CBS226U-WEB TABANLI CBS
Ünite 8: Web CBS’nin Kullanıldığı Alanlar
Giriş
Web 2.0’a geçişle beraber bilgisayar yazılımlarının kullanım biçimleri de değişmeye başlamıştır. İnternet sistemlerinin bilgi barınaklarına dönüşmesi ve son kullanıcının hizmetine sunulması bu geçişle birlikte gerçekleşmiştir. Bu geçiş birçok yeniliği beraberinde getirmiştir. İnternet sunucularının mimarisinde yapılan yenilikler yardımıyla masaüstü paket programların artık web temelli uygulamalar olarak kullanılması mümkün hale gelmiştir. CBS uygulamalarını kullanmak belirli bir uzmanlık bilgisi gerektirmektedir. Ancak web CBS uygulamalarının bir kısmı ya da uygulamaların belirli bölümleri bir kuruluşta çalışan tüm personel tarafından kullanılmaya uygundur. Bilinen yerlerin etiketlenmesi, konumlara fotoğraf eklenmesi gibi birtakım basit düzey işlemler herkes tarafından gerçekleştirilebilir.
Web CBS Uygulamalarının Kullanıldığı Alanlar
Günümüzde artan sayıda web uygulaması veriye erişmenin kolay bir yolunu sağlamaktadır. Basit görselleştirmelerden karmaşık etkileşimli araçlara kadar geniş bir yelpazede kullanılmaktadır. Özellikle açık veri hareketi, birçok ulusal, bölgesel ve yerel yönetimin verilerini portallar aracılığıyla yayınlamasının önünü açmıştır. Web CBS konumsal bilgiyi harita servisleri ve İnternet teknolojileri aracılığıyla kullanıcılara sunmaktadır. Bir web CBS uygulaması, iletişim için web protokolleri kullanması nedeniyle kullanıcıların platform bağımlılıklarını ortadan kaldıracak bir çözüm sunmaktadır. Web CBS ürünleri hızlı ve kolay kullanıma sahip çoklu platform desteği sunan yazılımlardır. Web CBS uygulamalarının genel yeteneklerini aşağıdaki gibi sıralayabiliriz;
• Haritalar üretmek • Haritaları ve uygulamaları paylaşmak • Birlikte çalışmak • Verileri analiz etmek • Veriler üzerinde çalışmak
Canlı Akış Haritaları
Günümüzde farklı türde kaynaktan çok sayıda veri üretilebilmektedir. Üretilen bu verilerin işlenmesi ve anlamlandırılması için bilim ve teknoloji dünyası çalışmalarını sürdürmektedir. Gezegenimizin mevcut koşullarını gösteren haritaların kullanılması ve verilerin analiz edilmesi için web CBS aktif olarak kullanılmaktadır. Durumsal farkındalık oluşturmak amacıyla en sık kullanılan canlı akış gösteren web CBS uygulamaları şu şekilde sınıflandırılabilir:
• Hava durumu, • Doğal afetler, • Yeryüzü gözlemi, • Trafik yoğunluk izleme.
Hava Durumu Haberleri
Hava olayları hızlı gelişim göstermektedir. Meteorolojik amaçlı gösterimler için CBS uygulamaları
kullanılmaktadır. Karar destek amaçlı kullanılabilmesi için güvenilir veriye ihtiyaç bulunmaktadır. Verinin güvenilir olabilmesi için güvenilir kaynaklar tarafından üretiliyor olması gerekmektedir. Doğası gereği hızla gelişen hava olaylarını görüntüleyebilmek için verinin zamansal çözünürlüğü de önem arz etmektedir. Günümüzde hava durumu haberlerinin çoğu çevrimiçi anlık oluşturulan haritalardır. Web CBS kullanılarak oluşturulan hava durumu haritaları için kullanılan veri tipleri şunlardır:
• Yağış • Sıcaklık • Nem • Buharlaşma • Rüzgâr • Bulut • Güneş Işığı ve Radyasyon • Siklonlar (Kasırgalar) ve Fırtınalar • İklim Sınıflandırmaları • Atmosferik Sirkülasyon
Doğal Afetler
Doğal ortam her zaman değişkendir. Doğal ortam anormal bir şekilde değişip insanların can ve mal güvenliğini bozduğunda doğal afetler ortaya çıkıyor. Doğal afetlerin dinamik izlenmesi, tahmini ve erken uyarısında web CBS uygulaması daha deneyimli hale gelmektedir. Web CBS toprak kayması, tayfun, deprem, tsunami, kasırga vb. dahil olmak üzere doğal afetlerin izlenmesinde kullanılabilmektedir. Ülkemizde de Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığının (AFAD) bir web
CBS uygulaması bulunmaktadır. Bu uygulama, Afet ve Acil Durum Yönetimi başlığı altında anlatılmaktadır.
