Uluslararası Mevzuatta İş Sağlığı ve Güvenliği

I. Dünya Savaşı sonunda
imzalanan Versay Barış
Antlaşması’na eklenen “Emek”
başlıklı XIII. Bölüm ILO’nun
kurulmasında kanuni dayanak
olmuştur

ILO düzenlemelerinin %80’e
yakını ve etkinliklerinin de
önemli bir bölümü iş sağlığı
ve güvenliğiyle doğrudan veya
dolaylı olarak ilgilidir.

İş kazaları ve meslek hastalıklarının ekonomik maliyeti, her yıl dünya gayri
safi hasılasının %4’dür.

Birleşmiş Milletler’in 18 uluslararası uzmanlık kuruluşundan en eski olanı
ILO’dur. Versay Barış Antlaşması’na göre, işçileri korumak için bir uluslararası
çalışma örgütü kurulacak ve örgüt bu amaçla “Günlük ve haftalık azami çalışma
saatleri de dahil, çalışma sürelerinin düzenlenmesini; işgücü arzının düzenlenmesini ve işsizlik ile savaşımı; uygun koşullarda yaşamak için yeterli ücret sağlanmasını;
işçilerin genel sağlık sorunlarından ve iş kazası ve meslek hastalıklarından korunmalarını; çocukların, gençlerin ve kadınların korunmalarını; yaşlılık ve maluliyet
aylığı bağlanmasını; göçmen işçilerin korunmalarını; eşit işe eşit ücret ilkesinin tanınmasını; örgütlenme özgürlüğü ilkesinin tanınmasını ve mesleki ve teknik eğitimin
örgütlenmesini ve gerekli diğer önlemlerin alınmasını destekleyecektir”

Sözleşme, ilke ve kuralların
belirlenmesinde temel
araçtır. Uluslararası antlaşma
niteliğindedir, ulusal
politikaya yol gösterir ve
onaylayan ülkeyi bağlar. 

Protokol, sözleşmeyle
aynı numarayı taşır, aynı
niteliktedir, sözleşmeyi
tamamlar ve onaylayan ülkeyi
bağlar.

Tavsiye kararı, sözleşmeyle
eşzamanlı çıkarılan,
onaylanması gerekmeyen,
bağlayıcı olmayan, ilke ve
kuralların nasıl uygulanacağını
açıklayan sözleşmeyi
tamamlayan bir araçtır.

İşte sağlıklı ve güvenlikli
olmak, çalışanın çalışma
ortamını, koşullarını,
ilişkilerini ve çevresini
motive olduğu bir çalışma
yürütebileceği bir biçimde
etkileyebildiği, sağlıklı ve
güvenli bir üretim ortamının
ürünü olan fiziksel, ruhsal ve
toplumsal olarak en uygun
iyilik halinde olmasıdır.

ILO düzenlemeleri işlevsel olarak üç grupta sınıflandırılabilir. Bunlar,
• İş sağlığı ve güvenliğinin temel ilkeleri ve kuralları,
• Özgün risklerden korunma ilkeleri ve kuralları,
• Özgün işkollarındaki korunma ilkeleri ve kurallarıdır

İş Sağlığı ve Güvenliği Sözleşmesi Protokolü (No.155) (2002)
155 sayılı Sözleşme m.11’e göre, yetkili makamın ulusal politikayı yürürlüğe sokmak için gerçekleştireceği işlevlerden biri de, iş kazaları ve meslek hastalıklarının
nedenlerini belirlemek ve önlemler geliştirmek için iş kazaları ve meslek hastalıklarının kaydedilmesini ve bildirilmesini sağlamaktır. Ayrıca, bu yolla derlenen
verilerin yıllık istatistiklerini yayınlamaktır. Protokolde, kayıt ve bildirim sistemlerini güçlendirmek ve uyumlu hale getirmek için uyulacak temel ilke ve kurallar
belirlenmiştir.

Önleme odaklı ulusal sağlık ve güvenlik kültürü, sağlıklı ve güvenli bir çevrede çalışma hakkının her düzeyde tanındığı, hükümetin, işverenlerin ve işçilerin sağlıklı ve güvenli bir çalışma çevresinde çalışmanın tanımlanmış bir haklar,
sorumluluklar ve görevler sistemi sayesinde güvence altına alınmasına etkili bir
biçimde katıldıkları bir kültürü tanımlar (Sz m.1).

