Küreselleşme ve Sosyal Politika

Küreselleşme sürecinin doğrudan bir tarafı ve hatta savunucusu olarak OECD’ye göre küreselleşme; büyük ölçüde finans piyasaları ile mal ve hizmet piyasalarının uluslararasılaşma sürecinin artmasını ifade etmektedir (OECD, 2005: 11). Bu çerçevede küreselleşme; ulusal ekonomilerin birbirlerine olan bağımlılıklarının arttığı, ülkelerin ulusal kaynaklarının uluslararası hareketliliğinin arttığı dinamik ve çok yönlü bir ekonomik bütünleşme (entegrasyon) sürecini ifade etmektedir.

Küreselleşme için farklı başlangıç dönemleri ve ortaya çıkış gerekçeleri ileri süren bu görüşlerin temel hareket noktası, ülkeler arası ticari hareketlerin hacmindeki artış ve haberleşme ve özellikle ulaşım teknolojisi ile ilgili gelişmelerin (iletişimde kıtalararası telgraf ağı kurulması ve ulaştırma ve taşımada buharlı gemilerin kullanımının artışı) sağladığı zaman kısalmasıdır. Bu yaklaşımların temel zaafı, ticaret hacmindeki artışların dönemsel kalması ve süreklilik arz etmemesi, savaş ve kriz dönemlerinde ortaya çıkan engellerle daralmasıdır.

En fazla taraftar bulan yaklaşıma göre küreselleşme; 20. yüzyılın ikinci yarısında ortaya çıkan bir süreçtir. II. Dünya Savaşı sonrasında yaşanan hızlı ekonomik gelişme ile sağlanan üretim artışı, 1970’li yıllarda yaşanan ekonomik kriz sonrası başta ABD, Almanya ve İngiltere olmak üzere bütün sanayileşmiş ülkelerde benimsenen yeni neo-liberal ekonomik politikalar, haberleşme teknolojisindeki (telefon) hızlı gelişme, televizyon yayıncılığının artışı ve internet kullanımındaki yaygınlaşma, Soğuk Savaş döneminin sona ermesi ile siyaseten iki bloklu-parçalı bir dünyadan tek bloklu bir dünyaya geçiş, ulus devletin sınırlarını anlamsız hale getiren serbestleşme politikaları, sermayenin sınırlar ötesi hareketliliğini artıran bankacılık sistemi ve finans piyasalarının gelişmesi ve bütün bu somut iktisadi ve siyasi gelişmelerle iç içe ve birbirini hızlandıran etkiye sahip sosyal ve kültürel gelişmeler birlikte değerlendirildiği zaman, bugünkü anlamda küreselleşmenin 1980’li yıllarda başladığına dair görüşlerin haklılık derecesini güçlendirmektedir. 

Bilgi ve haberleşme teknolojisinin öncü rolüne rağmen küreselleşme sürecine önemli katkısı olan unsurlar; sınırlayıcı ve engelleyici faktörlerin ortadan kaldırılarak sermaye hareketlerinin serbestleşmesi (liberalleşme), uluslararası bankacılık ve sermaye hizmetlerinin gelişmesi ve nihayet uluslararası rekabeti teşvik eden yatırımlar ve ticaretle ilgili açık pazar politikalarının güçlendirilmesidir (OECD, 2005: 16).

Hükümetlerle birlikte uluslararası organizasyonların küreselleşme sürecini hızlandıran çok yönlü çalışmaları olmuştur. Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Anlaşması (GATT) ve takiben Dünta Ticaret Örgütü (WTO), çeşitli uluslararası toplantılarda gümrük tarifeleri ve engellerinin azaltılmasına ve kaldırılmasına yönelik çabaları geliştirirken, IMF, uluslararası para sisteminin süreci destekleyecek şekilde pürüzsüz olarak işlemesini sağlamaya çalışmıştır. OECD, hazırlamış olduğu uluslararası kodlarla (Codes of Liberalisation of Capital Movements and Codes of Liberalisation of Invisible Operations) sermaye hareketlerinin, doğrudan yatırımların ve görünmeyen işlemlerin serbestleşmesini (liberalleşmesine) sağlamıştır. OECD, birçok gelişmekte olan ülkede ve özellikle Doğu Asya ülkelerinde küreselleşme sürecini hızlandıran ekonominin serbestleştirilmesine yönelik politikaları desteklemiştir.

Günümüz küreselleşme sürecine katkıda bulunan bir başka önemli gelişme de Doğu Bloku ülkelerinin çözülmesi ve başta Sovyetler Birliği olmak üzere Doğu Avrupa ülkelerinin geçiş ekonomileri statüsünde ekonomik sistemlerini piyasa ekonomisi ve serbest rekabeti hâkim kılmaya yönelik bir sisteme geçmek için yeniden yapılandırma çabaları olmuştur.