Yeryüzü Gözlemi
Ülkemizde yaşanan depremler ile ilgili veritabanına ulaşmak ve sorgulamak için AFAD’ın;
https://deprem.afad.gov.tr/depremkatalogu
adresini ziyaret edebilirsiniz.
ABD’de anlık yangınlar ile ilgili canlı akış sağlayan web CBS sayfası için;
https://storymaps.esri.com/stori-es/usa-wildfires/
adresini ziyaret edebilirsiniz.
Yeryüzü gözlemi, dünyanın fiziksel, kimyasal ve biyolojik sistemleri hakkında, genellikle uydu ve hava sensörleri kullanan ancak bunlarla sınırlı olmayan bilgilerin toplanmasıdır. CBS, mekânsal ilişkileri, örüntüleri ve eğilimleri anlamak için coğrafi verilerin görselleştirilmesine, sorgulanmasına, analizine ve yorumlanmasına olanak tanır.
Trafik Yoğunluk İzleme
Günümüzde insan nüfusunun büyük bir çoğunluğu, şehirlerde yaşamaktadır ve şehirleşme gün geçtikçe artmaktadır. Nüfusun artması, trafiğe giren araç sayısındaki artış, mevcut ulaşım alt yapısındaki yetersizlikler ya da
yönetimsel problemler gibi nedenlerle trafik yoğunlukları önemli bir problem teşkil etmektedir. Bu da beraberinde insanların trafikte gereksiz yere zaman kaybetmesi, yakıt sarfiyatı ve karbon salınımı gibi olumsuz etkilere yol açmaktadır. Bu durumun olumsuz etkilerinden kaçınmak için canlı trafik akışı uygulamaları yaygın olarak kullanılmaktadır.
Kent Bilgi Sistemleri (KBS)
Yerel yönetimler, sağladığı avantajlar nedeniyle CBS teknolojilerini kullanmaktadır. Planlamadan yönetime kadar birçok yerel yönetim faaliyeti CBS desteği ile etkili ve verimli biçimde yürütülmektedir. Mekânsal olan verinin toplanması, yönetimi ve sunumu özellikle belediyelerin faaliyet alanlarında önemli bir yere sahiptir. Bu faaliyetlerin gerçekleştirilmesinde kent bilgi sistemlerinden yararlanılmaktadır. Bulut bilişim gibi önemli teknolojik gelişmelerin ışığında CBS’de alternatifler oluşturulmuştur. Bunlardan biri de KBS’lerin web CBS ortamında hizmet vermesidir. Bunun güzel örneklerinden birini ülkemizde görmek mümkündür. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Ulusal Akıllı Şehirler Stratejisi ve Eylem Planı çerçevesinde gerçekleştirdiği “Bulut Kent Bilgi Sistemi (BKBS)” ile tüm belediyelere dijital bir platform desteği sağlamıştır. BKBS ile kullanıcılar web ortamında güncel mevzuatlara uygun olacak şekilde kurulum gerektirmeyen bir web CBS uygulamasına sahip olmaktadır. BKBS sistemi içindeki modüllerin hızlı ve pratik kullanıma sahip olması hedeflenmiştir. Tüm modüller kendi başlarına birer web CBS uygulamalarıdır. BKBS sistemindeki modüller şöyledir; Kent Rehberi Yazılımı, Numarataj Yazılımı, Altyapı Yazılımı, Kentsel Dönüşüm Yazılımı, Park Bahçe Yazılımı, Mezarlık Yazılımı, Çevre Yönetimi Yazılımı, Önemli Yer Yazılımı, Tapu Kadastro, Halihazır Harita Yazılımı, 18. Madde Uygulaması Yazılımı, Kamulaştırma, Bina Bilgi Yönetimi (3 Boyutlu Bina Uygulaması), e-Plan Uygulaması, Plan CBS Uygulaması, Mobil Arazi Yazılımı.