Ulusal iş sağlığı ve güvenliği programı, “belirli bir sürede ulaşılacak hedefleri;
sağlık ve güvenliği iyileştirmek için belirlenmiş öncelikleri; eylem araçlarını ve sağlanan gelişmeyi ölçmek için kullanılacak yöntemleri tanımlar” (Sz m.1).
Üyeler, temsil niteliği olan işçi ve işveren örgütüne danışarak bir ulusal iş sağlığı ve güvenliği programı hazırlayıp uygulayacak ve bu programı düzenli olarak
değerlendirip gözden geçireceklerdir (Sz m.5).

Ulusal iş sağlığı ve güvenliği sistemi, “ulusal politikayı ve programları uygulamak için görev yapan temel altyapıdır” (Sz m.1). Her üye, ILO’nun ilgili düzenlemelerine uygun bir iş sağlığı ve güvenliği sistemi kuracak ve bu sistemi sürekli
geliştirecektir. Bu sistem, temsil niteliği olan işçi ve işveren örgütlerinin ve ilgili
tarafların görüşü alınarak hazırlanan bir düzenlemeye göre kurulmuş yetkili bir
kurumsal altyapıya, kanuni gereklere uyulmasını sağlayacak bir denetim sistemine ve işyerinde önlem alma yükümlülüğü olan yönetimin işçiler ve temsilcileriyle
işbirliği içinde çalışmasını sağlayacak düzenlemelere sahip olacaktır (Sz m.4).

Ulusal sağlık hizmetlerinin
işlevleri,
• Çalışmaçevresigözetimi,
• İşçilerin sağlıkgözetimi,
• Bilgilendirme,danışmanlık,
eğitim ve öğretim,
• İlkyardım, tedavivesağlık
programları,
• Diğer işlevlerdir.

Çalışma çevresi gözetimi, çalışma çevresi ve iş örgütlenmesinde işçinin sağlığını ve güvenliğini etkileyebilecek etkenlerin, etken ölçümlerinin ve ölçme araç ve
yöntemlerinin, bu etkenleri önlemek ya da bunlardan korunmak için kullanılan
araç ve yöntemlerin değerlendirilmesini kapsar (Sz m.13).

Radyasyondan Korunma Sözleşmesi (No.115) ve Tavsiye Kararı
No.114) (1960)
Bu Sözleşmenin amacı, işçilerin iyonlaştırıcı ışına maruz kalmanın neden olduğu
risklere karşı korunmasını sağlayacak temel gerekleri belirlemektir.

Mesleki Kanserler Sözleşmesi (No.139) ve Tavsiye Kararı (No.147)
(1974)
İşyerinde bulunan çeşitli kimyasal ve fiziksel etkenlere uzun süre maruz kalmaya
bağlı olarak oluşan mesleki kanserleri önlemek için bir politika oluşturulmasını
amaçlamaktadır.

Çalışma Çevresi (Hava Kirliliği, Gürültü ve Titreşim) Sözleşmesi (No.148)
ve Tavsiye Kararı (No.156) (1977)
Çalışma çevresini hava kirliliği, gürültü veya titreşime bağlı tehlikelerden olası en
üst düzeyde arındırma koşulu getirmektedir.

AB, işçilerin sağlık ve
güvenliğinin korunmasına
katkı yaparken iki araçtan
yararlanmaktadır. Bunlar,
• Üyelerin kurucu
antlaşmaların yüklediği
yükümlülükleri yerine
getirme zorunluluğu,
• AB kurumlarının
antlaşmaların tanıdığı
bağımsız yetkileri kullanma
hakkıdır.

Birincil mevzuat,
AB’nin dayandığı temel ilke ve kuralları tanımlar ve esas olarak kurucu antlaşmalardan ve bu antlaşmaları değiştiren antlaşmalardan oluşur.

İkincil mevzuatiseToplulukkurumlarınıngörevleriniToplulukAntlaşması’nın
hükümlerine uygun olarak yürütmek için yaptıkları ve tüzük, direktif, karar, tavsiye ve görüş olarak sıralanabilecek düzenlemelerden oluşur.

üzük, üyeler için
bağlayıcı olan ve doğrudan uygulanan bir düzenlemedir. Belirlenen ilke ve kurallara, ulusal mevzuata yansıtılmadan uyulması istendiğinde çıkarılır. İş sağlığı ve
güvenliği alanında, kurumsal düzenlemelerle ilgili az sayıda tüzük çıkarılmıştır.