Küreselleşme sürecine temkinli yaklaşan bu görüş taraftarları sürecin ekonomik boyutu üzerinde yoğunlaşmaktadırlar. Bu görüş taraftarlarına göre küreselleşme süreci, yeni olmayıp esasen I. Dünya Savaşı öncesi dönemle benzerlik göstermektedir. Hatta 1890-1914 döneminde dünya bugün olduğundan daha açık ve bütünleşmiş bir ekonomik yapıya sahipti. Şüphecilere göre küreselleşme ekonomik bakımdan bütün ülkeleri kapsayan dünya çapında bütünleştirici bir sonuç doğurmamıştır. Ekonomik faaliyetler, belirli ülkeler ve ülke gruplarından oluşan bölgelerde yoğunlaşmıştır. Nitekim dünya ekonomisinin % 80’ine 34 üyesi bulunan OECD ülkeleri hâkimdir. AB, küresel değil bölgesel bir bütünleşme örneğidir. Şüphecilere, göre küreselleşme, ileri sürüldüğü gibi yalnızca kazananlar değil, geniş bir kaybedenler sınıfı da yaratmaktadır. Sürecin, uluslararası eşitsizliği artıran etkileri de vardır. Süphecilere göre, küreselleşmenin olumsuz sosyal sonuçları, süreci kaçınılmaz olarak yaşanacak birsafha olmaktan çok piyasa ekonomisini hâkim kılma, ulus devleti-sosyal devleti zayıflatma amaçlı ideolojik bir yaklaşımın aracı haline getirmektedir.

Küreselleşme ile ilgili üç farklı yaklaşımı, olgular yerine temsil ettikleri dünya görüşlerinden hareketle sınıflandırmak gerekirse; aşırı küreselcilerin neo-liberal ve Marksist görüş taraflarınca temsil edildiği dikkat çekmektedir (Bozkurt, 2000: 25).

Dönüşümcüler küreselleşmenin kaçınılmaz olarak yaşanacak bir süreç olduğunu kabul etmekle birlikte, sürecin nimetleri ile külfetlerinin, fırsatları ile tehditlerinin, olumlu sonuçları ile olumsuz sonuçlarının birlikte değerlendirilmesi gerektiğini savunmaktadırlar.

Küreselleşmenin en somut göstergesi, ticaretin serbestleşmesine bağlı olarak ülkeler arasındaki mal ve hizmet ticaretindeki artıştır. Artışı ölçmek için kullanılan uluslararası mal ve hizmet ticareti hacminin gayri safi milli gelire (milli gelir) oranındaki değişmedir. 

Uluslararası ticaret başlangıçta mal ticareti ağırlıklı iken özellikle 1990’lı yıllardan sonra yeni dönem küreselleşmenin belirgin özelliği olarak hizmet ticaretinde hızlı artış olmuştur.

Hizmet ihracat ve ithalatı bakımından lider ülke ABD'dir.

Küreselleşme her ne kadar mal ve hizmet ticareti ile sermaye hareketlerindeki miktar değişmeler ile ölçülüyor ise de küreselleşme sürecini hızlandıran itici-motor güç, haberleşme teknolojisindeki gelişmeler olmuştur (UN, 2001: 10; Zengingönül, 2007: 87; ILO, 2008: 29).

Haberleşme teknolojisindeki gelişme ile haberleşme hızındaki artış; öncelikle uluslararası mali piyasaların birbiri ile bağlantısını güçlendirmekte, teknolojinin yarattığı elektronik para daha önceki dönemlerde bir engel olarak ortaya çıkan farklı ulusal paraların dönüşümüne gerek kalmaksızın piyasaların bütünleşmesini sağlamaktadır.

Küreselleşme sürecinde önemli rol oynayan çok uluslu işletmeler köken ülke veya faaliyet gösterdikleri ülke politikalarından bağımsız politika izlemeleri, sahip oldukları ekonomik güçle yürüttükleri lobi faaliyetleri ile siyasi otorite üzerinde etkili olabilmeleri ve denetim dışında kalmaları dolayısıyla eleştirilmektedirler.

Dünya Bankası ve IMF gibi kuruluşlar çok iyi biliyorlar ki, küreselleşme sürecinin sürdürülebilirliği, yol açtığı sosyal sorunların giderilmesi ve potansiyel faydalardan yararlanma fırsat eşitliğinin sağlanması ile mümkün görünmektedir.

Gini Katsayısı (İndeksi):Gini katsayısı, bir ülkede milligelirin dağılımının adaletli olup olmadığını ölçmeye yarayan birkatsayıdır. Katsayı 0 ile 1 arasındadeğerler alır ve yüksek değerler daha büyük eşitsizliğe tekabül ederler. Örneğin herkesin aynı gelire sahip olduğu bir toplumun Gini katsayısı 0 iken tüm gelirin bir kişide toplandığı (birden çok kişinin mensup olduğu) toplumun Gini katsayısı 1’dir. Gini katsayısı Lorenz Eğrisinin üstündeki alanın, 45 derecelik eşitlik doğrusunun altında kalan tüm alana bölünmesiyle bulunur (http://tr.wikipedia.org/wiki/ gini_katsayısı).

