“çocukların yapılan öğretim düzenlemelerinden Duygu ve Davranış Bozukluğunun Tanımı yararlanamadıkları” ve “duygusal ya da davranışsal
Ülkemizde Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği’ne göre tepkilerin süreğen olması gerektiği” vurgulanmaktadır. duygu ve davranış bozukluğu olan çocuklar, “Yaşına uygun olmayan sosyal ve kültürel normlardan farklı Duygu ve Davranış Bozukluğunun Yaygınlığı, duygusal tepki ve davranışlar göstermesi nedeniyle özel Tanılanması ve Değerlendirilmesi
eğitim ve destek eğitim hizmetine ihtiyacı olan çocuk” ABD’de duygu ve davranış bozukluğu tanısı olan olarak tanımlanmaktadır. çocukların yaygınlık oranının %3 ile %6 arasında değiştiği Duygu ve davranış bozuklukları, ABD’de 2004 yılında belirtilirken ülkemizde duygu ve davranış bozukluklarını kabul edilen Yetersizliği Olan Bireyler Eğitim Yasası’na sayısal olarak belirlenmesine yönelik veri yoktur. Amerika (IDEA-Individuals with Disabilities Act) göre şu şekilde Birleşik Devletleri’nde duygu ve davranış bozukluğu olan tanımlanmaktadır: çocuk ve gençlerin dörtte üçü erkektir. • Bozukluk aşağıdaki özelliklerden bir ya da Duygu ve davranış bozukluğunun tanılanmasında bazı birkaçının uzun süre boyunca görülmesini ve nedenlerden dolayı bir görüş birliği yoktur. Bu nedenler şu çocuğun eğitim performansını belirli bir dereceye şekilde sıralanabilir: kadar olumsuz etkilemesini ifade eder: - Zihinsel, duygusal ve sağlıkla ilgili • Alanyazındaki kavramsal farklılıklar nedenlerle açıklanamayan öğrenme yetersizliği • Duygu ve davranışların çeşitliliği ve farklılığı - Öğretmenleri ve akranları ile uygun • Duygu ve davranışların ölçülmesine ilişkin ilişkiler kuramama ve sürdürememe zorluklar - Normal şartlar altındaki uygun • Kültürel farklılıklardan kaynaklanan normlara olmayan davranış ve duygular uygun olan veya olmayan davranışlara ilişkin - Genel bir mutsuzluk ve depresyon hali nesnel değerlendirme güçlüğü Problem - Okul ve kişisel sorunlarla ilgili fiziksel davranışlara ilişkin hangi sıklıkta sergilendiğinde belirtiler ya da korkular geliştirme eğilimi normal kabul edilebileceğine ilişkin nesnel bir • Bozukluk, şizofreniyi içermektedir. Duygusal bir görüş olmaması bozukluk tespit edilmediği sürece, bu terim Tanılamaya ilişkin görüş farklılıkları olmasına rağmen sosyal açıdan uyumsuz olan çocuklar için geçerli hem dünyada hem de ülkemizde duygu ve davranış değildir. bozukluğunun tanılanması için farklı değerlendirme IDEA tarafından duygu ve davranış bozukluğuna ilişkin araçları kullanılmaktadır. Dünyada duygu ve davranış tanımdaki, “uzun süre boyunca”, “belirli bir dereceye bozukluğunu tanılama amacıyla kullanılan araçlar kadar” ve “eğitim performansının olumsuz yönde arasında; Çocuk Davranış Kontrol Listesi, Davranış ve etkilenmesi” ifadeleri eleştirilmektedir. Duygu Ölçü Aracı, Davranışsal Bozukluklar Sistematik ABD’de Davranış Bozukluğu Olan Çocuklar Kurulu Tarama Aracı gibi tarama araçları yer almaktadır. tarafından duygu ve davranış bozukluğuna ilişkin farklı bir Ülkemizde ise geçerlik ve güvenirlik çalışması olan Akran tanım daha yapılmaktadır: Sapması Ölçeği, Antisosyal Davranış Eğilimi Envanteri, • Duygu ve davranış bozukluğu; okul Antisosyal Süreçleri Tarama Aracı Ebeveyn ve Öğretmen programlarındaki duygusal ya da davranışsal