Mesleki Eğitim Kanunu’na göre çırak, “…çıraklık Giriş sözleşmesi esaslarına göre bir meslek alanında mesleğin
Loncalarda usta, kalfa ve çırak ilişkisine ve bir gerektirdiği bilgi, beceri ve iş alışkanlıklarını iş içerisinde mesleği/zanaatı öğretmeye/öğrenmeye dayanan bir geliştiren kişi…”dir. Stajyerler ise, çıraklardan farklı çalışma ilişkisi varken, Sanayi Devrimi ile günümüzdeki olarak, bir meslek hakkında kuramsal bilgilere sahip olup, anlamıyla çalışan (işçi) ve çalıştıran (işveren) ilişkisi işyerindeki uygulamaları izleyerek uygulamaya yönelik ortaya çıkmıştır. İşçinin amacı bir mesleği veya zanaatı mesleki bilgilerini geliştiren kişilerdir. öğrenmekten ziyade daha yüksek ücret kazanmakken, işverenin de temel amacı daha fazla kâr elde etmektir. İşçi İş Kanunu’na göre “işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişiye ve işveren arasında çalışma koşullarına ilişkin kurulan iş yahut tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlara işveren ilişkisine bireysel çalışma ilişkisi denilmektedir. (…) denir” (md. 2). İşveren, gerçek kişi; şirket, dernek, vakıf, kooperatif gibi bir özel hukuk tüzel kişisi; KİT, Bireysel Çalışma İlişkileri ile İlgili Temel üniversite, belediye gibi bir kamu hukuku tüzel kişisi veya Kavramlar bakanlıklar veya adi şirketler gibi tüzel kişiliği olmayan İşyerlerinde en üst düzeyde yönetim hakkını kurum ve kuruluşlar da olabilmektedir.
kullananlardan en alt düzeyde görev alanlara kadar değişik İş Kanunu’na göre, “İşveren adına hareket eden ve işin, kademelerde farklı unvan ve isimler altında bağımlı işyerinin ve işletmenin yönetiminde görev alan kimselere çalışanlar bulunmaktadır. Bağımlı çalışanlar grubuna esas işveren vekili denir. itibarıyla işçiler ve memurlar girmekle birlikte, iş hukuku tüm bağımlı çalışanları değil, yalnızca iş sözleşmesine İş Kanunu’na göre “İşveren tarafından mal veya hizmet dayanarak çalışan işçilerle onları çalıştıran işverenler üretmek amacıyla maddi olan ve olmayan unsurlar ile arasındaki iş ilişkisini düzenlemektedir. işçinin birlikte örgütlendiği birime işyeri denir”. Arsa, bina, makine, alet, büro araçları, hammadde gibi maddi İşçi, bireysel çalışma ilişkisinin temel öznesi olan unsurlar; tecrübe, buluş, müşterilerle olan ilişkiler durumundadır. İş Kanunu’na göre “Bir iş sözleşmesine teknik bilgi (know-how), patent, alacak hakkı gibi maddi dayanarak çalışan gerçek kişiye (…) işçi denir”. Bir olmayan unsurlar ile beşeri sermaye (emek) işyerinin kişinin işçi sayılması için herhangi bir işte çalışması temel unsurlarını oluşturmaktadır. yeterlidir. Bu bakımdan işin bedeni, fikri veya bedeni ve fikri olması, uzun veya kısa süreli bir iş olması, kamu İkili Çalışma İlişkilerinin Temeli: İş Sözleşmesi
sektörüne veya özel sektöre ait bir iş olması kişinin işçi İş Kanunu’na göre “iş sözleşmesi, bir tarafın (işçi) bağımlı niteliğini kazanması açısından önem taşımamaktadır. olarak iş görmeyi, diğer tarafın (işveren) da ücret ödemeyi Alınan ücretin miktarı ile ücretin fiilen kim tarafından üstlenmesinden oluşan sözleşmedir”. İş sözleşmesi; iş ödendiği de işçi niteliğini etkilememektedir. görme, ücret ve bağımlılık olmak üzere farklı unsurlardan oluşmaktadır. Memur ve işçi arasında bazı önemli farklılıklar bulunmaktadır. Bu farklılıklar: İş sözleşmesinin niteliği itibarıyla taşıdığı başlıca hukuki özellikler şunlardır: • Memurlar, devleti kamu iktisadi teşebbüsleri ve diğer kamu tüzel kişilerince idare esaslarına göre • Kişilik ve malvarlığına ilişkin unsurları taşıyan yürütülen asli ve sürekli kamu hizmetlerini yerine bir sözleşme olması. getirmekle görevlendirilmiş, atamaları, görev ve • Devamlı bir sözleşme olması. yetkileri, hakları ve yükümlülükleri, aylık ve • Karşılıklı borç doğuran bir sözleşme olması. ödenekleri ile diğer çalışma koşulları kanunla düzenlenen kişilerdir. İşçinin iş sözleşmesinden doğan temel borçları şunlardır:
• İşçiler iş sözleşmesi ile işe alınırken, memurlar • İşgörme borcu atama yolu ile işe başlamaktadır. • Sadakat borcu • Çalışma koşulları işçilerde pazarlık yolu ile tespit • Çalışma koşullarına uyma ve itaat borcu edilirken, memurlar çalışma koşulları önceden yasayla kesin olarak belirlenmiş, kamu hukuku İşverenin iş sözleşmesinden doğan temel borçları statüsüne göre çalıştırılmak üzere göreve şunlardır:
atanmaktadır. • Ücret ödeme borcu • Memurların iş güvencesi düzeyleri işçilere göre • İş sağlığı ve güvenliğini sağlama borcu çok daha yüksektir. • Eşit işlem yapma borcu İş sözleşmesinde tarafların borçları esas olarak iş yapma • İşverenin diğer borçları ve ücret ödeme iken, çıraklık sözleşmesinin esaslı unsuru Başlıca iş sözleşmesi türleri şunlardır: bir meslek veya sanatın öğretilmesidir, işin yapılması ve ücretin ödenmesi ikinci derecede öneme sahiptir. • Sürekli-süreksiz iş sözleşmesi
• Belirli süreli-belirsiz süreli iş sözleşmesi
• Tam süreli-kısmi süreli iş sözleşmesi • Alt işverene verilen işin işyerinde yürütülen mal • Çağrı üzerine çalışmaya dayanan kısmi süreli iş ve hizmete ilişkin olması sözleşmesi • İşçilerin yalnızca asıl işverenin işyerinde • Uzaktan çalışmaya dayanan iş sözleşmesi çalıştırılması
• Mevsimlik iş sözleşmesi Asıl işveren-alt işveren ilişkisinde muvazaa olarak kabul • Takım sözleşmesi edilen başlıca durumlar şunlardır: • Deneme süreli iş sözleşmesi • Asıl işveren işçilerinin alt işveren tarafından işe Üçlü Çalışma İlişkileri alınarak çalıştırılmaya devam ettirilmesi suretiyle
İş ilişkisinin bir tarafında her zaman için gerçek kişi olan haklarının kısıtlanması, işçi yer alırken, diğer tarafında işveren olarak gerçek ya da • Asıl işverenin yanında daha önce çalışmış olan tüzel kişi veya tüzel kişiliği olmayan kamu kurum ve bir işçi ile alt işveren ilişkisinin kurulması, kuruluşları yer almaktadır. • İşletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerin dışında asıl işin Çalışma ilişkilerindeki esneklik ihtiyacı sonucunda atipik bölünerek alt işverenlere verilmesi, istihdam biçimleri ortaya çıkmış ve iş ilişkisinin işveren tarafında birden fazla kişinin yer almasıyla birlikte üçlü iş • Alt işverenin işçilerine talimatların asıl işveren ilişkileri görülmeye başlamıştır. İş ilişkisinde birden fazla tarafından doğrudan verilmesi, bu işçilerin işe işverenin hak ve yükümlülüğünün söz konusu olduğu üçlü alınmaları, yerleştirilmeleri, ücretlendirilmeleri, iş ilişkilerinin başlıcaları, geçici (ödünç) iş ilişkisi ve asıl performanslarının değerlendirilmesi, özlük işveren-alt işveren ilişkisidir. işlerinin yürütülmesi ve işten çıkarılmalarıyla ilgili işlemlerin asıl işveren tarafından yapılması. Geçici veya ödünç iş ilişkisi, bir işverenin kendi işçisini geçici bir süre çalışmak üzere, bir başka işverenin emrine Bireysel Çalışma İlişkilerinin Kurulması
