fen bilimi alanıdır. Bu alana ilişkin öğretim programı Fen Bilimleri İçeriği boyunca çocuklar (a) kuvvet ve hareket, (b) basit
Fen Bilimleri İçeriği, bilim insanları tarafından üretilen ve makineler, (c) ışık ve (d) ses gibi kavramları etkinlikler yenilenebilen bilimsel bilgi topluluğudur. Fen programı yoluyla daha yakından deneyimleyebileceklerdir. içeriği çocuğun gelişim düzeyine göre belirlenmelidir. Bu ders kitabında erken çocukluk döneminde fen eğitimi, dört a) Kuvvet ve Hareket: Varlıklardan canlı olanlar alan esas alınarak incelenmiştir. Bunlar, Canlılar Dünyası, kendi kendilerine hareket ederken, cansız Fiziksel Bilim, Maddenin Doğası ve Dünya ve Uzay varlıkların hareket etmesi için kuvvet konularıdır. uygulanması gerekir. Bütün canlılar hareket eder. b) Basit Makineler: Basit makineler günlük hayatta Canlılar Dünyası: Canlılar Dünyası, fen bilimleri öğretim işlerimizi kolaylaştıran aletlerdir. Basit makineler programının en önemli alanlarından biri olarak kabul cisimleri hareket ettirmemize veya kaldırmamıza edilmektedir. Doğal birer gözlemci olan çocuklar sürekli yardımcı olur. olarak çevrelerindeki canlı veya cansız hemen hemen tüm c) Işık: Çocuklar doğdukları günden itibaren ışığın nesne ve olayları anlamlandırma çabası içindedirler. Bu farkındadırlar. Işıklı ve parlak cisimlerin pe- nedenle canlılar dünyası alanına yoğunlaşan bir fen eğitim şinden koşmayı, gökkuşağına bakmayı, gölge programı, çocukların biyoloji ve ekoloji (çevrebilim) oyunları oynamayı severler. Işık olmadan alanlarında temel bilgi ve becerilere sahip olmasını çevremizdeki varlıkları görmemiz mümkün amaçlamalıdır. değildir.
a) Hayvanlar: Canlılar dünyasının farklı türlerde ve d) Ses: Titreşimler ses çıkmasına neden olur ve bu boyutlarda en kalabalık gruplarından birini titreşimler uzaktaki bulutlarda olabileceği gibi oluşturan hayvanlar çocukların hep ilgisini kendi boğazımızda da olabilir. Bir şeyler çekmiştir. Okul öncesi dönemde çocuklara titreşince ses oluşur.
hayvanlarla ilgili temel olarak bilgilerin Maddenin doğası: Maddenin doğası temel kimya aktarılması faydalı olacaktır. Örneğin; İnsanlarla konularının öğrenimine yönelik etkinlikleri kapsamak- bazı hayvanlar bir arada yaşayabilir (kedi, köpek, tadır. Özellikle maddenin doğası konulu fen programında balık, kuş, vb.) çocuklar (a) madde ve onun temel özelliklerini b) Bitkiler: Çocuklar günlük hayatlarında çok inceleyecek, (b) katı, sıvı ve gazların özellikleriyle ilgili çeşitli bitkiler görürler. Doğadaki ağaçlar, saksı- daha fazla bilgi sahibi olacaklardır. Çocuklar gün içinde daki çiçekler, marketteki meyve ve sebzeler, vb. sürekli olarak katı, sıvı ve gazlarla temas hâlindedirler. Çevre bilinci geliştirmelerine ve canlılar Onlarla oynarlar, onları giyecek olarak giyerler, gıda dünyasını daha yakından tanımalarına yardımcı olarak tüketirler, hava olarak solurlar. olacak konular erken çocukluk döneminde öğretilebilir. Örneğin; Evde besin olarak Dünya ve Uzay: Çocuklarda ilgi ve merak uyandıran, yediğimiz birçok bitkinin tohumu vardır (elma, hakkında pek çok soru sordukları Dünya ve Uzay öğrenme karpuz, çilek, fasulye, mısır, vb.) alanı hava, su, toprak ve kayalar, hava olayları, güneş, ay c) İnsan vücudu: Çocuklar doğdukları andan ve yıldızlar konularını kapsamaktadır.
