Ücrete İlişkin Düzenlemeler Verime Göre (Akort) Ücret: Verime göre ücret, zamana göre ücretten farklı olarak, ücret sabit değildir, değişir İşçinin ve ailesinin tek geçim kaynağı olan ücret, işçinin niteliktedir. yaptığı işe karşılık olarak, işverenin, iş sözleşmesine göre ödemesi gereken paradır. Ücretin olmadığı bir iş Yüzde Usulü Ücret: Otel, lokanta, eğlence yerleri gibi sözleşmesi olamaz. Ücret, işçi için bir hak, işveren için ise işyerlerinde müşterilerin hesap pusulasına belirli bir yüzde borçtur. olarak eklenen paraların işveren tarafından toplanarak, işyerinde çalışan tüm işçilere işyerinin sunduğu hizmete Ücret konusu aşağıdaki kanunlarla düzenlenmiştir. ve bulundukları katkıya göre belirlenen oranlarda dağıtımı
• 4857 sayılı İş Kanunu, şeklinde uygulanan ücret sistemine "yüzde usulü ücret" denilir. • 5953 sayılı Basın İş Kanunu, • 854 sayılı Deniz İş Kanunu Ücret Ekleri
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu Asıl ücretin tamamlayıcısı niteliğindedir. Aksine bir
hüküm yoksa asıl ücret hakkındaki hükümler uygulanır. Ücretin Tanımı ve Özellikleri İkramiye, prim, komisyon ücreti, kardan pay alma
4857 sayılı İş Kanunu'nun 32. maddesinin birinci fıkrasına şeklinde olabilir.
göre "genel anlamda ücret bir kimseye bir iş karşılığında İkramiye: İşçiyi daha fazla çalışmaya teşvik eden, asıl işveren veya üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve parayla ücrete ek olarak işçinin yaptığı katkıdan dolayı işverenin ödenen tutardır." memnuniyetini ifade etmek amacıyla verdiği bir miktar
İş Kanunu'nda tanımı yapılan ücretler aşağıdakilerdir. paradır.
• Çıplak Ücret Prim: İşçinin üstün çabası doğrultusunda yapmış olduğu işi ödüllendirmek için kendisine ödenen ek bir ücrettir. • Temel Ücret • Kök Ücret Komisyon (Aracılık- provizyon) Ücreti: İşçinin yaptığı veya aracılık ettiği işlemin değeri üzerinden yüzde miktarı • Giydirilmemiş Ücret ile verilen bir ücret ekidir.
Ücret işin karşılığıdır: Sosyal ücret olarak adlandırılan tatil Kardan Pay Alma (Temettü İkramiyesi): İşletmenin ücretleri dışında, ücreti işçiye bir iş karşılığı para ile karının bir bölümüne işçinin katılması şeklinde uygulanan ödenir. İşin karşılığı olmayan bir ödeme ücret değildir. İş ücret biçimidir. Kanunu md. 46'da hafta tatili ücreti, md.47'de genel tatil ücreti, md.57'de yıllık izin ücreti tatil ücretidir. Ücret, nakdi bir ödemedir: Ücretin Miktarının Belirlenmesi
Ücret işveren, işveren vekili veya üçüncü kişiler İşveren işçiye sözleşmelerde belirlenen ücreti serbestçe tarafından ödenir: Üçüncü kişiler, otel, lokanta, restoran, ödeme özgürlüğüne sahiptir. Sözleşmede hüküm yoksa gazino gibi yerlerde "servis ücreti" ve/veya "bahşiş" asgari ücretten az olmamak üzere ücret öder. ödeyen müşterilerdir, bu müşterilerin ödediği bahşişler de Asgari Ücret: İşçiye ödenebilecek en alt seviyede ücrettir. ücret yerine gereç ancak bu ödemeler asgari ücretin Asgari ücret işçinin ve