İstihdam ve İşsizlik Kavramları, Tanım Oran ve Ölçümü

Nüfus miktarı, çalışma çağı nüfus, işgücü miktarı, istihdam düzeyi, gizli işsizlik oranı, işgücünün nitelik düzeyi ve ücretler emek arzını etkileyen unsurlardır.

İşgücü İstatistikleri” adı altında web sitesinde düzenli olarak yayınlamaktadır.

Bir ülkede işgücünü (emek arzını) belirleyen faktörler üçe ayrılmaktadır. Bunlar sırasıyla,
• Demografik Faktörler (nüfus miktarı, doğumölüm oranı, göçler)
• Ekonomik Faktörler (genel ücret düzeyi, teknik iş bölümü, sermaye, girişim, işgücü ikamesi)
• Yasal-Sosyal Faktörler (sosyal güvenlik ile ilgili yasalar, sendikal haklar, işgücünün yönetim ve karar alma süreçlerine katılımı)'dir.

Referans dönemi içinde istihdam hâlinde olmayan kişilerden iş aramak için son 4 hafta içinde aktif iş arama kanallarından en az birini kullanmış ve 2 hafta içinde işbaşı yapabilecek durumda olan kurumsal olmayan çalışma çağındaki tüm kişiler işsiz nüfusa dâhildir.

Türkiye İstatistik Kurumu(TÜİK) tanımlamaları dikkate alındığında işgücünde olmayan kategorisine girenler şunlardır:

1. İş aramayıp çalışmaya hazır olanlar.

2. Mevsimlik çalışanlar.

3. Ev işleriyle meşgul olanlar.

4. Öğrenciler.

5. Emekliler.

6. Çalışamaz hâlde olanlar.

7. Diğer
Ailevi ve kişisel nedenler ile bunun dışındaki diğer nedenlerle iş aramayan ve işbaşı yapmaya da hazır olmayan kişilerdir.

İstihdam kavramı, geniş anlamda üretim faktörlerinin üretim sürecinde kullanılmasını ifade etmektedir. Dar anlamda istihdam ise emek faktörünün üretim sürecinde bir girdi olarak kullanılmasıdır.

İstihdam; işbaşında olanlar ve işbaşında olmayanlar olmak üzere iki ana gruba ayrılmaktadır. 

Kurumsal olmayan nüfus: Üniversite yurtları, yetiştirme yurtları (yetimhane), huzurevi, özel nitelikteki hastane, hapishane, kışla vb. yerlerde ikamet edenler dışında kalan nüfustur.

Üretim faktörleri; emek, sermaye, doğal kaynaklar ve girişimciliktir.

İstihdam, belirli bir bedel (ücret, kâr gibi) karşılığı olarak piyasa ile olan ilişkiyi tanımlarken, çalışma kavramı daha genel bir kavramdır. Bir ev kadınının evdeki faaliyetleri ya da bir öğrencinin dersi ile ilgili faaliyetleri hep çalışmadır ve bu faaliyetlerin hemen hepsinin parasal bir karşılığı yoktur.

İstihdam düzeyi ve milli gelir arasında doğru orantılı bir ilişki vardır. Yani istihdam düzeyi arttıkça, reel milli gelir de artar.

İstihdamın, kurumsal olmayan çalışma çağındaki nüfus içindeki oranı “istihdam oranı” olarak tanımlanmaktadır.

İstihdam Oranı = İstihdam Edilenler    * 100
                              Aktif Nüfus

Keynesyen düşüncede önemli yer tutan çoğaltan, ilk kez 1931 yılında R. F. Kahn tarafından ortaya atılmış ve  istihdam seviyeleri arasındaki ilişkiyi gösteren bir kavram olarak düşünülmüştür..

Çoğaltan üretim ve istihdamı artırma yönünde etki gösteriyorsa üretim ile birlikte işgücü verimliliği düşeceğinden istihdam çoğaltanı değeri gelir çoğaltanından büyük olacaktır.

Tam istihdam dengesinin olduğu bir ekonomide işsizlik ve enflasyon sorunları yaşanmamakta doğal işsizlik dışında çalışmak isteyen herkes iş bulmakta ve çalışmaktadır.

Tam istihdam, denge gelir düzeyi istihdam düzeyinin işgücü miktarına eşit olduğu bir durumdur. Başka bir deyişle, tam istihdam, ekonominin istihdam sınırında bulunması veya istihdam takatinin üst sınırında olmasıdır. Daha teknik bir tanımla tam istihdam, çalışma istek ve yeteneğinde olan kimselerin tümünün üretime katılabildiği bir durumdur

Eksik istihdam, istihdamın sektörel dağılımı içinde  tarımın ağırlıkta olduğu, ücretsiz aile işçilerinin yoğun olarak bulunduğu ve işsizlik sigortası uygulamasının bulunmadığı ülkelerde, işgücünün gereği gibi değerlendirilememesinden kaynaklanan önemli bir sorundur.

Görülemeyen eksik istihdam (unvisible underemployment), işgücü kaynağının yanlış kullanımını veya işgücü ve diğer üretim faktörleri arasında temel bir dengesizliği yansıtan analitik bir kavramdır.

