seçebilme ve sendika içi faaliyetlere katılabilme Sendika Kavramı özgürlüğünü ifade etmektedir.
Sendikalar bazı ülkelerde çalışma ilişkilerinin düzenlenmesi boyutunda taraf teşkil ederlerken, bazı Negatif sendika özgürlüğü; kişilerin sendikalara ülkelerde ise bu temel görevlerin üzerinde, ülkenin girmeme, sendikasız kalabilme, sendikadan çıkabilme politikalarının belirlenmesi hatta uygulanması ve denetimi özgürlüğünü ifade etmektedir.
yolunda da etkin bir kurum olarak, sosyal diyaloğun bir Türkiye’de Sendikaların Kuruluşu aktörü konumunda faaliyet gösterebilmektedirler. İşçi ve işverenlerin sendikalaşması, meslek veya işkolu Sendikalar, temsil ettikleri üyelerinin sorunlarının temelde esasına göre gerçekleşmektedir. Meslek esası sendikacılık ortak olduğu yolundan hareketle – ücret, adil çalışma modelinde sadece aynı mesleği ifa eden işçiler bir araya koşulları, iş sağlığı ve güvenliği- ilk ortaya çıkmaya gelmektedirler. Böylelikle bu modelde farklı meslekleri başladıkları dönemlerden itibaren gerek bölgesel gerekse icra edenlerin değil, aynı mesleği icra edenlerin bir evrensel düzeyde bir dayanışma ve birlikte hareket etme sendika altında örgütlenmeleri söz konusu olmaktadır. bilincinin ortaya çıkmasına da neden olmuşlardır. İşkolu düzeyinde sendikalaşma modelinde ise, yapılan işlerin belirli gruplara ayrılması ve her bir gruba bir işkolu Sendikal örgütler, sadece işçileri değil, bir çıkar grubu adının verilmesi söz konusu olmaktadır. Burada, işçiler olarak işverenleri de çalışma hayatının bir tarafı olarak icra ettikleri mesleklerine bakılmaksızın ve sadece işin örgütlemektedirler. girdiği işkolu ilkesi temel alınarak sendika Diğer ülkeler ile Türkiye karşılaştırıldığında ülkemizde kurulabilmektedir. sendikalar nispeten çok daha geç kurulmaya başlamıştır. Meslek sendikacılığı ve işkolu sendikacılığı modeli Bunun temel nedeni de sanayileşme sürecine Türkiye’nin alanında sadece tek bir sendikanın kurulması şartı çok daha geç bir dönemde dâhil olmasıdır. bulunmamaktadır ki buna sendika çokluğu ilkesi Sendikalar işçilerin veya işverenlerin çalışma yaşamında denilmektedir. hak ve çıkarlarını savunmak, geliştirmek ve güçlendirmek İşçi sendikası, en az yedi işçinin bir araya gelmesi ile için kurulan ve faaliyet gösteren örgütlerdirler. kurulabilmektedir. İşçi sendikası kurucusu olabilmek için Sendikalar işçilerin veya işverenlerin çalışma ilişkilerinde, aşağıdaki koşulların yerine getirilmesi zorunludur: ortak ekonomik ve sosyal hak ve çıkarlarını korumak ve • İşçi niteliğine sahip olmak, geliştirmek için en az yedi işçi veya işverenin bir araya gelerek işkolunda faaliyette bulunmak üzere oluşturdukları • Medeni hakları kullanma ehliyet sahibi olmak, tüzel kişiliğe sahip kuruluşlardır. • Belirli suçlardan hüküm giymemiş olmak, • Sendikanın kurulacağı işkolunda filen çalışıyor İşçi ve işveren sendikaları işin doğası itibariyle karşıt iki olmak. grubu – emek ve sermaye – temsil ediyor olmalarına karşın günümüzde belirli alanlarda ortak hedeflere yönelik İşveren sendikası kurucusu ise, işçi sendikası olarak işbirliğine gitmekte oldukları da görülmektedir. kurucusundan farklı olarak, gerçek veya tüzel kişiler olabilmektedir. Ancak işveren sendikası kurucusu