Direktif, iş sağlığı ve güvenliğinde sık kullanılan, bağlayıcı araçtır. Her üye, direktifteki ilke ve kuralları belirtilen sürede mevzuatında tanımlanan uygun yöntem
ve araçları kullanarak iç hukukuna yansıtmakla yükümlüdür. K

İş sağlığı ve güvenliği direktifleri olarak tanımlanan bu düzenlemelerde,
• İşçilerin sağlık ve güvenliğini korumak için uyulacak temel ilke ve kurallar
(Çerçeve Direktif),
• İşçilerin, sağlık ve güvenliğini bir işkolunda veya işte (riskli işkolları, işler
ve faaliyetler) ya da bir tehlike veya riskten (risk etmenleri ve etmen grupları) korumak için uyulacak asgari gerekler,
• Demografik özellikleri veya iş ilişkileri nedeniyle risk grubu oluşturan işçilerin (gebe, emziren, yeni doğum yapmış işçiler, gençler, belirli süreli ve
geçici istihdam ilişkisiyle çalışan işçiler, kendi hesabına çalışanlar) sağlık ve
güvenliğini korumak için uyulacak asgari gerekler,
• İşçileri, tehlike ve risklerden korumak için kullanılan teçhizat (uyarı işaretleri, kişisel koruyucu teçhizat) ile ilgili asgari gerekler belirlenmiştir..

İşyeri ve İş Teçhizatı Hakkındaki Direktifler
• İşyerlerindeki Asgari Sağlık ve Güvenlik Gerekleri Hakkında Direktif
(89/654/EEC),
• İşçilerin İşte İş Teçhizatı Kullanmalarında Asgari Sağlık ve Güvenlik Gerekleri Hakkında Direktif (89/655/EEC),
• İşçilerin İşyerinde Kişisel Koruyucu Donanım Kullanmalarında Asgari
Sağlık ve Güvenlik Gerekleri Hakkında Direktif (89/656/EEC),
• İşte Sağlık ve/veya Güvenlik İşaretleri Kullanılırken Uyulacak Asgari Gerekler Hakkında Direktif (92/58/EEC),
• Üye Ülkelerde Patlama Potansiyeli Olan Ortamlarda Kullanılacak Koruyucu
Araç ve Sistemler ile İlgili Mevzuat Hazırlanması Hakkında Direktif (94/9/EC).

İşkolları ve Özellikli İşler Hakkındaki Direktifler
• İşçilerde Özellikle Sırt İncinmesi Riski Yaratan Ağır Yük Kaldırma ve
Taşıma İşlerinde Asgari Sağlık ve Güvenlik Gerekleri Hakkında Direktif
(90/269/EEC),
• Ekranlı Araçlarla Yapılan Çalışmalarda Asgari Sağlık ve Güvenlik Gerekleri
Hakkında Direktif (90/270/EEC),
• Teknelerde Tıbbi Müdahalenin İyileştirilmesinde Asgari Sağlık ve Güvenlik
Gerekleri Hakkında Direktif (92/29/EEC),
• Geçici ve Seyyar İnşaat Şantiyelerinde Uyulacak Asgari Sağlık ve Güvenlik
Gerekleri Hakkında Direktif (92/57/EEC),
• Sondajla Maden Çıkarma Sanayilerinde İşçilerin Sağlık ve Güvenliğinin
Daha İyi Korunması için Uyulacak Asgari Gerekler Hakkında Direktif
(92/91/EEC),
• Yeraltından ve Yerüstünden Maden Çıkarma Sanayilerindeki İşçilerin Sağlık ve Güvenliğinin Daha İyi Korunması için Uyulacak Asgari Gerekler
Hakkında Direktif (92/104/EEC),
• Balıkçı Teknelerindeki İşlerde Asgari Sağlık ve Güvenlik Gerekleri Hakkında Direktif (93/103/EEC).