itibaren vücutlarını tanıma konusunda büyük bir a) Hava: Hava hemen hemen her yerdedir. Canlılar meraka sahiptirler. Bu konuda onların merakını yaşamak için havaya ihtiyaç duyarlar. gidermek, vücutlarıyla ilgili sahip oldukları bazı b) Su: Su nesnelerin hareket etmesine yardımcı endişeleri azaltmak ve sağlıklı büyümeleri adına olur. Su nesnelerin yüzmesine yardımcı olur. Su bazı konuların öğretilmesi faydalı olacaktır. hâl değiştirebilir (buza veya buhara dönüşebilir). Örneğin; Çevremizden bilgileri beş duyu c) Toprak ve Kayalar: Yeryüzünde farklı toprak organımız sayesinde öğreniriz. türleri vardır. Yeryüzünde farklı türde kayalar d) Çevre: Bitkiler, hayvanlar, hava, su ve toprak vardır. Küçük parçalara ayrılan kayalar ve bitki çevrenin önemli birer parçasıdır. Çevreyi kalıntıları toprağı meydana getirir. meydana getiren parçaların ahenk içinde, d) Hava Olayları: Güneş dünyamızı ısıtır. Hava birbirine zarar vermeden bir arada sıcaklığı ölçülebilir. Buharlaşma ve yoğunlaşma bulunabilmeleri gelecek nesillerin sağlıklı ve yağmura bazen de kara sebep olur. mutlu bir hayat sürmeleri için gereklidir. Bu e) Güneş, Ay ve Yıldızlar: Güneşi sadece dönemdeki çocukların çevre ile ilgili önemli gündüzleri görürken, ayı bazen gece bazen de konular hakkında bilgi sahibi olmaları faydalı gündüz görürüz. Uzayda sayılamayacak kadar olacaktır. Örneğin; Çevreyi korumak için çöp çok yıldız vardır. atmamak, israf etmemek, geri dönüşüm yapmak gibi alışkanlıklar geliştirmeliyiz. Bilimsel Süreç Becerileri
Bilimsel süreç becerileri bilim insanlarının da sahip Fiziksel Bilim: Fiziksel bilim günümüz bilim ve teknoloji olduğu beceriler olup fen eğitiminin ayrılmaz bir dünyasıyla iç içe büyüyen çocukların ilgisini çekecek bir parçasıdır ve bu beceriler çocuklara erken yaşlardan
itibaren kazandırılmalıdır. Bu beceriler çocuklara gelişim e) Model Oluşturma: Model oluşturma, doğrudan düzeyleri dikkate alınarak öğretilmelidir. Öncelikli olarak gözlenemeyen olay ve olguların somutlaştırılarak kazandırılması gereken temel süreç becerileri, gözlem daha iyi anlaşılmasını sağlayan düzenekler yapma, sınıflandırma, ölçme, iletişim kurma, tahmin etme hazırlama becerisidir. ve çıkarım yapmadır. f) Deney Yapma: Deney yapma, bütün bilimsel süreç becerilerinin bir arada kullanılabildiği Temel Beceriler kontrollü bir biçimde test etme becerisidir. a) Gözlem Yapma: Gözlem, duyu organlarını g) Bilimsel Tutum: Bilimsel tutum, bilimsel süreç (görme, koklama, işitme, dokunma, tatma) veya yeterliklerini uygulamaya ve aktarmaya olanak onların hassasiyetlerini artırıcı araç-gereçler veren araştırıcı düşünce ve davranışlar (mikroskop, vb.) kullanarak nesne veya olayları bütünüdür. inceleme becerisidir. Fen Eğitimine Yönelik Kazanım ve Göstergeler b) Sınıflandırma: Sınıflandırma, nesneleri ya da olayları ortak özelliklerine göre gruplandırma 2013 yılında güncellenen okul öncesi öğretim becerisidir. Sınıflandırma yapabilmeleri için programında yer alan kazanım ve göstergelerden fen çocukların nesne ve olayların taşıdıkları benzer öğretimi kapsamında ele alınabilecek olan Kazanım ve ve farklı özellikleri ayırt edebilmeleri gerekir. Göstergeleri tablolarından bazılarını örneklendirirsek;
c) Ölçme: Ölçme, gözlem verilerini standart Kazanım 1. Nesne/durum/olaya dikkatini verir. (cetvel, terazi, vb.) veya standart olmayan (adım, avuç, vb.) birimler kullanarak sayısal olarak ifade Göstergeleri edebilme becerisidir. Erken çocukluk döneminde öncelikle standart olmayan birimlerle ölçme • Dikkat edilmesi gereken nesne/durum olaya becerisi kazandırılması önerilmektedir. odaklanır. d) İletişim Kurma: Fen bilimlerinde gözlem ve • Dikkatini çeken nesne/durum/olaya yönelik araştırma sonuçlarını sözlü ve yazılı olarak ifade sorular sorar. etme becerisidir. Çocuklar olaylar ve olgular • Dikkatini çeken nesne/durum/olayı ayrıntılarıyla hakkındaki fikirlerini ve gözlemlerini yazılı veya açıklar. sözlü formatta sunabilmelidirler. Kazanım 2. Nesne/durum/olayla ilgili tahminde bulunur. e) Tahmin Etme: Tahmin etme, bir olayın sonucuna dair eldeki verileri veya geçmiş Göstergeleri deneyimleri kullanarak yargıda bulunabilme • Nesne/durum/olayla ilgili tahminini söyler. becerisidir. f) Çıkarım Yapma: Çıkarım yapma, yapılan • Tahmini ile ilgili ipuçlarını açıklar. gözlem ve deneyler sonucu toplanan veriler • Gerçek durumu inceler. Tahmini ile gerçek çerçevesinde genellemeler yapma becerisidir. durumu karşılaştırır.