vermesiyle oluşmaktadır. Geçici iş ilişkisinde ödünç veren Bireysel çalışma ilişkisini kuran iş sözleşmesinin geçerli işveren, ödünç alan işveren ve ödünç alınıp-verilen işçi bir şekilde kurulabilmesi için tarafların bu sözleşmeyi olmak üzere üç taraf yer almaktadır. Mesleki (gerçek yapabilmeye hukuken ehil olmaları gerekmektedir. olmayan) geçici iş ilişkisi ve mesleki olmayan (gerçek) Medeni Kanunu’na göre, tarafların medeni haklardan geçici iş ilişkisi olmak üzere iki tür geçici iş ilişkisi vardır. birisi olan iş sözleşmesi yapma ehliyetine sahip olabilmesi için, • Mesleki faaliyet şeklindeki geçici iş ilişkisinde işçi, ücretli olarak başkasına işçi vermeyi meslek • Ergin (reşit) olması: Medeni Kanun’a göre, edinmiş bir işveren tarafından yalnızca başka erginlik 18 yaşın doldurulmasıyla başlamaktadır. işverenlere ödünç verilmek üzere istihdam Ancak İş Kanunu’na göre 15 yaşından büyükler edilmektedir. (hatta sağlığına ve eğitimine zarar vermemesi • Mesleki olmayan geçici iş ilişkisinde işveren, koşuluyla 14 yaşından büyükler) de veli veya kural olarak kendi yanında çalışan işçinin de vasilerinin izni ile iş sözleşmesi yapabilmektedir. rızasıyla bir karşılık elde ederek veya etmeyerek, • Ayırt etme (temyiz) gücüne sahip (mümeyyiz) işçinin iş görme edimini kısa bir süre için başka olması: Bireyin temyiz gücüne sahip olabilmesi bir işverene vermektedir. içinse yaş küçüklüğü, akıl zayıflığı, sarhoşluk gibi sebeplerle makul surette hareket etme İş Kanunu’na göre, “(…) Bir işverenden, işyerinde iktidarından yoksun bulunmaması gerekmektedir. yürüttüğü mal ve hizmet üretiminin yardımcı işlerinde Temyiz gücüne sahip olmayan bireyler iş veya asıl işin bir bölümünde yapılacak işin gereği sözleşmesi yapma ehliyetine de sahip teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan olamamaktadır. ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini yalnız bu işyerinde • Kısıtlı (mahcur) olmaması: Reşit bir kimsenin aldığı işte çalıştıran diğer işveren arasında kurulan kısıtlanması ise, onun hacrine karar verilmesi ile ilişkiye, asıl işveren-alt işveren ilişkisi denir”. gerçekleşmektedir. Kısıtlanma kararı, kişisel Alt işveren ilişkisinin ortaya çıkma koşulları şu şekilde özgürlükler için ağır sonuçlar doğurabilecek bir sıralanabilir: karar olduğu için ancak kanunda sayılan sebeplerin varlığı halinde alınabilmektedir. • İşyerinde işçi çalıştıran asıl işverenin varlığı • Alt işverenin işçilerinin asıl işverenin işyerinde Yazılı olarak yapılmadıkça geçerli sayılmayan iş çalışması sözleşmesi türleri şunlardır:
• Alt işveren işçilerinin “yardımcı işlerde” veya • Belirli süresi bir yıl veya daha fazla olan iş “asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği sözleşmeleri, ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren • Çağrı üzerine çalışmayı öngören iş sözleşmeleri, işlerde” çalıştırılması • Uzaktan çalışmaya dayanan iş sözleşmeleri, • Takım sözleşmeleri,
• Çıraklık sözleşmeleri, • Gazetecilerle yapılan iş sözleşmeleri, • Gemi adamı ile yapılan iş sözleşmeleri, • Özel öğretim kurumlarında çalışan müdür, diğer yöneticiler ve öğretmenlerle yapılan iş sözleşmeleri
İş sözleşmesinin yapılmasına ilişkin yasaklar şu şekilde sıralanabilir:
• Kadın işçi çalıştırma yasağı • Çocuk ve genç işçi çalıştırma yasağı. • Yabancı işçi çalıştırma yasağı
İş sözleşmesinin yapılmasına ilişkin zorunluluklar şu şekilde sıralanabilir:
• Engelli ve eski hükümlü çalıştırma zorunluluğu • İşçi kuruluşlarında yönetim görevi biten işçiyi çalıştırma zorunluluğu • Askeri ve kanuni ödevden doğan sözleşme yapma zorunluluğu