bir Türkiye’de bir işçi sendikasının kurulması söz konusu ise, gerçek kişi ise, bu kişinin yukarıda belirtilen işçi sendikası sadece işkolu esasına göre bir işkolunda ve Türkiye kurucusunun sahip olduğu tüm koşulları sağlaması çapında faaliyette bulunmak amacıyla filen çalışan işçiler gerekmektedir. tarafından kurulması, işveren sendikasının kurulması söz konusu ise, o işkolundaki işverenler tarafından kurulması Bir sendikanın kuruluşu için yapılması gereken ilk işlem, gerekmektedir. sendikanın iç örgütünü ve çalışmasını düzenleyen sendika tüzüğünün hazırlanmasıdır. Örgütlenme özgürlüğü uzun yıllar süren bir mücadelenin sonucunda elde edilmiş ve günümüzde uluslararası hukuk Sendikalar, sahip oldukları güçlerini birleştirmek ve bu belgeleri ile teminat altına alınmış, evrensel düzeyde temel yol ile daha etkin bir pazarlık gücü elde etmek amacıyla bir insan hakkı olarak kabul görmektedir. Bu belgelerin farklı biçimlerde üst örgütlenme yollarına gitmektedir. Bu başında, Türkiye’nin de taraf olduğu İnsan Hakları üst örgütlenme modellerinin en yaygın ve bilinenleri Evrensel Beyannamesi, Birleşmiş Milletler Ekonomik şöyledir:
Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi, Avrupa Sosyal • Konfederasyon, farklı işkollarındaki sendikaların Şartı, Gözden Geçirilmiş Avrupa Sosyal Şartı ve bir araya gelmesiyle ulusal seviyede kurulan üst Uluslararası Çalışma Örgütünün (ILO) kabul etmiş olduğu örgütlerdir. Sözleşmeler gelmektedir. Tüm bu belgelerde, sendika • Federasyon, aynı meslekte veya aynı işkolunda kurma ve üye olma hakkına vurgu yapılmaktadır. kurulup faaliyet gösteren sendikaların, ulusal
Pozitif sendika özgürlüğü; kişilerin serbestçe sendika veya bölgesel düzeyde bir araya gelmeleriyle kurma, kurulmuş sendikalara üye olma, dilediği sendikayı kurulan sendikal üst örgütlerdir.
• Birlik, daha çok belirli bir bölgede veya ilde Sendikaların, şubelerin ve üst kuruluşların, zorunlu farklı işkollarındaki sendikaların bir araya organları, genel kurul, yönetim kurulu, denetleme kurulu gelmesiyle kuruluşu gerçekleştirilen bir üst örgüt ve disiplin kuruludur. Uygulamada sendikaların daha çok, modelidir. başkanlar kurulu, icra kurulu, eğitim kurulu, kadın çalışmaları kurulu ve benzeri konularda kurullar Örgütlenme özgürlüğü ne oranda geniş tanımlanmış ise, oluşturdukları görülmektedir. sendikal üyelik hakkı da o oranda geniş olacaktır. Yukarıda belirtildiği üzere, Anayasamız sendika üyelik Sendikanın genel kurul dışındaki organlarına seçilebilmek hakkını teminat altına alınmaktadır. için, sendika kurucusu şartlarına haiz olmak yeterlidir. Kurullarda görev alan işçi, eğer kurucu olabilmek için Kanun kapsamında işçi sayılanlar ve 15 (on beş) yaşını aranan, belirli suçlardan dolayı hüküm giymemiş olma doldurmuş olan kişiler işçi sendikasına üye olma hakkına koşulunu yitirirse, daha açık bir ifadeyle kanunda sahiptirler. listelenmiş olan suçlardan birini işler ve hüküm giyerse,
