CBS226U-WEB TABANLI CBS
Ünite 5: Web CBS Standartları
Giriş
Günümüzde gelişen teknoloji ve ağ hizmetleri, coğrafi veri ve coğrafi bilgi sistemlerini (CBS) hayatlarımızın en önemli parçası haline getirmiştir. Bundan dolayı coğrafi veri ve bilgi üretimi giderek hız kazanmakta, bu coğrafi verilerin farklı yapı, çözünürlük, içerik ve özelliklerde üretilmesi ve sunulması ise veri ile birlikte çalışabilirliğiyle ilgili önemli sorunlara neden olmaktadır. Coğrafi verinin birlikte çalışabilirliğinin tesis edilmesinde coğrafi veri standartları son derece önemlidir. CBS’de standardizasyon çalışmaları, veri dönüşümü kapsamında 1990’lı yıllarda ulusal düzeyde başlamış, 1995’ten sonra ise bu çalışmalar uluslararası düzeye taşınmıştır.
CBS Standartları
Coğrafi veriye mümkün olduğunca fazla kişinin erişmesini sağlamanın en önemli şartlarından biri, CBS alanında standartların geliştirilmesi ve kullanıma sunulmasıdır. 1990’lı yıllardan itibaren hız kazanan bilgi toplumuna dönüşüm süreci ve mekânsal verilerin birlikte çalışabilirliğinin en önemli araçlarından biri olan mekânsal veri altyapıları (MVA) CBS standartlarının geliştirilmesi kapsamında önemli yere sahiptir.
Standart Kavramı ve CBS Standartlarının Önemi
Standartlar, teknik özellikleri veya belirli kriterleri olan, tekrarlanabilir, uyumlu, üzerinde uzlaşmaya varılmış iş yapış şekilleri ya da normlardır. Geliştirildikleri alanda hayatı kolaylaştırmak, kalite sağlamak, güncel ihtiyaçları yerine getirmek, kayıpları ve israfı önlemek, güvenilirliği ve verimliliği artırmak amacıyla oluşturulan standartların oluşturulması ve uygulamaya sokulması faaliyetlerinin tamamına standardizasyon ismi verilir. Standardizasyon süreci; geliştirme, onaylama, uygulama ve işlerlik olarak tanımlanabilecek 4 temel aşamadan meydana gelir. Günümüzde standartların geliştirildiği alanlardan biri de coğrafi bilgiler/veriler, sitemler ve teknolojilerdir. Coğrafi bilgi ve verilerin bugün her alanda herkes tarafından etkili, verimli, kaliteli ve güvenilir şekilde kullanılabilmesi ve paylaşılması için CBS standartları son derece önemlidir. CBS standartları; genellikle veri, metaveri ve servisler gibi farklı CBS bileşenleri ve unsurları için geliştirilmektedir. Veri standartları, coğrafi verinin ortak bir formatta depolanmasını veya uygun başka sistemlere dönüştürülmesini, dolayısıyla verinin birlikte çalışabilir olmasını sağlarlar. Birlikte çalışabilirlik, farklı birimler arasında iletişimi, veri gönderebilmeyi ve alabilmeyi sağlar. Coğrafi veri standartları, veri üreticisi, veri kullanıcısı ve hem üretici hem de kullanıcı konumundaki paydaşlar için üzerinde uzlaşmaya varılmış teknik şartları ve kriterleri belirler. Verinin verisi olarak tanımlanan metaverilerin kalitesinin, güvenilirliğinin ve etkililiğinin artırılmasında metaveri standartları kullanılmaktadır. Metaveri standartları, coğrafi veriler için geliştirilen metaverilerin depolanması, yönetimi ve paylaşımını kolaylaştırır. Coğrafi verilerin web üzerinden sunulmasında veya verilere bir web sunucusu üzerinden erişilmesinde
kullanılan standartlar ise veri servis standartları olarak tanımlanmaktadır. Bu standartlar, basit web istemcileri üzerinden kullanıcıların gerçek zamanlı coğrafi verilere erişimini kolaylaştırır.
