CBS226U-WEB TABANLI CBS
Ünite 2: Web Coğrafi Bileşenleri
Giriş
21. yüzyıl, gelişen bilgi teknolojileri sayesinde çok sayıda bireysel ve toplumsal dönüşümlerin yaşandığı bir çağdır. Bilgi teknolojilerinin gelişmesinin temel aktörlerinden biri kuşkusuz İnternettir. İnternet, temelleri 1950’li yıllarda atılmış olan tüm dünyadaki bilgisayarları birbirlerine bağlama hedefine sahip bir fenomendir. Günümüzde İnternet yalnızca bilgisayarları değil insanları ve makineleri birbirlerine bağlayan bir olgu haline gelmiştir. Dünyada kimse İnternetin büyüklüğünü ve büyüme hızını kesin rakamlarla takip edememektedir. Büyüme hızlarının takip edilememesinde en büyük nedenlerinden biri her an İnternete yeni kullanıcıların ve içeriklerin eklenmesidir. Öyle ki nesnelerin İnterneti kavramı ile neredeyse dünyada- ki bütün cihazların İnternete bağlanması ve haberleşmesi hedeflenmektedir.
İnternet
İnternet etimolojik olarak Inter yani arasında ve net yani ağ kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Bu da sonuç olarak ağlar arası ya da ağlar arasında gibi bir anlam ortaya çıkarmaktadır. Türk Dil Kurumu (TDK) İnternet sözcüğüne karşılık olarak “genel ağ” tanımını önermiştir.
İnternetin Tarihçesi
İnternet 1950’li yıllarda ilk şeklini almaya başlamıştır. İnternetin oluşmasında öncülüğü birbirleri ile bağlantılı bir bilgisayar ağı oluşturmaya çalışan Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere ve Fransa yapmıştır. 1960’larda Amerika Birleşik Devletleri’nde kurulan ARPANET ağı İnternet protokolünü kullanan ilk ağ olarak literatürde yerini almıştır. 1960’larda ve 1970’lerde birçok kurum ve devlet çeşitli ağların gelişimi için çalışmalarda bulunmuştur.
Ağların ilk oluşturulduğu dönemlerde en büyük problemlerden biri ağlar arasındaki haberleşmenin nasıl sağlanacağı konusuydu. İnternetin gelişimi sürecinde kullanılabilecek 3 (üç) haberleşme metodu öngörülmüştür. Bunlar devre anahtarlama (circuit switching), mesaj anahtarlama (message switching) ve paket anahtarlamadır (packet switching).
Devre Anahtarlama: Devre anahtarlama yöntemi basit olarak ifade edilmek istenirse haberleşecek iki ağ elemanın arasında bir yol ya da başka bir deyişle bir devrenin kurulmasıdır. Haberleşme boyunca kurulan devre aktif olarak kurulu kalır ve tüm haberleşme bu devre üzerinden gerçekleştirilir. Devre anahtarlama yönteminde öncelik devrenin kurulması ve haberleşmenin başlatılmasıdır. Eğer ağ elemanları arasında bir devre kurulmadıysa haberleşme başlamaz.
Mesaj Anahtarlama: Devre anahtarlamada anlatıldığı gibi devre anahtarlamanın belki de en büyük dezavantajı bağlantının aktif olduğu süre boyunca kurulmuş olan devrenin sabit olması ve bu devre için düşünülmüş olan bağlantı kapasitesinin önceden sabit şekilde tahsis edilmesidir. Ancak telefon şebekesi örneğinde de
anlatıldığı gibi her zaman sabit bir veri transferi olmayabilir. Bazen aktarılan veri artabilir bazen de azalabilir.
Paket Anahtarlama: Paket Anahtarlama, mesaj anahtarlamanın mantığını temel olarak kullanmaktadır. Ancak mesaj anahtarlamada transfer edilen mesaj, paket anahtarlamada küçük parçalara bölünerek transfer edilmektedir. Başka bir deyişle paket, bir bağlantı sırasında aktarılması planlanan verinin küçük parçalara bölünmüş halidir. Paket anahtarlamada transfer edilen veriye çerçeve ya da frame denmektedir.