Sendikaya üye olmak nasıl bir hak ise, üyelikten çekilmek bu durumda görevi kendiliğinden sona ermektedir. de temel bir haktır ve bu hak, negatif sendika özgürlüğü Genel kurul dışındaki organların üye sayıları üçten az olarak tanımlanmaktadır. Her üye, e-Devlet kapısı dokuzdan fazla olamaz. Buna karşın konfederasyonların üzerinden çekilme bildiriminde bulunmak suretiyle yönetim kurullarının üye sayısı beşten az ve yirmi ikiden üyelikten çekilebilir. Çekilme kararı, sendikaya bildirim fazla olamamaktadır. tarihinden itibaren bir ay sonra geçerlilik kazanmaktadır. Türkiye’de Sendikaların Faaliyetleri 6356 sayılı Kanunda hangi hallerde sendika üyeliğinin devam ettiği ve askıya alındığı hüküm altına almıştır. Sendikaların faaliyet alanlarını esas itibariyle tüzüklerinde Buna göre; belirlemiş oldukları alanlar oluşturmaktadır. Bu bakımdan sendika tüzükleri ayrı bir öneme sahiptir. Yasa koyucu bu • İşçi sendikası üyesinin bir yılı geçmemek üzere hüküm ile yetinmemiş; sendika ve konfederasyonların, işsiz kalması üyeliği etkilememektedir. tüzükleriyle belirlenen amaçlar dışında faaliyet • İşçi kuruluşu ve şubelerinin organlarında görev gösteremeyeceklerini bir kez daha açık bir biçimde hüküm almak üyeliği etkilememektedir. altına almıştır. • Herhangi bir askeri görev nedeniyle silah altına alınan üyenin üyelik ilişkisi bu süre içinde askıda Sendikal kuruluşlar, çalışma hayatından, mevzuattan, örf kalmaktadır. ve adetten doğan uyuşmazlıklarda işçi ve işverenleri temsilen; sendikalar, yazılı başvuruları üzerine iş • Sosyal Güvenlik Kurumu’ndan yaşlılık veya sözleşmesinden ve çalışma ilişkisinden doğan hakları ile malullük aylığı ya da toptan ödeme alarak işten sosyal güvenlik haklarında üyelerini ve mirasçılarını ayrılan işçilerin sendika üyeliği sona ermektedir. temsilen dava açmak ve bu nedenle açılmış davada davayı Ülkemizde sendika üyeliliğinin hangi hallerde son takip yetkisine sahiptir. bulacağı da yine yasa koyucu tarafından hüküm altına Sendikalar düzenledikleri eğitim programları alınmıştır. Buna göre aşağıdaki hallerde sendika üyeliği kapsamındaki seminerler ve konferanslar aracılığıyla son bulmaktadır: işçileri çalışma hayatında sahip oldukları haklar ve iş • İşçinin işkolunun değişmesi sağlığı ve güvenliği konularında bilgilendirmekte, vasıf • Üyelikten çıkarılma düzeylerini korumakta ve geliştirmektedir.
• Üyelikten çekilme Sendikalar herhangi bir bağışta bulunmamak kaydıyla • İşçinin Sosyal Güvenlik Kurumu’ndan yaşlılık üyelerinin kooperatifler kurmasına yardım edebilir ve veya malullük aylığı ya da toptan ödeme alarak nakit mevcutlarının %10’ununu aşmamak kaydıyla bu işten ayrılması, kooperatiflere kredi verebilirler. • Gerçek kişinin ölümü veya gaipliğine karar verilmesi İşçi ve işveren kuruluşları farklı tarafların çıkarlarını • Tüzel kişilerin feshi veya infisahı. gözetmekte olduklarından dolayı, işçiler işveren kuruluşlarına, işverenler ise işçi kuruluşlarına üye olamaz. Konfederasyon, kurucuların konfederasyon merkezinin İşçi ve işveren kuruluşları doğrudan veya temsilcileri bulunacağı ilin valiliğine, aynen sendika kuruluş sürecinde aracılığıyla bir diğerinin kurulmasına müdahalede olduğu gibi, dilekçelerine ekli olarak tüzüğü vermeleri ile bulunamaz. birlikte tüzel kişilik kazanmaktır.
Sendikaların Organizasyon Yapıları
Sendikaların hangi organlara sahip olmaları gerektiği, bunların görevleri ve işleyişleri, seçimler gibi birçok detay yasa koyucu tarafından tayin edilmiştir. Aynı durum üst örgütler için de söz konusudur.