Afet ve Acil Durum Yönetimi
Afetler ekonomiyi, doğal kaynakları, yaşamları, mülkleri ve fiziksel alt yapıyı etkileyen dinamik ve mekânsal süreçlerdir. Afet ve acil durumlarda, ilgili makamlar tarafından alınan önlemler, hazırlık durumu ve müdahale planları etkinin büyüklüğünü azaltma da önemli yere sahiptir. Afet yönetiminin başlıca görevi can ve mal kaybını azaltmak ve ulusu doğal, teknolojik ve insan faktörlü afetlerden korumaktır. Bu kapsamda halka öncülük edecek ve destek verecek bir afet ve acil durum yönetim sistemine ihtiyaç vardır. Son zamanlarda CBS ve Uzaktan Algılama afet yönetiminde kullanılan önemli bir araç haline gelmiştir. CBS’nin afet yönetim sistemi ile ilgili çalışmalarda kullanılmasının avantajları bulunmaktadır. Bunları şu şekilde sıralayabiliriz:
• Etkin bir veri paylaşım aracı olması • Güncellenebilmesi • Hızlı veri analizleri yapabilmesi ve kolay çözümler sunabilmesi • Çok yönlü görselleştirme imkânı sunması
Ülkemizde web CBS uygulamasına örnek olarak gösterilebilecek AFAD’ın projesi olan Afet Yönetimi ve Karar Destek Sistemi (AYDES) uygulaması bulunmaktadır. Bu uygulama afet ve acil durum yönetimine ilişkin süreçlerin etkin bir biçimde yürütülebilmesi için kullanılan bir bilişim sistemidir. AYDES Sistemi masaüstü, coğrafi bilgi sistemi destekli web uygulamaları (iki boyutlu ve üç boyutlu) ve mobil uygulamaları içeren çok bileşenli bir platformdur. Türkiye Afet Müdahale Planının (TAMP) bilişim altyapısı olan AYDES, temelde üç bileşenden oluşmaktadır. Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP); afet ve acil durumlara ilişkin müdahale çalışmalarında görev alacak hizmet grupları ve koordinasyon birimlerine ait rolleri ve sorumlulukları tanımlamak, afet öncesi, sırası ve sonrasındaki müdahale planlamasının temel prensiplerini belirlemektir.
Eğitimde Web CBS
Web CBS, mekânsal verilerin depolanması, kurtarılması, yönetimi ve analizi için esas olarak veri işleme araçlarından oluşan web teknolojilerini kullanan bir CBS sistemidir. Bugün tüketici navigasyon haritalarından, kullanıcı odaklı analiz ve içerik keşfine olanak sağlayan çok yönlü konum analizi araçlarına kadar birçok biçimde karşımıza çıkmaktadır. Web CBS; sensör ağlarından, sosyal medyadan ve daha geniş CBS topluluğundan gelen gerçek zamanlı verilerin dahil edilmesi nedeniyle eğitimde de etkin roller oynamaktadır. Etkileşimli bir haritalama aracı olarak web CBS, öğrencilerin verilerini toplamasına, analiz etmesine ve görselleştirmesine izin vererek eğitime olumlu katkılar sağlamaktadır. Dijitalleştirilmiş, dinamik haritaları diğer hikaye öğeleriyle (yani başlık, metin, efsane, açılır pencereler ve diğer görseller) birleştiren ve yaratıcının bir mesajı etkili bir şekilde iletimini kolaylaştıran Öykü Haritaları gibi web CBS’de yapılan ayarlamalar eğitim sürecinde yerini almıştır.
CBS haritaları, çevresel verileri zamansal ve mekânsal ölçeklerde entegre etmek için bir çerçeve sağlar ve web CBS haritalarında sorgulama eğitimi modülünü kullanmak, dünya ve çevre eğitimi için ideal bir seçimdir. Etkili sınıf öğretimini desteklemek için web haritalamanın kullanımı günümüz eğitim sisteminde sıklıkla başvurulan bir yöntemdir. Öğrencilerin CBS kullanımını içeren derslere karşı tutumları genel olarak olumludur. Modern eğitim, öğrencileri bugünün ve yarının dünyasına hazırlamak için modern teknolojileri kullanmalıdır. Bilgisayarlar ve İnternet, dünyanın önemli bir şekilde değişmesine katkıda bulunmuş ve her bir konunun öğretilmesini ve öğrenilmesini etkilemiştir. Web CBS gibi güçlü dijital iletişim teknolojilerinin kullanılması eğitime olumlu katkılar sağlamaktadır.
