıda sıralanmıştır: yayan teknolojik cihazların kullanımını sınırlandırmaktır. Bunun dışında, ilaç tedavisi olarak melatonin hormonu • Kısa veya uzun vadeli hafızalarda değer içeren ilaçların kullanımı da uyku bozukluklarının düşüklüğü, tedavisinde kullanılmaktadır. • Soyut düşünce bozukluğu, mantıklı karar verememe, Hareket bozukluklarının tedavisinde; (a) botulinum toksin • Kişilik değişimi, enjeksiyonları (BOTOX), (b) derin beyin stimülatörü • İş, sosyal hayat ve başkalarıyla olan etkileşimleri terapisi (DBS) ve (c) intratekal baklofen pompa terapisi (ITB) etkisi kanıtlanan yöntemler arasındadır. olumsuz etkileyen bilişsel değişiklikler, • Delirium (kişide dikkat ve hafıza gibi bilişsel Demans hastalığı olan bireyler için sağlanması gereken ilk işlevler ile davranışlarda bozulma ile sonuçlanan, ve en önemli değişken; bu hastaların tedavileri sürecinde hızlı ve dalgalı seyirli bir nöropsikiyatrik bir düzenli bir tıbbi bakım altında olmalarını sağlamaktır. bozukluk) un varlığında demans meydana Düzenli tıbbi bakımın ilk basamağı ise; gerektiğinde gelmez, uygun testlerin yapılmasıdır. Bunun için; demansla ilgili • Demans rahatsızlığı organik olmayan herhangi en küçük bir şüphe, risk ve belirti oluştuğunda acilen bir bir zihinsel rahatsızlıktan (depresyon, şizofreni sağlık kurumuna başvurarak değerlendirme talep vb.) kaynaklanmaz. edilmelidir.
Demans hastalığının tanılanmasında yaygın olarak Demansın tedavi süreci, genel olarak hastalığın nedenine kullanılan testler; bireylerin değerlendirilmesinde üç bağlı bir şekilde değişmektedir. Demans hastalığının ayrı alana odaklanmaktadır. Bu alanlar; (a) bilişsel, etkilerini azaltmak/geriletmek için ilaç kullanımı etkili bir (b) davranışsal ve (c) işlevsel alanlar olarak uygulama olabilir. Alzheimer ve Parkinson gibi sıralanmaktadır. Bilişsel testler bellek testleri, hastalıkların neden olduğu olumsuz etkileri
yavaşlatabilmek için bir takım ilaçlar kulanılabilir. Bu ilaçlar; Donepezil (Aricept), Galantamin (Razadyne) ve Rivastigmin (Exelon) olarak sıralanmaktadır. Bunun yanı sıra; demansın yol açtığı olumsuz davranışları azaltmak için de ilaç tedavisinden yararlanılmaktadır. Demans bağlı davranış bozukluklarının tedavisinde; Buspiron (Buspar: anksiyete karşıtı), Sitalopram (Celexa: ruh sağlığına yardımcı), Fluoksetin (Prozac), İmipramin (Tofranil) ve Trazodon (Desyrel) gibi antidepresanlar, Haloperidol (Haldol), Olanzapin (Zyprexa) ve Risperidon (Risperdal) gibi antipsikotik ilaçlar ile uyku düzeni ve ruh halini düzeltmek için Metilfenidat (Methylin, Ritalin) gibi uyarıcılar kullanılmaktadır.
Bakım Personelinin Dikkat Edeceği Durumlar ve Öneriler
Bakım personelinin karşılaşacağı en kritik durumlar; epilepsi nöbetleri ve Demans (Bunama) ve Alzheimer hastalığı olan bireylerin bakımlarıdır.
Bakım personeli, bakımını üstlendiği kişinin herhangi bir epileptik nöbet geçirmesi durumunda sakin olmalı, ilk önce hastanın kendisine zarar vermesini önlemeli, hastanın başını ve vücudunu yana doğru çevirip başının altına yumuşak bir yastık koymalı, hastanın dilini ısırmasını engellemek için; nöbet sırasında kişinin çenesini açık tutmasını sağlamalı, hastanın giysileri sıkıyorsa, gevşetmeli, hastayı kendine getirmek için; kolonya sürme, tokat atma, soğuk su dökme, soğan koklatma gibi şeyler yapmamalı, hastaya hiçbir şekilde ilaç vermemelidir.
Demans ve Alzheimer hastalarının bakımında ise hasta ile konuşurken basit kelimeler kullanmalı, hastayla konuşurken, hastanın ilgisini dağıtacak sesli/görüntülü uyaranları (örn: TV, radyo) en aza indirmeli, hastayla mutlaka göz kontağı kurmalı, banyo için hastanın en rahat ve gevşemiş olduğu zaman aralıklarını seçmeli ve günün hep aynı saatinde banyo yapmayı bir rutin haline getirmeli, hastanın günün hep aynı saatinde giyinip soyunmasını sağlayarak bunu bir rutine çevirmeli, hastayı kendi giyinmesi konusunda desteklemeli, hastanın fermuar veya düğme kullanmasında zorluk yaşanıyorsa cırt cırtlı veya bantlı giysiler tercih etmeli, hastanın yemek yiyeceği ortamın sessiz ve rahat olmasına özen göstermeli, birkaç çeşit yemeği küçük tabaklarla masaya koymalı ve hastaya seçim fırsatı sunulmalı, hastaları ağız-diş sağlıklarını korumaları için, yemeklerden sonra dişlerini fırçalamaya teşvik etmeli, Hastanın yemeğini yiyeceği tabakların ve içecekler için kullanacağı bardakların kırılmaz özellikte olmalarına özen göstermeli, hastaya tuvalete gitmesini gün içerisinde yaklaşık 3 saatte bir hatırlatma yapılmalı, gece yatmadan önce çok miktarda sıvı alması engellenmeli, tuvalet ihtiyacı olup olmadığı sık sık sorulmalı, yatağa gitme saati standart olmalı, koridorlarda gece lambası bulundurulmalı, banyo ve tuvalette kilit bulundurulmamalı, kimyasal maddeler hastanın ulaşamayacağı uzaklıkta olmalı, hastanın kendi başına ocak/fırın kullanımına müsaade edilmemelidir.