ailesinin insan onuruna yaraşır altında kalırsa farkı işveren öder. biçimde bir hayat sürdürmelerini sağlayan, devletçe tespit Ücret Türk parası ile ödenmelidir: İşçi ücreti Türk parası edilmiş, ulusal seviyede ve tüm meslekler için geçerli olan ile ödenir, yabancı bir para ile ödenmesini öngören ücrettir. sözleşme hükümleri geçersizdir, sözleşmede ödenecek Ülkemizde asgari ücret, Çalışma ve Sosyal Güvenlik ücret yabancı para cinsinden yapılmış olsa da ödeme Bakanlığınca ve Asgari Ücret Tespit komisyonu gününde Türk parasına çevrilerek Türk parası olarak aracılığıyla en geç iki yılda bir saptanmaktadır. Asgari ödenir. Ücret Tespit Komisyonu beşi devlet, beşi işçi ve beşi Ücret kural olarak dönemsel (periodik) ödenmelidir: Ücret işveren temsilcilerinden olmak üzere on beş üyeden sözleşmede belirtilen sabit zaman aralıklarında ödenir yeni oluşmaktadır. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın Türk Borçlar Kanunu'na göre aksine bir adet olmadıkça tespit ettiği üyelerden birinin başkanlığında en az on işçiye ücreti her ayın sonunda ödenir. üyenin katılmasıyla toplanır. Komisyon üye oylarının çoğunluğu ile karar verir. Oyların eşitliği halinde, Ücret Türleri başkanın bulunduğu taraf çoğunluğu sağlamış sayılır. Zamana Göre Ücret: Saat, gün, hafta, ay gibi işin görüldüğü zaman dilimi esas alınarak hesaplanan ücrettir. Ücretin Ödenmesi
Ücret Ödeme Şekli, Yeri ve Zamanı
Ücretin Ödeme Şekli: İş Kanunu'nuna göre ücret sadece • Normalden az haftalık çalışma süreleri, Türk parası ile ödenir, sözleşmede yabancı para olsa da • Gece çalışması, ödeme zamanında Türk parası karşılığı ile ödenir. Temel • Ara dinlenmeler ücretin eki niteliğinde olan yan menfaatler, ayni(mal) olarak ödenebilir. • Hazırlama, tamamlama ve temizleme.
Ücretin Ödeme Yeri: İş Kanunu’na göre ücret, prim, Normal haftalık çalışma süreleri ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkak kural olarak işyerinde veya özel olarak açılan bir banka hesabına, eğer İş Kanunu'na göre normal haftalık çalışma süresi en çok banka aracılığıyla ödeme yapılması mümkün değil ise 45 saattir. Bu sürenin içine işçinin fiilen çalıştığı süre ile ödemeler T.C. Posta ve Telgraf Teşkilatı (PTT) işin niteliğinden ve işin icrasından kaynaklanan nedenlerle aracılığıyla yapılmak zorundadır. çalışmadığı, ancak çalışma süresinden sayılan haller olarak kabul edilen "farazi çalışma süreleri" dahildir. Ücretin Ödeme Zamanı: Kural olarak iş yapıldıktan sonra ödenir. İş Kanunu'na göre ücret en geç ayda bir ödenir. İş Haftalık Çalışma Sürelerinin Esnekleştirilmesi ve sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleriyle ödeme süresi Denkleştirme bir haftaya kadar indirilebilir. İş Kanunu'na göre tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine, Ücretin Ödenmemesinin Hukuki Sonuçları: İş Kanunu'na günde on bir saati aşmamak koşulu ile farklı şekilde göre "Gününde ödenmeyen ücretler için mevduata dağıtılabilir. uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır." Ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden Normalden Az Haftalık Çalışma Süresi olmaksızın ücretin ödenmemesi nedeniyle bireysel eylem Sağlık kuralları bakımından günde azami yedi buçuk saat olarak işçi işi bırakabilir. Bu nedenle işçinin sözleşmesi veya daha az çalışılması gereken işlerde çalışma süresidir feshedilmez, yerine başka işçi alınmaz. yönetmeliğe göre bir işçinin günde ancak yedi buçuk saat çalıştırılabileceği işler; Ücret Alacaklarında Zaman Aşımı: İş Kanunu'na göre ücret alacaklarında zaman aşımının süresi beş yıldır. • Kurşun ve arsenik işleri
Ücret Hesap Pusulası: İşçiye ödenen her türlü ücretin • Cam sanayi işleri
ödendiğini ispat eden ücret bordrosu işveren tarafından • Cıva sanayi işleri
düzenlenir, yargıya intikal eden uyuşmazlıklarda • Çimento sanayi işleri uygulamada "ücret bordrosu" önem taşımaktadır. • Havagazı ve kok fabrikalarıyla termik
Ücretin Korunması (Güvencesi) santrallerdeki işler
• Çinko sanayi işleri Ücret, işçinin ve ailesinin çoğu zaman tek geçim kaynağıdır. Bu yüzden başta İş Kanunu olmak üzere • Bakır sanayi işleri
mevzuatımızda ücretin korunması ile ilgili çeşitli • Alüminyum sanayi işleri koruyucu hükümler getirilmiştir bu hükümlere göre ücret; • Demir ve çelik sanayi işleri
• Haciz devir ve takas edilemez • Döküm sanayi işleri
• Yapı işlerinde çalışanlar için ipotek hakkı • Karpit sanayi işleri
bulunmaz • Kireç ve kokun ark fırınında eritilmesi işleri
• İşçi alacakları imtiyazlıdır (ayrıcalıklı) • Asit sanayi işleri
• İşverenin ödeme güçlüğüne düşmesinde işçi • Akümülatör sanayi işleri
ücret garanti fonundan yararlanır • Kaynak işleri
• Ücretten indirim yapılamaz • Yer altı işleri
• Gürültülü işler Çalışma Süreleri ve Özellik Arz Eden Çalışma Şekillerine İlişkin Düzenlemeler Bir işçinin günde yedi buçuk saatten daha az çalıştırılması
Çalışma Süreleri: "işçinin çalıştırıldığı işte geçirdiği gereken işler
süredir" işveren iş için çalışma süresini belirlese de yasa • Su altında basınçlı hava işinde çalışmayı koruyucu işvereni bu konuda serbest bırakmamıştır. gerektiren işler (iniş, çıkış ve geçiş dahil);
Türk İş Hukuku'nda da çalışma süreleri hakkında önemli • Cıva işleri;
düzenlemelere yer verilmiştir. Bunlar, • Kurşun işleri
• Normal haftalık çalışma süreleri, • Karbon sülfür işleri;
• Esnek haftalık çalışma süreleri, • Ensektisitler
Özellik Arz Eden Çalışma Şekilleri "Seferberlik sırasında ve bu süreyi aşmamak suretiyle yurt savunmasının gereklerini karşılayan işyerlerinde fazla Fazla Çalışma çalışmaya lüzum görülürse işlerin çeşidine ve ihtiyacın Kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş derecesine göre Bakanlar Kurulu günlük çalışma süresini, saati aşan ve işçinin rızasıyla yapılan çalışmalardır. işçinin en çok çalışma gücüne çıkartabilir. Bu amaçla yapılan fazla çalışmaya olağanüstü sebeplerle fazla Fazla Çalışma Türleri çalışma denir.