CBS Standartlarının Gelişimi ve Mekânsal Veri Altyapısı (MVA)
Bilgiye erişimin hız kazanması ve kolaylaşmasıyla birlikte coğrafi verilerin üretilmesi de kolaylaşmış, bu durum beraberinde avantajlar ve dezavantajları getirmiştir. Önceleri, coğrafi veriler için standartların geliştirilmemiş olması nedeniyle her kuruluş ihtiyaç duyduğu alanda farklı yaklaşım ve standartlarla veri üretmiş ve servis etmiştir. Metaverileri olmayan, kalitesi ve güvenilirliği sorgulanan, mükerrer üretilen veriler ortaya çıkmış; coğrafi verilerle ilgili standartların ortaya konmaması ise, birbiriyle uyumlaştırılamayan ve birlikte çalışabilir olmayan bir coğrafi veri yığınının ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu sorunların çözümü için birlikte çalışabilirliği sağlayacak MVA oluşturulmuştur. MVA, birlikte çalışabilirliği sağlamak üzere tesis edilen, coğrafi verinin temini, işlenmesi, paylaşılması ve yönetilmesi için gerekli politika, prosedür, standartlar, kaynaklar ve faaliyetlerin bütünüdür. MVA’lar coğrafi verilerin üretiminde emek, zaman ve kaynak kaybını önler, kurumlar arasında koordinasyonu kolaylaştırır, tekrarlı veri üretimini engeller, standart ve uyumlaşma sağlar. MVA’nın en önemli bileşeni ise CBS standartlarıdır. MVA’lar, ulusal, bölgesel ve küresel olarak 3 tiptedir. MVA’lar sayesinde kullanıcılar web üzerinden uygun standartlarda üretilen coğrafi verilere erişirler.
CBS Standardı Üreten Kuruluşlar
CBS standardı geliştirme sürecindeki başlıca aşamalar şunlardır; öncelikle yeni bir CBS standardı geliştirilmesine yönelik talep/öneri ilgili kuruma iletilir. Bu öneri ilgili kurum tarafından değerlendirilir ve uygun bulunması halinde geliştirilecek standart için uzman çalışma ekipleri tarafından bir taslak çalışma oluşturulur. Oluşturulan taslak standart uygun yöntemlerle farklı tarafların ve paydaşların görüşüne sunulur. Bu görüşler ışığında taslak standarda son halinin verilir ve gerekli iyileştirmeler yapılır. Son hali verilen CBS standardı, standardizasyon kuruluşunun yetkili kurulları tarafından kontrol edilir, onaylanır ve CBS standardı olarak yayımlanır. Tüm dünyada ve coğrafi bilgi toplulukları arasında kabul gören standartları üreten ve ülkemizdeki ulusal coğrafi veri/bilgi standartlarının geliştirilmesi açısından da büyük öneme sahip olan 3 standardizasyon kuruluşu şunlardır:
• ISO (International Organization for Standardization-Uluslararası Standardizasyon Örgütü), • OGC (Open Geospatial Consortium-Açık Coğrafi Bilgi Konsorsiyumu), • CEN (European Committee for Standardization/Comite Europeen du Normes- Avrupa Standart Komitesi).
ISO (International Organization for Standardization- Uluslararası Standardizasyon Örgütü)
ISO, dünyadaki en büyük standart geliştiricisidir. Her ülkeden sadece bir temsilci ISO üyesi olabilmektedir. Türk Standartları Enstitüsü (TSE) ISO üyesi olarak ülkemizi temsil etmektedir. ISO’nun coğrafi veri/bilgi alanında standartlar geliştiren komitesi 1994 yılında 6 çalışma grubuyla kurulan ISO/TC 211’dir. ISO/TC 211, dünya üzerinde doğrudan veya dolaylı olarak konumla ilişkilendirilen objeler veya olaylarla ilgili bilgi standartlarının geliştirilmesi kapsamında görev yapmaktadır. Sekreteryası İsveç’te bulunan TC 211, 37 aktif katılımcı ve 33 gözlemci üyeden meydana gelmektedir. Türkiye (TSE) katılımcı üyelerden biri konumundadır. ISO standartları her 5 yılda bir gözden geçirilir.
OGC (Open Geospatial Consortium-Açık Coğrafi Bilgi Konsorsiyumu)
OGC, mekânsal verilerin bulunmasını, erişilebilir olmasını, birlikte çalışabilirliğini ve çok kereler kullanılmasını sağlama misyonuyla kurulmuş kâr amacı gütmeyen gönüllü bir organizasyondur. OGC’nin farklı bölgelerin ve sektörlerin temsiliyetinin sağlandığı katılımcı yapısı sayesinde, CBS alanında çeşitli uzmanlıkların, ihtiyaçların ve çözüm yaklaşımlarının sürece dahil edildiği uluslararası açık coğrafi standartlar geliştirilmektedir. OGC’nin başlıca çalışma alanı; coğrafi verilerin ve servislerin kullanımını sağlayacak standartların tanımlanması, dokümantasyonu ve testlerinin yapılması süreçlerini gerçekleştirmektir. OGC standartları ücretsiz, herkes tarafından ulaşılabilir ve açık standartlardır.