Formu, CDC Saldırganlık Anketi, Çocuk Davranışlarını tepkilerle karakterize edilen yaşa uygun, kültürel Değerlendirme Ölçeği gibi ölçü araçları kullanılmaktadır. ya da etik normlardan oldukça farklı olan ve Çocuk Davranış Kontrol Listesi, 6-18 yaş aralığındaki eğitim performansını olumsuz etkileyen, okul çağı çocuklarının problem davranışlarını akademik, sosyal, mesleki ya da kişisel becerileri değerlendirmek için kullanılmaktadır. Ailelerden, de içeren; çevredeki stresli olaylara beklenen öğretmenlerden ve çocukların kendilerinden alınan geçici tepkilerden daha fazlasını veren; en az biri bilgilere göre kontrol listesi doldurulmaktadır. okulla ilgili olmak üzere iki farklı ortamda ortaya Öğretmenlerden alınan bilgiler çocuklardaki problem çıkan tepkiler ve bu tepkilerin genel eğitim davranışların güçlü göstergeleri olarak kabul edilmektedir. ortamlarındaki doğrudan müdahalelere yanıt Ek olarak bu listede, sosyal yeterlikleri ve başkaları ile vermemesi ya da çocuğun genel eğitim geçinebilme ve mutlu olabilme gibi uyumsal davranışlar müdahalelerinden yararlanamaması durumunda da bulunmaktadır. tanımlanan bir yetersizliktir. Davranış ve Duygu Ölçü Aracı; çocukların kişilerarası • Bu yetersizlik başka yetersizliklerin eşlik güçlü yönleri (hayal kırıklığına karşı sakin tepkiler edebildiği bir durumdur. vermesi vb.), aileye katılımı (ailenin yaptığı etkinliklere katılması vb.), kendi güçlü yanları (mizah duygusunun • Bu tanım, şizofreniyi, duygu-durum olması vb.), okuldaki işlevleri (dikkatini odaklama) ve bozukluğunu, kaygı bozukluğunu ya da devam duygusal güçler (diğerlerinin acı duygusunu bilmesi) eden davranış bozukluğunu ya da uyum alanlarındaki işlevde bulunma düzeyini bozukluğunu içerir. değerlendirmektedir. Bu tanımda; duygu ve davranış bozukluklarının “öncelikle genel eğitim ortamları dikkate alınarak değerlendirildiği”,
Davranışsal Bozukluklar Sistematik Tarama Aracı, ilkokul Duygu ve davranış bozukluğunun biyolojik nedenlerini dönemindeki duygu ve davranış bozukluğu olan çocukları beyin hasarı, genetik faktörler ve mizaç oluşturmaktadır. belirlemek için üç aşamalı bir tarama sürecini Duygu ve davranış bozukluğunu etkileyen çevresel kapsamaktadır. Tarama sürecinin sonunda, duygu ve nedenler arasında olumsuz yetişme ortamı, okuldaki davranış bozukluğu olan çocukların sayısının azaltılması problem davranış kalıpları ve akranlar tarafından hedeflenmektedir. Bu tarama aracında birinci aşamada reddedilme yer almaktadır. Çevresel nedenler ev-aile, okul sınıf öğretmenleri çocukları içe yönelim davranışları ve ve toplum ortamlarından oluşmaktadır. dışa yönelim davranışlarına göre sıralamaktadır. Birinci aşamadaki sıralamaya göre her bir öğretmenin ilk üç Duygu ve Davranış Bozukluğu olan Çocukların sıradaki öğrencisi, ikinci aşamadaki Kritik Olay Özellikleri