Görülemeyen eksik istihdamın temel belirtileri; düşük gelir, düşük verimlilik ve işgücünün sahip olduğu niteliklerden yeterince yararlanamama olabilir.

Zamana bağlı eksik istihdam: Referans haftasında istihdamda olan, esas isinde ve diğer işinde/islerinde fiili olarak 40 saatten daha az süre çalışmış olup, daha fazla süre çalışmak istediğini belirten ve mümkün olduğu takdirde daha fazla çalışmaya başlayabilecek olan kişilerdir.

“İstihdam edilebilirlik” ve “istihdam” aynı anlama gelmemektedir. İstihdam, bir kişinin bir işe sahip olması, bir işte çalışıyor durumda bulunmasıdır. Yeterince hazır olmayan ve uygun altyapısı bulunmayan bir kişi için bir işte çalışmak geçici bir durumdur. İstihdam edilebilirlik ise iş yerinde istihdamı sürdürmek, gelişebilmek ve ilerleyebilmek için gereken niteliklere sahip olunmasıdır.

Aşırı istihdam, bir ekonomide mevcut üretim faktörlerinin tamamı sürece dâhil edildiği hâlde üretilen mal ve hizmet miktarlarının, toplam talebi karşılayamaması durumudur.

Kayıt dışı istihdam genel olarak yasal kurumlara bildirilmeme veya tam olarak belirlenememe durumu ile açıklanır.

Zayıf/eğreti istihdam, çevre ve çekirdek işgücü biçiminde ayrışmış olan emek piyasalarında düzenli olmayan, güvencesiz, geçici ve düşük ücretli olan istihdam türlerini ifade etmektedir.

Çalışan yoksulluğudur.

İşsizlik genel olarak; çalışmayı isteyenler ve çalışmaya hazır olanlarla hâlen bir işte çalışanlar arasındaki fark olarak tanımlanmaktadır. Çalışma istek ve arzusunda olan, piyasada geçerli ücret oranından iş arayan ancak iş bulamayan kişiler işsiz olarak kabul edilmektedir.

ILO, açık işsizliği “belirli bir yaşı geçmiş ve bir dönemde işsiz olup çalışmaya hazır ve iş arayan kişiler” olarak tanımlarken; gizli işsizlik ise, “bir üretim faaliyetinde istihdam edilmiş emeğin üretime katkıda bulunmayan kısmı” olarak tanımlanmaktadır

İşsizlik oranı, işsizlerin toplam işgücü içerisindeki ağırlığını ifade etmekte ve işsizlerin işgücüne oranlanmasıyla belirlenmektedir.

Dörde ayrılır; etki alanına göre işsizlik, süresine göre işsizlik, psikolojik yönüne göre işsizlik, görünürlüğüne göre işsizlik.

İradi işsiz olarak kabul edilmektedir.

Çalışma gücüne sahip olan kişiler arasında “cari ücret düzeyinde” ve “çalışma şartlarına razı oldukları” durumda iş bulması mümkün olanların çalışmayı reddetmeleri durumunda ortaya çıkan işsizlik “iradi işsizlik” olarak tanımlanmaktadır.

İşsizliğin “iradi” ve “gayri iradi” ayrımının yapılması işsizlik türlerinin “psikolojik” ayrımı olarak ele alınmaktadır.

Görünümüne göre işsizlik ;  “açık işsizlik” ve “gizli işsizlik” olmak üzere iki ana gruba ayrılır

Açık işsizlik, bir kişinin para kazanmak veya geçimini sağlamak üzere yapacak bir işinin olmaması durumudur. Gizli işsizlik ise bir kişinin açık bir şekilde işsiz görünmemesine rağmen, gerçekte üretime hiçbir katkısının olmamasını ifade etmektedir.

Geçici işsizlik, toplam talebin kompozisyonundaki değişme, işgücü piyasasında ilk iş arayanların yetersiz bilgi sahibi olmaları yüzünden doğmaktadır

Geçici işsizlik, işçinin hangi nedenle olursa olsun işyerini veya işini değiştirmek amacıyla bir süre işsiz kalması durumudur.

Bir ülkenin ekonomik yapısında meydana gelen değişimlerin neden olduğu işsizlik türü “yapısal (strüktürel)” işsizliktir

İşsizlik türleri içinde en ciddi problem olan tür yapısal işsizliktir.

Konjonktürel işsizliktir.

Konjonktürel işsizlik veya devri işsizlik olarak tanımlanan işsizliğin ekonomik gerileme veya duraklama dönemlerinde ortaya çıkışı aynı zamanda iki önemli sorunu ortaya koymaktadır. İlki; konjonktürel işsizlik, üretim ve yatırımlarda artışa rağmen, toplam talebin yetersiz kalmasıdır. İkincisi ise; toplam talepteki yetersizliğe bağımlı olarak ekonominin dönemsel bir genişleme ve daralmaya girmesidir.

Mevsimlik işsizlik en çok, tarımsal üretim ve inşaat sektöründe kendisini göstermektedir.

Kadınlar, gençler, engelliler ve yaşlılar istihdamda dezavantajlı gruplar olarak tanımlanmaktadır.

Sosyal politika anlamında istihdamda dezavantajlı grup içerisinde yer alan engelliler dünya nüfusunun yaklaşık olarak %10’unu oluşturmaktadır.