İş Sağlığı ve Güvenliği — Ünite 1 Soru-Cevap

Dünyada iş sağlığı ve güvenliğinin tarihsel gelişimini ikiye ayırabiliriz: • Sanayi Devrimi’nden önceki dönem, sanayi Devriminden sonraki dönem.

Sanayi Devrimi, çalışma ilişkilerinin niteliğini değiştirmesi nedeniyle çalışma hayatı açısından bir dönüm noktasıdır.

Ünlü tarihçi ve düşünür Heredot, ilk kez çalışanların verimli olması için yüksek enerjili besinlerle beslenmesi gerektiği üzerinde durmuştur (Yiğit, 2011, s.5; Gerek, 2008, s.3; Yılmaz).

Çalışanların yaptıkları işten zarar görebilecekleri Hipokrat tarafından ileri sürülmüştür. Hipokrat, ilk kez kurşunun zehirli etkilerinden söz etmiştir.

Ergonomi: Kişilerin, fiziksel ve psikolojik özelliklerini gözönünde bulundurarak işin kişilere, kişilerin işe uyumu için gerekli şartları ortaya koyan çok disiplinli bir bilim dalıdır.

Bernardino Ramazzini, yazdığı meslek hastalıkları kitabı “De Morbis Artifucum Diatriba” ile iş sağlığının kurucusu sayılmıştır

İş sağlığı ve güvenliği alanında bilimsel anlamdaki ilk gelişmeler İtalya’da ortaya çıkmakla birlikte konunun gelişimi İngiltere’de olmuştur (Gerek, 2008, s.3).

İngiltere’de Percival Pott’un baca temizleme işinde çalışanların kanser hastalığına yakalanmaları konusunda yaptığı çalışmalar ve fabrikalarda baca temizleme işlerinde çocuk işçi çalıştırılması nedeniyle 1788 yılında Baca Temizleyicileri Kanunu çıkarılmıştır. Bu dönem itibarıyla Robert Owen, fabrikasında çalışma sürelerini kısaltmış, belirli yaşın altındaki çocukları çalıştırmamış ve kendi fabrikasında işçilerin daha iyi şartlara kavuşmaları yönünde dikkate değer çabaları olmuştur (Çetindağ; Şen, 2011; Erkul, 1983, s.68-69).

1802 yılında kabul edilen ilk Fabrikalar Kanunu ile çocukların çalışma süreleri 12 saatle sınırlandırılmış ancak bu hüküm fabrikalarda denetim yapacak kişilerin atanmaması nedeniyle uygulanamamıştır (Erkul, 1983, s.75; Çelik, 2011).

ABD’de iş sağlığı ve güvenliği alanında ilk düzenleme, Massachusetts eyaletinde yapılmıştır. 1836 yılında çocuk işçilerle ilgili bir kanun çıkarılmış, 1867 yılında denetim sistemi kanunlaşmış ve denetim sisteminin uygulanmasını sağlayacak olan örgüt sistemi kurulmuş, istatistikî veri toplama çalışmaları yoğunlaşmıştır. Federal hükümet daha sonra işyerlerinin sağlık ve güvenlik açısından denetim sorumluluğunu kendi üzerine almıştır (Gerek, 2008, s.4; Yılmaz).

İş kazasına uğrayanlara tazminat ödenmesi ilk olarak 1885 yılında Almanya’da uygulanmaya başlamıştır.

Türkiye’de iş sağlığı ve güvenliğinin tarihsel gelişimini ikiye ayırabiliriz: • Cumhuriyet’ten önceki dönem, bu dönemde kendi içinde ikiye ayrılır: Tanzimat’tan önceki dönem ile Tanzimat ve Meşrutiyet dönemi) • Cumhuriyet dönemi.

Orta Sandığı (Teavün Sandığı): Gelir kaynağını esnaftan alınan aidatlar, loncaya yapılan bağışlar, çıraklıktan kalfalığa, kalfalıktan ustalığa geçişlerde yapılan törenler için alınan para ve harçların oluşturduğu, üyelerine ekonomik ve sosyal yardım sağlamak üzere kurulmuş olan yardımlaşma ve dayanışma sandıklarıdır.

1865 tarihli Dilaver Paşa Nizamnamesi, padişahın onayından geçmemekle birlikte Ereğli Kömür Havzası’nda uygulanmıştır.

1869 tarihli Maadin Nizamnamesi, iş güvenliğiyle ilgili kurallara daha fazla yer vermiş, Dilaver Paşa Nizamnamesi’nin eksiklerini tamamlamıştır.

10.09.1921 tarihli ve 151 sayılı Ereğli Havzai Fahmiyesi Maden
Amelesinin Hukukuna Müteallik Kanun ile madenlerde 18 yaşından küçük olanların çalıştırılması yasaklanmış, günlük çalışma süresi 8 saatle sınırlandırılmış,
8 saatten fazla çalışılması halinde iki kat fazla ücret ödenmesi ve bu çalışmanın
tarafların rızasıyla yapılması düzenlenmiştir. Maden işleten işverenler, hastalanan
veya kazaya uğrayan işçileri tedavi ettirmek, madenin etrafında hastane, eczane
ve hekim bulundurmak zorundadırlar. İş kazası nedeniyle ölümlerde, ölenlerin
mirasçıları işverene karşı tazminat davası açabilecek ayrıca kazaya neden olan işverenler hakkında cezai yaptırımlar da söz konusu olacaktır. Sağlık ve güvenlik
şartlarına uymayan maden işletmecilerinin ruhsatname ve imtiyazları da feshedilebilecektir (Gerek, 2008, 6-7; Arıcı, 1999, s.41-42).