İndeksi’ne geçmektedir. Kritik olaylar, düşük sıklıkta Duygu ve davranış bozukluğu olan çocuklar kültürel ortaya çıksalar da göze çarpan ve endişe verici normların dışında yaşıtlarından farklı davranış örüntüleri davranışları içermektedir. Bu davranışların herhangi bir sergilemektedirler. Uzmanlar tarafından duygu ve şekilde ortaya çıkması, okuldaki sosyal davranışsal uyum davranış problemlerinin davranış özellikleri, dışa yönelim süreçlerinin büyük ölçüde aksatılmasına yol açmaktadır. davranışları (dışsallaştırılmış davranışlar) ve içe yönelim Kritik Olay İndeksi’nde normal ölçütleri aşan çocuklar davranışları (içselleştirilmiş davranışlar) olmak üzere iki üçüncü aşamaya geçmektedirler. Bu aşamada, çocuklar, alt başlıkta ele alındığı görülmektedir sınıfta bağımsız olarak ödev yaptıkları sürelerde ve oyun İçe yönelim davranışları; içine kapanma, belli düşüncelere alanında, doğrudan ve tekrarlanan gözlemlerle takıntılı olma, depresyon, kaygı, sınırlı düzeyde sosyal izlenmektedirler. Üçüncü aşamadaki gözlemlerde davranış etkinliklere katılma ve akranları ile nadiren oynama gibi problemi ölçütlerini aşan çocuklar, özel eğitim birimine davranışları içermektedir. En sık görülen içe yönelim gönderilmektedirler. davranışlarından bazıları fobiler, anksiyete, depresyon, Akran Sapması Ölçeği ile çocuklar kendilerini sosyal ayrılma (izolasyon) ve obsesif/kompulsif değerlendirir. Bu ölçü aracı ile ergenlerin, davranış bozukluklar (Saplantı/zorlantı bozukluğu) olarak bozukluğu gösteren yakın arkadaşlarının sayısı sıralanabilir. belirlenmektedir. Bu ölçü aracında, yüksek puan alan bir Dışa yönelim davranışları, yoğun olan, şiddetli biçimde ergenin davranış bozukluğu gösteren arkadaşlarının görülen ve çevreden tepki çeken davranışlardır. Sınıf sayısının fazla olduğu ortaya çıkmaktadır. ortamında en sık görülen dışa yönelim davranışları Antisosyal Davranış Eğilimi Envanteri ile çocuğun yerinden kalkma, bağırma, laf atma, küfretme, kendisini değerlendirmesi istenmektedir. Ergenlerin arkadaşlarını rahatsız etme, vurma ya da dövüşme, antisosyal davranışlarını değerlendirmek üzere öğretmeni dinlememe, yakınma, aşırı bir şekilde tartışma, kullanılmaktadır. Ergen envanter içerisindeki sorulara çalma, yalan söyleme, başkasının malına zarar verme, doğru-yanlış seçeneklerinden birini kullanarak öfke nöbetleri geçirme, yönergelere uymama olarak yanıtlamaktadır. Yüksek puan alan bir ergenin, antisosyal sıralanabilir. davranışlara eğilimi yüksek olarak belirlenmektedir Duygu ve davranış bozukluğu olan bireyler farklı bir Antisosyal Süreçleri Tarama Aracı Ebeveyn ve Öğretmen yetersizlik türü eşlik etmediği sürece fiziksel özellikleri Formu anneler ve babalar tarafından doldurulur. 8-11 yaş normal gelişim gösteren akranları ile aynıdır. aralığında olan çocuklardaki psikopatik özellikleri ve Bilişsel özellikleri incelendiğinde zekâ testlerinde antisosyal davranışları değerlendirmek için kullanılan bir çoğunlukla ortalama ya da ortalamanın altında puan araçtır. Bu formdan alınan puan yükseldikçe, çocuktaki alırlar. Ancak daha az zekâya sahip olduklarını ifade antisosyal davranış eğilimleri artmaktadır. etmek zordur. CDC Saldırganlık Anketi ile 11-13 yaş aralığındaki Sosyal açıdan, duygu ve davranış bozukluğu olan çocuklar çocukların saldırgan davranışlarının sıklığı genellikle akranlarını anlamada, sağlıklı arkadaşlık değerlendirilmektedir. Çocuklardan son 30 gün ilişkileri kurmada ve sürdürmede sorunlar içerisindeki davranışlarını değerlendirmeleri yaşamaktadırlar. Ayrıca empati, arkadaşlarıyla iletişim beklenmektedir. Ölçekten elde edilen puanların yüksek kurma ve etkinliklerle ilgili olma becerilerinde olması, çocuklardaki saldırgan davranışların yüksek arkadaşlarına oranla yetersiz oldukları