Fiziksel, Kimyasal ve Biyolojik Etkenler Hakkındaki
Direktifler
• İşçilerin İşte Asbeste Maruz Kalmalarından Kaynaklanan Risklerden Korunmaları Hakkında Direktif (83/477/EEC),
• İşçilerin ve Toplumun Sağlığının İyonlaştırıcı Işınların Yol Açtığı Tehlikelerden Korunması için Temel Güvenlik Standartları Getiren Direktif
(96/29/EURATOM),
• İşçilerin Sağlık ve Güvenliğinin İşteki Kimyasal Etkenlere Bağlı Risklerden
Korunması Hakkında Direktif (98/24/EC),
• Patlayıcı Ortamların Riski Altında Olan İşçilerin Sağlık ve Güvenliğinin
Daha İyi Korunmasında Asgari Gerekler Hakkında Direktif (1999/92/EC),
• İşçilerin İşte Biyolojik Etkenlere Maruz Kalmalarına Bağlı Risklerden Korunmaları Hakkında Direktif (2000/54/EC),
• İşçilerin Fiziksel Etkenlere (Titreşim) Maruz Kalmalarına Bağlı Riskler ile
İlgili Asgari Sağlık ve Güvenlik Gerekleri Hakkında Direktif (2002/44/EC),
• İşçilerin Fiziksel Etkenlere (Gürültü) Maruz Kalmalarına Bağlı Riskler ile
İlgili Asgari Sağlık ve Güvenlik Gerekleri Hakkında Direktif. (2003/10/EC),
• İşçilerin İşte Kanserojen ve Mutajenlere Maruz Kalmalarına Bağlı Risklerden Korunmaları Hakkında Direktif (04/37/EC),
• İşçilerin Fiziksel Etkenlere (Elektromanyetik Alanlar) Maruz Kalmalarına
Bağlı Riskler ile İlgili Asgari Sağlık ve Güvenlik Gerekleri Hakkında Direktif (2004/40/EC),
• İşçilerin Fiziksel Etkenlere (Optik Işıma) Maruz Kalmalarına Bağlı Risklerile
İlgili Asgari Sağlık ve Güvenlik Gerekleri Hakkında Direktif (2006/25/EC),
• 98/24/ECSayılıKonsey Direktifi’nin Uygulanması için İkinci Belirleyici Maruz Kalma Sınır Değerleri Listesinin Oluşturulmasını Sağlayan ve 91/322/
EEC ve 2000/39/EC Sayılı Direktifleri Değiştiren Direktif (2006/15/EC).

ILO Uzmanlar Komitesi, 155 ve 161 sayılı Sözleşmelerin uygulanması hakkında 2010 ve 2011 yıllarında yayınlanan son Türkiye raporlarında, hükümetin
sözleşmelerin uygulanmasıyla ilgili raporları düzenli ve zamanında göndermediği, uygulama konusunda sorulan sorulara genel yanıtlar verdiğini ve uygulamaya
dönük ayrıntıları aktarmadığı belirtilmiş ve aşağıda sıralanan maddelerin uygulanması hakkında ek bilgi istenmiştir:
• 155 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Sözleşmesi’nin kapsamı ile ilgili m.1 ve
m.2, ulusal politikanın uygulanması için etkinlik alanları ve yöntemleriyle
ilgili m.5, iş sağlığı ve güvenliği ulusal durum değerlendirmesi ve gözden
geçirilmesiyle ilgili m.7, tehlikeli üretim işlemleri ve zararlı maddelerin gözetimiyle ilgili m.11, üretim araçlarının doğru yerleştirilmesi ve kullanılmasının gözetimiyle ilgili m.12, ciddi ve ani tehlike durumuyla ilgili m.13 ve
m.19, aynı işyerinde etkinlik yürüten birden çok işletmenin işbirliği yapmasıyla ilgili m.17, ilk yardım ve tedavi örgütlenmesiyle ilgili m.18 ve işyerinde
karşılıklı danışmayla ilgili m.19’un uygulanması hakkında sorulan soruların yanıtlanmasını ve iş teftişi ve iş kazaları ve meslek hastalıkları istatistikleriyle “T.C. Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Politika Belgesi 2006-2008” hedeflerine ne ölçüde ulaşıldığını gösteren verilerin iletilmesini istemektedir.
• 161 sayılı İş Sağlığı Hizmetleri Sözleşmesi’nin hizmetlerin işlevleriyle ilgili
m.5, kapsamıyla ilgili m.6, tarafların işbirliğiyle ilgili m.8, sağlık ve güvenlik
profesyonellerinin sahip olmaları gereken mesleki nitelikleriyle ilgili m.11,
sağlık gözetiminin işçilere mali yük yüklememesiyle ilgili m.12 ve sağlık ve
güvenlik profesyonellerinin gerekli bilgilere ulaşabilmeleriyle ilgili m.14 ve
m.15’in uygulanması hakkındaki soruların yanıtlanmasını istemektedir.