Sağlıkta Web CBS
Sağlık alanında CBS, lokasyon tahminleme yöntemlerinin kullanılması, yer seçimi, ulaşım ağı analizi çalışmaları, yoğun kullanılan alanların tespiti, yüksek riskli bölgelerin belirlenmesi gibi amaçlarla kullanılmaktadır. Sağlık coğrafyası çalışmalarında vakaların takibi, mekansal
kümelenmenin belirlenmesi ve dağılımın ve değişimin haritalanması gibi işlemler için web CBS uygulamaları kullanılmaktadır. Web CBS uygulamalarının sağlık alanında kullanılmasına verilebilecek en iyi örneklerden biri Covid-19 çalışmalarıdır. İlk defa 2019 yılı aralık ayında Çin’in Wuhan kentinde görülen ve kısa sürede dünyaya yayılan Covid-19 pandemisi kısa süre içinde küresel bir salgına dönüşmüştür. Tüm dünyayı etkisi altına alan salgında hastalığın dağılışı ve yayılışında birçok coğrafi faktör etkili olmuştur. Bu sürecin izlenmesi ve takibinde vakaların mekansal olarak takip edilebilmesi için CBS ve özellikle web CBS uygulamaları kullanılmıştır. Ülkemizde bu amaçla geliştirilen yazılım “Hayat Eve Sığar” uygulamasıdır. “Hayat Eve Sığar” uygulaması kişilerin anlık sağlık durumuna ait bilgilerinin paylaşılabilmesine olanak sağlamıştır. Ülkemizde Sağlık Bakanlığı tarafından kullanılan farklı web CBS uygulamaları bulunmaktadır. Mekânsal İş Zekâsı (MİZ) ve Çevre Sağlığı Bilgi Sistemine bağlı çalışan Su Kalite Sistemi adıyla iki farklı uygulama kullanılmaktadır. Bu uygulamalar kısaca şöyledir; MİZ, Su Kalite Sistemi, İçme ve Kullanma Suyu Coğrafi Bilgi Sistemi, Yüzme Suyu Coğrafi Bilgi Sistemi, Ambalajlı Su Coğrafi Bilgi Sistemi, Kaplıca ve Talassoterapi Coğrafi Bilgi Sistemi, Havuz Suyu Coğrafi Bilgi Sistemi.
Birçok Alanda Kullanılabilen Bir Web CBS Yazılımı Örneği: Atlas Basic
Atlas Basic, tüm coğrafi veri servislerini bir arada gösterebilen açık kaynak kodlu bir web uygulaması olup standart yapıda servis sunabilen tüm açık kaynaklı ve ticari CBS sunucuları ile uyumlu olarak çalışabilen bir yazılımdır. Atlas Pro ile benzer teknolojik alt yapıya sahiptir. Açık kaynak kodlu olan Avustralya National Map projesine benzer bir yapıda oluşturulmuştur. Atlas Basic, Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemleri (TUCBS) kapsamında coğrafi veri üreten kurum ve kuruluşlar tarafından üretilen ve güncellenen verileri tek bir ekranda kullanıma sunan açık kaynak kodlu bir yazılımdır.
Atlas Uygulaması Genel Kullanım Özellikleri
TUCBS kapsamında 32 adet coğrafi veri teması ve bu temalara ait 52 adet alt tema grubu bulunmaktadır. Kamu kurum ve kuruluşları bu temalar çerçevesinde veri üretmektedir ve Atlas uygulaması ile bu verilere ulaşılmaktadır. Atlas uygulamasının genel kullanımı dört ana başlık altında toplanabilir. Bunlar;
• Harita Ekranı • Giriş Ekranı • Araçlar • Veri Setleri ve Katmanlar
Harita Ekranı
Harita ekranı diğer CBS uygulamaları ile benzer yapıdadır. Yakınlaştırma/uzaklaştırma, sağa/sola kaydırma gibi fare ve klavye özellikleri kullanılabilmektedir. Fare ile harita ekranına tıklandığında ilgili noktaya ait coğrafi konum bilgilerinin gösterildiği detay penceresi açılmaktadır. Veri setinde kayıtlı coğrafi bir varlığa tıklandığında ilgili
nesnenin veritabanı bilgileri bu açılan pencerede gösterilmektedir.