görülmektedir. olması anlamına gelmektedir. Yapılan çalışmalarda bu çocukların dil düzeylerinin Çocuk Davranışlarını Değerlendirme Ölçeği ile beş-altı akranlarından önemli derecede düşük olduğu yaşındaki çocukların duygu ve davranış problemleri belirlenmiştir. Bununla birlikte duygu ve davranış değerlendirilmektedir. Ölçek, çocuklarla çalışan bozukluğu olan çocukların özellikle problem çözme, öğretmenler tarafından cevaplanmaktadır. Ölçekten alınan özdenetim, olumsuz davranışlarının sonuçlarını üstlenme, yüksek puanlar çocuklardaki uygun olmayan davranışların başarısız olduklarında uygun tepkiler verme gibi sorunları yüksek olduğunu göstermektedir. olduğu görülmektedir. Akademik açıdan, duygu ve davranış bozukluğu olan Duygu ve Davranış Bozukluğunun Nedenleri çocukların çoğunluğunun, bulundukları sınıftan en az bir
Duygu veya davranış bozukluğunun biyolojik ve çevresel yıl geride oldukları belirtilmektedir. Bu çocuklar en çok olmak üzere olası iki ana nedeni bulunmaktadır okuma ve matematik alanında sorun yaşamaktadırlar.
Bunun yanında alanyazında duygu ve davranış bozukluğu Öğretim programları öğrencilerin aktif tepkilerini olan çocukların akademik başarılarının düşük olduğu sistematik hata düzeltmeleri ile birleştirmekte ve bu belirtilmesine rağmen, bütün duygu ve davranış bozukluğu tepkileri izleme stratejileri içermektedir. DÖ uygulaması olan çocuklar akademik başarısızlık yaşamamaktadırlar. içerisinde tepki kartlarını kullanma, uygun bir hızda öğretmek ve kendini izleme becerilerini öğretmek Duygu ve Davranış Bozukluğu Olan Çocuklara basamaklarından oluşmaktadır. Dördüncüsü Okul Çaplı Yönelik Müdahale Yöntemleri Olumlu Davranış Desteğidir. Okul çaplı olumlu davranış
Özel eğitim kapsamında duygusal ve davranışsal desteği(OÇODD) ile problem davranışın yoğunluğuna ve bozukluğu olan çocuklara sunulacak müdahalelerin ilk karmaşıklığına göre yoğunluğunun artan ya da azalan basamağını sınıf içi uygulamalar oluşturmaktadır. Etkili destek uygulamalar yürütülmektedir. Olumlu davranış bir sınıf yönetimi için öğretmenler, amaçları öğrencilerin desteği, problem davranışları olan öğrencilerin bu düzeylerine göre belirlemeli, belirlediği amaçlar davranışlarını önlemek ve olumlu sosyal davranışlarını doğrultusunda derslerini planlamalı, uygun araç gereçlerle arttırmak için deneysel olarak geçerliği kabul edilmiş birden fazla duyuya uyaran verebilecek araçlar değerlendirme tabanlı bir yaklaşımdır. OÇODD, okul hazırlamalı, derslerin işleyişinde öğrenci merkezli çapında müdahale, küçük grup müdahaleleri ve bireysel yaklaşımlardan yararlanmalı ve öğrencilerin sergiledikleri müdahaleler olmak üzere üç basamaktan oluşmaktadır. uygun davranışlara odaklanmalıdır. Öğrencilerin Birinci Basamak olan evrensel müdahaleye bütün okul öğrenmelerini ve sergiledikleri uygun sosyal davranışları personeli okuldaki çocuklara uygun davranışları pekiştirmelidir. Sınıf içerisinde öğrencilere belli kazandırmak üzere katılır. Birinci basamakta izleyen sorumluluklar verilmeli, etkinliklerde her öğrenci görev uygulamalara yer verilmektedir: almalı, sınıfta yeterli sayıda araç bulundurulmalı ve • Tüm okulda çocuklardan beklenen davranışlar dersler sırasında öğrenciler bu araçları kullanmalıdırlar. belirlenir ve tanımlanır. Duygu ve davranış bozukluğu