Birleştirilmiş Beceriler Kazanım 3. Algıladıklarını hatırlar.
a) Hipotez Kurma: Hipotez kurma, bir olayın Göstergeleri sonucuna dair gözlem ve deneye açık öngörülerde bulunabilmektir. Hipotezler • Nesne/durum/olayı bir süre sonra yeniden söyler. araştırma sorularına bağlı olarak geliştirilebilir. • Eksilen veya eklenen nesneyi söyler. Araştırma sorularına bağlı olarak öğrenciler farklı • Hatırladıklarını yeni durumlarda kullanır. hipotezler kurabilirler. Örneğin; “Bitkilerin Fen Öğrenme Ortamları büyümesi için uygun şartlar nelerdir?” b) Değişkenleri Tanımlama ve Kontrol Etme: Erken çocukluk döneminde fen etkinlikleri ve bunların Değişkenleri tanımlama, araştırmanın sonuçlarını uygulandığı ortamlar dinamik, eğlenceli ve çocukların ilgi etkileyebilecek faktörleri ifade edebilmektir. ve seviyelerine uygun olmalıdır. Öğrenme ortamları fen Kontrol etme ise faktörlerden yalnızca birini içeriğinin çocukların aktif katılımıyla paylaşılmasına, değiştirip diğer tüm faktörleri sabit tutarak bilimsel süreç becerilerinin kullanılıp geliştirilmesine sonuçlar üzerindeki etkisini belirleme becerisidir. fırsat tanımalıdır. Bilimsel becerilerin kazandırılması ve c) Verileri Yorumlama: Verileri yorumlama, işlevselleştirebilmesi için fen öğretim ortamlarının gerekli deney sonucunda elde edilen ölçümler arasındaki donanıma da sahip olması gerekir. Başka bir deyişle ilişkileri anlamlandırma becerisidir. çocukların etkinlikler sırasında farklı materyallerden d) İşlevsel Tanım Yapma: İşlevsel tanım yapma, yararlanarak gözlem, sınıflama, ölçüm yapması, tahminde deney ve gözlem sonucunda elde edilen verileri bulunup çıkarım yapması, sorular sorabilmesi, keşfedilen kullanarak duruma yönelik tanım yapma kavramı/olguyu ifade edebilmesi için uygun ortamlar becerisidir. hazırlanmalıdır. Fen öğretim ortamları tasarlarken fiziksel özelliklerin yanı sıra, sınıftaki sosyal etkileşimin doğası ve
derecesi de göz önüne alınmalıdır. Böylece, çocukların • Dikkatini çeken nesne/durum/olayı ayrıntılarıyla bilimsel süreç ve problem çözme becerilerinin gelişmesine açıklar. yardımcı olacak sınıf ortamları yaratılması anlam kazanacaktır. Okul öncesi sınıflarında fen ve doğa köşesi Kazanım 2. Nesne/durum/olayla ilgili tahminde bulunur.
tasarlanırken göz önünde bulundurulması gereken iki • Nesne/durum/olayla ilgili tahminini söyler. önemli bölge vardır: Gözlem ve Deney bölgeleri. Gözlem • Tahmini ile ilgili ipuçlarını açıklar. bölgesi çocukların gözlem yapma, veri toplama ve • Gerçek durumu inceler. Tahmini ile gerçek bilgilerini paylaşabilme ve uygulayabilme becerilerini durumu karşılaştırır. geliştirecekleri bir alan olmalıdır. Deney bölgesi ise çocukların fen materyal ve araç-gereçleriyle deneyim Kazanım 5. Nesne veya varlıkları gözlemler.