Genel Sebeplerle (Normal) Fazla Çalışma Telafi Çalışması Ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin Telafi çalışması işçinin bazı nedenlerle çalışmaması arttırılması gibi nedenlerle yapılan fazla çalışmadır. Genel halinde, kaybedilen çalışma süresinin belirli bir zaman sebeplerle yapılacak fazla çalışmadan önce, işverenin dilimi içinde normal çalışma süresi üstünde çalışarak ve işçinin onayını alması gerekir. fazla çalışma ücreti ödenmesine gerek kalmaksızın yapılan çalışmadır. Genel sebeplerle yapılacak "fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamaz." Kısa Çalışma "Günlük çalışma süresi her ne şekilde olursa olsun 11 saati Üç ayı geçmemek üzere, işyerinde uygulanan çalışma aşamaz. süresinin işyerinin tamamında veya bir bölümünde geçici Fazla Çalışmanın Yasak Olduğu İşler ve Kişiler olarak en az üçte bir oranında azaltılmasını veya süreklilik koşulu aranmaksızın, en az dört hafta süreyle faaliyetin İşler tamamen veya kısmen durdurulmasıdır. • Sağlık kuralları bakımından günde en çok yedi buçuk saat çalıştırılabilecek veya yedi Kısa Çalışma Ödeneği: Genel ekonomik kriz, sektörel veya bölgesel kriz veya zorlayıcı sebeplerle işyerinde buçuk saatten az çalışmayı gerektiren işler. geçici olarak en az dört hafta işin durması veya kısa • Gece sayılan gün döneminde yürütülen işler, çalışma hallerinde işçilere çalıştırılmadıkları süre için
• Maden ocakları, kablo döşemesi, işsizlik sigortasından kısa çalışma ödeneği verilir. Kısa kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi işlerin yer çalışma yönetmeliğinin altıncı maddesi işçinin kısa veya su altında yapılanları. çalışma ödeneğinden yararlanabilmesinin koşullarını düzenlemektedir.
Kişiler Bunlar; • On sekiz yaşını doldurmamış kişiler, • Gebe ve yeni doğum yapmış ve emziren • İşverenin kısa çalışma talebinin Türkiye İş
işçiler, Kurumu tarafından uygun bulunması,
• Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalıştırılan • Kısa çalışmanın başladığı tarihte, İşsizlik
işçiler, Sigortası Kanunu'nun 50. maddesine göre
işçilerin, çalışma süreleri ve işsizlik sigortası • İş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi ile önceden veya sonradan fazla çalışmayı kabul prim ödeme gün sayısı bakımından işsizlik
etmiş olsalar bile sağlıklarının elvermediği ödeneğine hak kazanmış olması,
doktor raporuyla belgelenen işçiler. • İşçinin kısa çalışma ödeneği talebinde
bulunması gerekir. • Kadın işçilere her ne şekilde olursa olsun
gece döneminde yedi buçuk saatten fazla Ücretli Tatiller ve Yıllık Ücretli İzin çalıştırılamadıklarından, fazla çalışma da yaptırılamaz. Hafta Tatili
Haftanın altı iş gününde çalışan ve yorulan, özel yaşamına Zorunlu Sebeplerle Fazla Çalışma zaman ayıramayan çalışanlara bir gün bile olsa dinlenmesi
İşyerinde ortaya çıkan "bir arıza sırasında" veya "bir çalışma yaşamının stresli, programlı ortamından arızanın mümkün görülmesi halinde yahut makineler veya kurtulması için genellikle haftada bir gün ve hafta sonunda araç ve gereç için hemen yapılması gerekli acele işlerde tanınan dinlenme günüdür
yahut zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkmasında, işyerinin Hafta tatili günü kural olarak Pazar günüdür. Ancak, normal çalışmasını sağlayacak dereceyi aşmaması koşulu sürekli çalışma zorunluluğu bulunan hastane, eczane, ile işçilerin hepsi veya bir kısmına" yaptırılan fazla vapur, su, elektrik, gaz, telefon şirketleri, matbaa, tiyatro, çalışmaya zorunlu sebeplerle fazla çalışma denir. sinema, eğlence yerleri, otel, lokanta, gibi sürekli çalışma
zorunluluğu bulunan işyerleri Pazar günü de çalışır. Olağanüstü Sebeplerle Fazla Çalışma Beklediği takdirde bozulacak veya değeri azalacak
maddeleri kullanan veya üreten işyerleri ile ara vermeden zorunlu olarak çalışılan (bekçilik gibi) zorunlu işleri yapan işçilere haftanın diğer bir gününde tatil verilir
Hafta tatilinde bir günün ücreti (bir gündelik ücret) işçiye tam olarak ödenir, işçinin hafta tatili ücretine hak kazanabilmesi için tatilinden önceki işgünlerinde günlük çalışma sürelerine uygun olarak çalışmış olması gerekir.