ARPANET Ağı: Günümüzde kullanılan İnternetin öncülü olarak kabul edilen ARPANET ağı, Amerika Birleşik Devletlerinin Gelişmiş Savunma Araştırmaları Proje Birimi tarafından geliştirilmiş dünyanın ilk paket anahtarlamaya dayalı ağıdır.
NPL Ağı: NPL ağı, Londra’daki Ulusal Fizik Laboratuvarı’ndan bir ekip tarafından işletilen ve paket anahtarlama kavramına öncülük eden yerel bir bilgisayar ağıdır. İlk olarak kavramsal temelleri 1965 yılında Donald Davies tarafından atılan NPL ağının geliştirme çalışmaları 1968’de başlamıştır. NPL Ağın’ın ilk versiyonu olan Mark I, 1969’da faaliyete geçmiştir. Mark II versiyonu ise 1973’ten 1986 yılına kadar çalışmıştır. NPL ağı ve ARPANET, paket anahtarlamayı uygulayan ilk iki bilgisayar ağıdır. NPL ağı, yüksek hızlı bağlantıları kullanan ilk bilgisayar ağıdır.
Merit Ağı: İlk olarak 1966 yılında Michigan’ın üç devlet üniversitesini birbirleri ile bağlamak amacıyla oluşturulan paket anahtarlama temelli bir ağdır. Ağ üzerinden ilk haberleşme 1971 yılında yapılmıştır.
CYCLADES Ağı: ARPANET’in ilk zamanlarındaki haline bir alternatif olarak tasarlanan Fransız menşeili bir paket anahtarlama kullanan bir ağdır. İlk haberleşme 1973 yılında yapılmıştır.
X.25 ve Umumi Veri Ağları: X.25, geniş alan ağlarında (WAN) paket anahtarlamalı veri iletişimi için bir ITU-T standart protokol paketidir. İlk olarak Uluslararası Telgraf ve Telefon Danışma Komitesi (CCITT, şimdi ITU-T) tarafından bir dizi taslak halinde tanımlanmış ve 1976’da Turuncu Kitap olarak bilinen bir yayında son haline getirilmiştir.
UUCP ve Usenet: UUCP, Unix’ten Unix’e Kopyalama’nın kısaltmasıdır. Terim genellikle komutların uzaktan yürütülmesine ve bilgisayarlar arasında dosya, e-Posta ve netnews aktarımına izin veren bir bilgisayar programları ve protokolleri paketini ifade eder.
İnternetin ve WWW’nin Yönetişimi
Toplumda İnternet yönetimi denilince ilk akla gelen kavram bir web sayfasının ya da bir sosyal medya hesabının yönetileceği olabilir. Ancak bu kısımda bahsedilecek konu İnternet ve www’nin nasıl yönetildiğidir. İnternet yönetişimi, İnternetle ilgili herhangi bir düzenleyici
kurumun işlerini nasıl yöneteceğini ve denetleyeceğini belirleyen bir yasalar, kurallar, politikalar ve uygulamalar sisteminden oluşur. İnterneti tek bir kişi, şirket, kuruluş ya da hükümet yönetmez. Gönüllü olarak birbirine bağlı birçok otonom ağdan oluşan küresel olarak dağıtılmış bir ağdır. Merkezi bir yönetim organı olmadan çalışır ve her bir kurucu ağ kendi politikalarını belirler ve uygular.
İnternet Yönetişimi Forumu (IGF): İnternet Yönetişimi Forumu (IGF), İnternet yönetişimi konularında politika diyaloğu için çok paydaşlı bir yönetişim grubudur. İster hükümetleri, ister özel sektörü veya sivil toplumu temsil etsinler, teknik ve akademik topluluk da dahil olmak üzere İnternet yönetişimi tartışmasındaki tüm paydaşları eşit bir temelde ve açık ve kapsayıcı bir süreç aracılığıyla bir araya getirir.
İnternet Mühendisliği Görev Gücü (IETF): İnternet Mühendisliği Görev Gücü (IETF), İnternet için bir standartlar kuruluşudur ve İnternet protokol paketini (TCP/IP) oluşturan teknik standartlardan sorumludur. Resmi bir üyelik listesi veya gereksinimi yoktur ve tüm katılımcıları gönüllüdür.