olan çocuklar için sınıf • Öğrencilerin uygun davranışlarının dikkate düzeninde şunlara dikkat edilebilir: alındığını belirten bilgilendirme sistemleri • Öğrenciler için düzen, çoklu öğrenme fırsatları kullanılır. yaratacak biçimde oluşturulmalıdır. • Okuldaki bütün öğrencilerin eşit eğitim • Öğrencilerin başarılı olmalarını ve pekiştireç elde fırsatlarından yararlanması sağlanır. etmelerini sağlayacak bir düzen sağlanmalıdır. • Uygun olmayan davranışlar için belirlenen • Sınıf düzeni, öğrencilerin dikkatlerini sonuçlar tutarlı bir şekilde uygulanır. dağıtmamalı ve daha kolay odaklanmalarını • Çocuklardan beklenen davranışlar açıkça sağlamalıdır. öğretilir. • Sınıfta farklı etkinliklerde kullanılacak araç • Çocukların sergilediği uygun davranışlar gereçler için uygun yerler belirlenmeli ve ödüllendirilir. kullanılan her bir aracın yerine konulması • Çocukların davranışsal hataları düzeltilir. sağlanmalıdır. İkinci Basamak olan küçük grup müdahaleleri evrensel • Sınıftaki gürültü azaltılmalıdır. düzeyde yapılan müdahalelere rağmen akademik Sınıf mevcudunun çok kalabalık olmamasına başarısızlık ya da davranış problemi sergileyen öğrencilere dikkat edilmelidir. yönelik müdahaleleri kapsamaktadır. Küçük grup Öğretmenler sınıflarını etkili bir şekilde yönetebilmek için uygulamaları a), kendini yönetme, b) sosyal beceri, c) kurallar belirlemelidirler. davranış destek planları ve d) akademik destekleri Çocukların gereksinimlerine göre sınıf içi etkinliklere, içermektedir. Bu uygulamalar sırasında çocuklarla oyunlara, diğer çalışma ortamlarındaki etkinliklere ilişkin çalışılırken izleyen uygulamalara yer verilmektedir: rutinler oluşturulabilir. • Rehber öğretmenler, tanılanan öğrencilerle Müdahalelerin diğer bir basamağı ise ailelere sağlanacak düzenli olarak görüşür. hizmetlerden oluşmaktadır. Öğretmen aile işbirliği • Öğrenciden beklenen davranışlar hakkında gerçekleştirilmesi planlanan müdahalelerde önemli bir öğrenciler bilgilendirilir ve geri bildirim verilir. yere sahiptir. • Amaçları belirlemek için günün başında kısa bir Duygu ve davranış bozukluğu olan çocuklara yönelik toplantı yapılır. müdahaleler olarak araştırma temelli öğretim • Toplantıda, belirlenen davranışsal amaçların uygulamalarından yararlanılmaktadır. Araştırma temelli yazılı olduğu bir kart verilir. öğretim uygulamalar için dört aşamalı bir süreç • Günün sonunda günün nasıl geçtiğine dair kısa izlenmektedir. Bunlardan birincisi Öğretmen Övgüleridir. bir toplantı yapılır. Araştırmalar, öğretmen pekiştirmelerinin çocuk • Çocuk uygun olan davranışlar için ödüllendirilir. davranışları üzerinde güçlü bir etkisi olduğunu ortaya Üçüncü Basamak olan bireysel müdahaleler yüksek risk çıkarmıştır. İkincisi Aktif Çocuk Tepkileridir. Çocuklar altındaki çocuklar için bireyselleştirilmiş müdahaleleri aktif olarak katıldıkları derslerden daha çok öğrenmekte içermektedir. ve daha az uygun olmayan davranış sergilemektedirler. Üçüncüsü Doğrudan Öğretim Uygulamalarıdır. Doğrudan
Öğretmenler OÇODD uygulamalarında sırasında kendini yönetme, aktif ve olumlu sınıf yönetimi ve akran aracılı destekler kullanabilmektedirler. Akran aracılı destekler ise akran izlemesi, olumlu akan raporu, akran eğitimi ve akran desteği ve karşılaştırılması gibi stratejilerden oluşmaktadır.