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’na dayanarak birçok yönetmelik çıkarılmıştır. Bu yönetmelikleri şu şekilde sıralayabiliriz. • İş Sağlığı veGüvenliğiRiskDeğerlendirmesiYönetmeliği(RG,T.29.12.2012, S.28512), • İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki ve Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik (RG, T.29.12.2012, S.28512), • İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulları Hakkında Yönetmelik (RG, T.18.01.2013, S.28532), • Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG, T.25.01.2013, S.28539), • Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Konseyi Yönetmeliği (RG, T.05.02.2013, S.28550), • İşyerlerinde İşin Durdurulmasına Dair Yönetmelik (RG, T.30.03.2013, S.28603), • Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (RG, T.06.04.2013, S.25425), • Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG, T.16.04.2013, S.28620), • İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (RG, T.25.04.2013, S.28628), • Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG, T.30.04.2013, S.28633), • Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik (RG, T.15.05.2013, S.28648), • Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik (RG, T.15.06.2013, S.28678), • İşyerlerindeAcilDurumlarHakkındaYönetmelik (RG,T.18.06.2013, S.28681), • Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik (RG, T.02.07.2013, S.28695), • Tehlikeli ve Çok Tehlikeli Sınıfta Yer Alan İşlerde Çalıştırılacakların Mesleki Eğitimlerine Dair Yönetmelik (RG, T.13.07.2013, S.28706), • Sağlık Kuralları Bakımından Günde Azami Yedi Buçuk Saat veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Yönetmelik (RG, T.16.07.2013, S.28709), • İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik (RG, T.17.07.2013, S.28710), • İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik (RG, T.20.07.2013, S.28713), • Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği (RG, T.24.07.2013, S.28717), • Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik (RG, T.24.07.2013, S.28717), • Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (RG, T.28.07.2013, S.28721), • Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG, T.06.08.2013, S.28730), • Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG, T.12.08.2013, S.28733), • Askeri İşyerleri ile Yurt Güvenliği için Gerekli Maddeler Üretilen İşyerlerinin Denetimi, Teftişi ve Bu İşyerlerinde İşin Durdurulması Hakkında Yönetmelik (RG, T.16.08.2013, S.28737), • Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik (RG, T.16.08.2013, S.28737), • Balıkçı Gemilerinde Yapılan Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG, T.20.08.2013, S.28741), • İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelik (RG, T.20.08.2013, S.28741), • Çalışanların Titreşimle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (RG, T.22.08.2013, S.28743), • Geçici veya Belirli Süreli İşlerde İş Sağlığı ve Güvenliği Hakkında Yönetmelik (RG, T.23.08.2013, S.28744), • Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği (RG, T.11.09.2013, S.28762), • Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (RG, T.19.09.2013, S.28770), • Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği (RG, T.05.10.2013, S.28786), • Tozla Mücadele Yönetmeliği (RG, T.05.11.2013, S.28812), • İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetlerinin Desteklenmesi Hakkında Yönetmelik (RG, T.24.12.2013, S.28861), • İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliği (RG, T.29.12.2012, S.28512), • Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (RG, T.30.12.2013, S.28867 Mükerrer).

İş sağlığı ve güvenliğinin amacı, • Çalışanları korumak, • Üretim güvenliğini sağlamak, • İşyeri güvenliğini sağlamaktır.

İş sağlığı ve güvenliği konusunun önem kazanmasının nedenleri, • Teknik zorunluluklar, • Ekonomik zorunluluklar, • Sosyal zorunluluklardır.

İş Sağlığı: Daha çok çalışma ortamında bulunan ve işçinin sağlığını etkileyebilecek risk faktörleri karşısında işçinin sağlığının korunmasıdır.

İş Güvenliği: İşyerlerini, işin yürütümü nedeniyle oluşan tehlikelerden ve sağlığa zarar verebilecek koşullardan arındırarak, daha iyi bir çalışma ortamı sağlamak için yapılan sistemli çalışmalardır.

İş Kazası: Sigortalının işveren otoritesi altında bulunduğu bir sırada gördüğü iş veya işin gereği dolayısıyla aniden ve dıştan meydana gelen bir etkenle onu bedenen veya ruhça zarara uğratan bir olaydır.

Zilyetlik: Bir kimsenin taşınır (menkul) veya taşınmaz (gayrimenkul) bir mal üzerindeki fiili hâkimiyetidir

İlliyet Bağı: Haksız fiil sebebiyle ortaya çıkan zararın tazmini borcunun doğabilmesi için haksız fiil ile zarar arasında bulunması gerekli neden-sonuç ilişkisidir.

Meslek Hastalığı: Sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir nedenle veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik halleridir.