Giriş Ekranı
Atlas uygulaması iki farklı kullanıcı rolüne sahiptir. Bunlardan biri vatandaş diğeri tanımlı kullanıcıdır. Kamu kurum ve kuruluşlarında çalışan ve kurumu tarafından yetkilendirilmiş personel tanımlı kullanıcı hesabıyla giriş yapmaktadır.
Araçlar
Araçlar bölümünde yer alan butonlar yardımıyla CBS özel araçları kullanılabilmektedir. Bu araçlar yardımıyla yapılabilecek işlemler TKGM parsel sorgulama, sunum hazırlama, paylaşma ve yazdırma, CBSGM diğer hizmetlere ulaşma, Atlas hakkında, haritada gezinme aracı, konum aracı, harita split modu, mesafe ölçüm aracı, harita çizim araçları ve kıble yönüdür.
Veri Setleri
Veri setleri ile ilgili işlemler ekranın sol tarafında yer alan menüden gerçekleştirilmektedir. Bu bölümde mekânsal arama ve kurum ve kuruluşlar tarafından üretilen veri setlerine ulaşılmaktadır. Bu bölüm CBS yazılımlarındaki katman mantığında çalıştığı için bu bölüme katmanlar ismi de verilmektedir.
Atlas Uygulaması ile Birkaç Örnek Gösterimi
Bu bölümde daha önce de bahsedildiği gibi kamu kurum ve kuruluşları tarafından çok çeşitli veri üretilmektedir. Bu verileri kullanarak çok fazla konuda sorgulama yapabilmek mümkündür.
Marmaris Orman Yangının Görüntülenmesi Örneği
21 Haziran 2022 tarihinde Muğla’nın Marmaris ilçesinde orman yangını başlamıştır. Gece boyunca devam eden yangın rüzgârın etkisiyle hızla yayılmıştır. Yangının söndürülmesi birkaç günü bulmuştur. Yaşanan orman yangını sonuçlarını Atlas ile görüntülemek mümkündür.
Şehir Kameralarının Görüntülenmesi
Kamu kurumlarının veri paylaşması ile şehir kameraları da Atlas uygulaması ile kullanılabilmektedir. Bu alanda, Bursa Büyükşehir Belediyesi örnek uygulamayı başlatmış durumdadır. Bursa şehir kameralarını Atlas uygulamasında sorgulayabilmek için sol menüde yer alan “Veri Ekle” menüsü kullanılarak veri kataloğundan “CBSGM Şehir Kameraları” katmanı seçilmelidir. Hızlı erişim için arama çubuğuna ilgili ifade yazılarak arama yapılabilmektedir.
Türkiye Çölleşme Modeli ve Hassasiyet Haritası
Çölleşme; kurak, yarı kurak, yarı nemli alanlarda iklim değişimleri ve insan faaliyetleri neticesinde oluşan arazi tahribatı olarak tanımlanmaktadır. Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Çölleşme ve Erozyonla Mücadele Genel Müdürlüğü ile TÜBİTAK-BİLGEM iş birliği ile Havza İzleme ve Değerlendirme Sisteminin Geliştirilmesi (HİDS) Projesi gerçekleştirilmiştir. Bu projede, çölleşmenin izlenmesi çalışmaları kapsamında
ülkemize özgü çölleşme kriter ve göstergeleri belirlenmiş ve ülkemize uygun CBS tabanlı çölleşme modeli oluşturulmuştur.
Meteoroloji Durum Haritası
Daha önce canlı akış haritaları bölümünde bahsedildiği üzere hava durumu bilgilerinin haritalandırılmasında web CBS uygulamaları kullanılmaktadır. Atlas üzerinde bulunan “Meteoroloji Durum Haritası” veri seti ile hava durumu takip edilebilmektedir.
AFAD Acil Durum Toplanma Alanları
Afet ve acil durumlar sonrasında geçici barınma merkezleri hazır olana kadar geçecek süre içerisinde yaşanacak paniği önlemek ve sağlıklı bilgi alışverişini sağlamak amacıyla halkın tehlikeli bölgeden uzaklaşarak toplanabileceği güvenli alanlardır. Temel ihtiyaçlara yakın, yapısal olmayan tehlikelerden uzak, ikincil tehlikelerden uzak, engellilerin ve yaşlıların ulaşımına uygun, ulaşılabilir ve tahliye edilmesi kolay, 81 ilde, uygun her ilçede ve mahallede belirlenen bu alanlar AFAD acil durum toplanma alanları veri setinde yer almaktadır.