kazanıp çeşitli testler yapabilecekleri bir alan olarak • Nesne/varlığın adını, rengini, şeklini, planlanmalıdır. Okul öncesi sınıflarında çocukların büyüklüğünü, uzunluğunu, dokusunu, sesini, bilimsel süreç becerilerini kullanmalarına fırsat verecek kokusunu, yapıldığı malzemeyi, tadını, miktarını pek çok etkinlik bulunmaktadır. Bu etkinliklerden bazıları ve kullanım amaçlarını söyler. şu şekilde sıralanabilir. Materyaller: Cam bilye, silgi, kalemtıraş, bakır tel, demir Bitki Yetiştirme: Bitki yetiştirmek, okul öncesi ataç, zımba teli, çivi, vida, gümüş yüzük, tahta ve plastik çocuklarda hem temel hem de bazı bütünleştirilmiş cetvel, çeşitli düğmeler, madeni para. bilimsel süreç becerilerini kullanmalarına yardımcı olacağı gibi konuyla ilgili yeni kavramlar öğrenmelerini Kavramlar: Mıknatıs, mıknatıs tarafından çekilme, sağlayacaktır. Bireysel olarak veya grup hâlinde mıknatıs ile ayırma
yetiştirdikleri bitkiyi zaman içinde gözlemleyip veri Bilimsel Süreç Becerileri: Gözlem yapma, iletişim toplama ve bu verilerini başkalarıyla paylaşma imkânı kurma, sınıflandırma, tahmin etme, çıkarım yapma bulabilirler. Öğrenme Süreci Hayvan Besleme: Öğretmenler ve ebeveynler gerekli güvenlik önlemlerini aldıktan sonra okulda veya evde • Öğretmen çocuklara dolap süsü olarak kullanılan beslenebilecek, kuş, balık, kedi, köpek, tavşan gibi mıknatıslardan birkaç tanesini göstererek ne hayvanlarla çocukları tanıştırabilirler. Hayvanları düzenli olduklarını sorar. olarak beslemek, onlara zarar vermeden gözlemlemek ve • Çocuklara mıknatısları verir, incelemelerini ve onlarla oynamak çocukların hayvanlara karşı daha bilinçli benzerlikleri bulmalarını ister. Öğretmen ve saygılı olmalarını sağlayacaktır. mıknatısların arka tarafında mıknatıs olduğunu, bu sayede buzdolabına yapışabildiğini açıklar. Yemek Pişirme: Mutfaklar, çocukların fen konularını ve Daha sonra öğretmen yaşadığı bir deneyimi kavramlarını daha yakından keşfetmeleri için sayısız çocuklarla paylaşır: fırsatlar sunar. Tereyağının erimesiyle katının sıvıya • Eskiyen buzdolabını değiştirdiğinde dolabında dönüşümünü gözlemler, sıvı yağın su üzerinde yüzmesiyle yapışık olan mıknatısları yeni buzdolabının farklı sıvıların özelliklerini fark eder, farklı malzemeleri kapağına yapıştıramadığını, mıknatısın yere karıştırarak karışımlar hazırlarlar, makarnanın düştüğünü anlatır. Çocuklara bu durumun neden süzülmesiyle karışımların nasıl ayrılacağını keşfederler. kaynaklanmış olabileceğini sorar.
Koleksiyon ve Albümler: Çocukların çevrelerinde ilgi • Fikirleri aldıktan sonra çocuklara mıknatısları duydukları materyalleri toplayarak koleksiyon veya dağıtır. Masanın üzerinde bulunan çeşitli albümler oluşturmaları onların gözlem yapma, cisimlere dokundurarak, mıknatısın neleri çekip sınıflandırma, veri toplama, iletişim kurma gibi temel neleri çekmediğini deneyerek bulurlar. Böylece bilimsel süreç becerilerini geliştirmelerine yardımcı çocuklar maddeleri mıknatıs tarafından çekilen olacaktır. Bu koleksiyonlar, yapraklar, taşlar, deniz ve çekilmeyen olarak sınıflandırmış olurlar. kabukları, düğmeler, çeşitli kapaklar, kumaşlar, peçeteler, kalemler, maskeler veya böceklerden oluşabilir.
Örnek Ders Planı
Dolaba Yapışmayan Mıknatıs
Kazanım ve Göstergeler (Örneğin;)
Kazanım 1. Nesne/durum/olaya dikkatini verir.
• Dikkat edilmesi gereken nesne/durum olaya odaklanır. • Dikkatini çeken nesne/durum/olaya yönelik sorular sorar.