CEN (European Commitee for Standardization-Avrupa Standart Komitesi)
CEN, Avrupa Birliği ve Avrupa Serbest Ticaret Birliği (EFTA) tarafından tanınırlığı olan ve Avrupa bölgesi için farklı kapsamlarda standartlar ve teknik dokümanlar geliştiren bir organizasyondur. CEN’de her ülke sadece bir üyeyle temsil edilmekte olup ülkemizi temsil etme görevini TSE yürütmektedir. Standartlar, bilişim teknolojilerinden ulaşıma, sağlıktan savunma sektörüne kadar ihtiyaç duyulan birçok farklı alanda geliştirilmektedir. CEN/TC 287 Avrupa için birlikte çalışabilirlik konuları kapsamında faaliyetler yürütmekte, Avrupa için sayısal coğrafi bilgi alanında standardizasyon çalışmaları yapmaktadır.
Web CBS Standartları
Internet ve gelişen teknoloji sayesinde ağ erişiminde artan olanaklar, coğrafi veri kullanımının yaygınlaşmasında önemli bir tetikleyici olmuştur. Günümüzde web CBS, coğrafi veri/bilgi ve işlem araçlarına kolay, etkin ve ucuz şekilde erişilmesine olanak sağlayan en önemli uygulamadır. Web CBS, sunucusu bir CBS sunucusu ve istemcisi bir web tarayıcısı, masaüstü veya mobil uygulama olan dağıtık bir bilgi sistemi türüdür. Web CBS sayesinde kullanıcılar doğru ve güncel verilere erişebilmekte ve böylelikle coğrafi veri ve araçların kullanımı da yaygınlaştırılmış olmaktadır. Web CBS uygulamalarının
birçok farklı bileşeni vardır ve sürdürülebilir bir sistem oluşturmak için çeşitli altyapısal, teknik ve teknolojik gereklilikler söz konusudur. Bu gerekliliklerden biri de coğrafi verinin/bilginin kullanıcılara web üzerinden ulaştırılmasında kullanılacak standartlardır. Coğrafi verinin/bilginin servis edilmesinin farklı yolları söz konusudur ve bunlar için standartlar geliştirilmiştir. Bu standartlar veri servis standartları olarak adlandırılmaktadır. Servis standartları arasında en önemlileri ve yaygın şekilde kullanılanı OGC tarafından geliştirilmiş olanlardır.
Başlıca OGC servis standartlarından biri; WMS (Web Map Service-Web Harita Servisi)dir. En sık kullanılan servislerden biri olan WMS, bir sunucudan dinamik haritaların talep edilmesi için kullanılan ara yüzler ve parametreleri tanımlayan standarttır. WMS, coğrafi verinin web üzerinden haritalar olarak istemciye iletilmesini sağlar.
Bir diğer servis standardı olan WFS (Web Feature Service- Web Detay Servisi), coğrafi verinin web üzerinden oluşturulması, değiştirilmesi ve paylaşımında geleneksel FTP (File Transfer Protocol) kullanımı yerine farklı bir yaklaşımla verinin servis edilmesini sağlayan standarttır. Bu protokol sayesinde veriler düzenlenebilir. WMS’de kullanıcıya grafik sonuçlar iletilirken, WFS’de coğrafi detaylar (features) sunulur.
WMTS (Web Map Tile Service-Web Harita Mozaik Servisi), belirli bir coğrafi alanda hızlı bir şekilde görüntü mozaiklerinin elde edilmesinde kullanılan standarttır.
Bir başka standart olan WPS (Web Processing Service-Web İşleme Servisi) ise Web üzerinde vektör ve raster verilerin işlenmesini (coğrafi verilere yönelik işleme araçları ve uygulamaların çalıştırılmasını) sağlayan servistir. Bu servis, dinamik olarak coğrafi analizlerin yapılması için webdeki coğrafi işlemci servislerini paylaşır.
WCS (Web Coverage Service-Web Raster Servisi), internet üzerindeki raster verilere kolay şekilde erişim sağlamak üzere geliştirilen bir servistir. Web’de raster olarak saklanan ve yönetilen coğrafi verilerin sunulmasını sağlar. WFS ile benzer olmasına karşılık WCS’deki temel fark, nokta, çizi ve poligon gibi vektör verilerin yerine raster verilerin sunuluyor olmasıdır. CSW (Catalog Service for the Web-Web Katalog Servisi) ise veriler, servisler ve diğer ilgili nesnelerle ilgili açıklayıcı tanımlamaların, yani metaverinin, yayınlanmasını ve aranmasını sağlayan standarttır. Başka bir ifadeyle, CSW, web’de XML formatında tutulan metaveri katalogları gibi unsurlardan coğrafi verinin aranmasını, bulunmasını ve paylaşılmasını sağlayan servistir.
Son olarak CTS (Coordinate Transformation Service- Koordinat Dönüşüm Servisi) ise bir datum ile tanımlanmış koordinat referans sistemini başka bir datum ile tanımlanmış koordinat referans sistemine dönüştüren servistir. Başka bir deyişle CRS, koordinat sistemlerinin tanımlanmasını ve dönüşümünü gerçekleştirecek temel gereklilikleri ve yöntemleri tanımlayan standarttır.