Küreselleşmenin özünü oluşturan mal ve hizmet ticareti ile sermayenin uluslararasılaşması ancak ulusal sınırların kaldırılması veya geçirgenliğinin artırılması ile mümkün görünmektedir.

Küreselleşme sürecinin sosyal devlet anlayışına yönelik etkileri aşağıdaki alanlarda ortaya çıkmıştır. Ancak, hemen belirtmek gerekir ki bu etkiler doğrudan ve yalnızca küreselleşme sürecine bağlı olarak ortaya çıkan etkiler olarak da yorumlanmamalıdır.
• Küreselleşmenin hâkim ekonomi politikasını oluşturan liberalizm, ulus devletin sosyal devlet anlayışı ile izlediği sosyal politika alanlarını daraltmış, bir kısmından vazgeçmesine yol açmıştır.
• Kamu kesimini küçültmeye yönelik bütün politikalar (özelleştirme başta olmak üzere) kamunun uyguladığı cömert ücret politikaları, güçlü sendikacılık, geniş sosyal haklar ve iş güvencesi uygulamalarından oluşan sosyal politikaları zayıflatmıştır.
• İktisadi şartların da zorlaması ile kamunun sosyal harcamalarındaki artış önce durmuş, daha sonra % 30’lar civarında sabitlenmiştir. Ancak, gelişmekte olan ülkelerde bu harcamalar gelişmiş ülkelerin seviyesine gelmeden sabitlenmiştir.
• Sanayi toplumu çalışma hayatını düzenlemek için oluşan sosyal hukukun çok katı olduğu, küreselleşme sürecini engellediği iddiası ile esneklik taleplerine cevap verecek şekilde yeniden düzenlenmiş, belirsizlik ve güvencesizlik doğuran yeni bir çalışma hukuku oluşturulmaya başlanmıştır.
• Doğrudan yabancı sermaye yatırımlarını çekmek ve çok uluslu şirketleri kalıcı kılmak için sosyal hukuk yeniden düzenlenmiştir. Birçok gelişmekte olan ülke için ücretler ve çalışma şartlarını düzenleyen kurallar, yabancı sermayeyi cazip kılma araçları olarak kullanılmıştır.
• Kamu sosyal güvenlik programlarının sağladığı koruma garantisinin kapsamı daraltılmış, seviyesi düşürülmüş, ilave garanti isteyenler için özel sosyal güvenlik sistemleri önerilmiştir.
• Çalışma hayatında pazarlık gücünü emek lehine değiştiren toplu ilişkiler ve sözleşmelerin yerini, bireysel ilişkiler ve sözleşmeler almaya başlamıştır.

İlgili hususlarda küreselleşme sürecinin gerçekleştirilebilmesinin gerekli şartları aşağıda ifade edilmektedir:

• İnsan haklarına ve kültürel farklılıklara saygılı, insana yaraşır iş, yerel yönetimlerin güçlendirilmesi, cinsiyet eşitliğine dayalı bir sosyal hayat oluşturma önceliklerine önem veren insan merkezli bir küreselleşme anlayışının varlığı,
• Küresel ekonomi ile bütünleşirken halkının sosyal ve ekonomik fırsatlardan faydalanma imkânlarını geliştirecek demokratik ve etkin işleyen bir devletin varlığı,
• Ekonomik gelişme ile sosyal gelişmeyi bütünleştiren, yerel, bölgesel ve küresel düzeyde çevrenin korunmasını sağlayan sürdürülebilir bir gelişmenin varlığı,
• Teşebbüs hürriyeti ve fırsat eşitliğine imkân veren etkin ve adil işleyen piyasaların
varlığı,
• Ülkelerin gelişme seviyeleri, imkânları ve kapasitelerinin farklılığını dikkate alarak bütün ülkelere eşit fırsatlar sunan adil kuralların varlığı,
• Ülke içinde ve ülkeler arasındaki eşitsizlikleri azaltacak, karşılıklı yardımlaşma ve işbirliğine dayalı bir dayanışmacı küreselleşme anlayışının varlığı,
• Bütün tarafların kabulüne dayalı kural ve prensipleri olan bir küreselleşme politikasının varlığı,
• Küreselleşme sürecinde yer alan aktörler arasında (uluslararası örgütler, hükümetler, parlamentolar, işçi ve işveren örgütleri, sivil toplum kuruluşları ve diğerleri) diyalog ve işbirliğini sağlayacak mekanizmaların varlığı,
• Küresel düzeyde demokratik, meşru ve tutarlı bir küreselleşme politikası izlenmesini sağlayacak Birleşmiş Milletlerin etkinliğinin artırılması.