Otomatik Ağ Yönetimi: Ağların boyutu ve karmaşıklığı arttıkça yönetimindeki verimliliği artırmayı sağlayabilmek için ağların kendi kendilerini yönetebilmelerini sağlayan otonom ağ protokolleri üzerinde çalışmaktadır.
Nesnelerin İnterneti: Nesnelerin İnterneti, elektronik, sensörler, yazılım ile gömülü olan ve ayrıca nesnelerin operatör, üretici ve diğer bağlı cihazlarla veri alışverişi yapmasını sağlayan fiziksel nesnelerden oluşan bir ağdır. IETF çalışma grupları nesnelerin İnterneti konusundaki haberleşme protokollerinin standartlaşması için çalışmalar yapmaktadır.
İnternet Topluluğu (ISOC): İnternet Topluluğu (ISOC), 1992 yılında kurulan ve dünya çapında yerel şubeleri bulunan, kâr amacı gütmeyen Amerika merkezli bir kuruluştur. Misyonu “dünyadaki tüm insanların yararı için İnternet’in açık gelişimini, evrimini ve kullanımını teşvik etmektir.”
İnternet Tahsisli Sayılar ve İsimler Kurumu (ICANN): İnternet Tahsisli Sayılar ve İsimler Kurumu (ICANN) 1998 yılında kurulmuştur. Kâr amacı olmayan, dünyanın çeşitli bölgelerinden paydaşların oluşturduğu ICANN, İnterneti güvenli, istikrarlı ve birlikte çalışabilir tutmaya çalışmaktadır.
ICANN’in amaçları kısaca şunlardır:
• IP adres alanının tahsisi • Üst düzey alan adı sistemi yönetimi • Protokol tanımlayıcı ataması • Üst düzey alan adı yönetimi • Kök alan adı sunucu sistemi yönetimi
İnternetin Türkiye’de Tarihçesi
Türkiye’nin İnternet ile ilk tanışması 1980’li yıllarda Ege Üniversitesinin öncülüğünde kurulmuş olan akademik
tabanlı bir ağ olan Türkiye Üniversite ve Araştırma Kurum- ları Ağı (TÜVAKA)’dır. TÜKAVA günümüzde kullanılan ULAKNET’in öncüsüdür. ULAKNET Türkiye’de bulunan bütün üniversitelerini, TÜBİTAK birimlerini, askeri okul- ları, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin Ar-Ge birimleri, Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Milli Kütüphane, YÖK, ÖSYM, Türkiye Atom Enerjisi Kurumu ve Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı vb. kurumların oluşturduğu bir ağdır.
1993-1996 yılları arasında, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Türkiye’deki birçok kamu kuruluşu ve üniversiteler için İnternete çıkış noktası olmuştur. Sonrasında sırasıyla Ege, Bilkent, Boğaziçi ve İstanbul Teknik Üniversitelerinde de İnternet bağlantı gerçekleştirildi. Türkiye’de İnternete bağlantı kuran üniversiteler sırasıyla:
• Orta Doğu Teknik Üniversitesi • Ege Üniversitesi • Bilkent Üniversitesi • Boğaziçi Üniversitesi • İstanbul Teknik Üniversitesidir
Türkiye’nin ilk Türkçe hazırlanmış içerikli web siteleri Orta Doğu Teknik Üniversitesi ve Bilkent Üniversitesinin web sayfalarıdır.
1996 ve 1997 yılları Türkiye’nin İnternet gelişiminde çok önemli gelişmelerin yaşandığı yıllar olmuştur.
1990’lı yılların sonu-2000’li yılların başında çeşitli sektörlere hizmet veren İnternet girişimleri ortaya çıkmaya başlamıştır. Bu İnternet girişimlerine örnek olarak:
• Ekşi Sözlük, 15 Şubat 1999 yılında kurulmuş olan kayıtlı yazarların yorumlarını içeren katılımcı tabanlı bir sözlüktür. • sahibinden.com, 2000 yılında yayın hayatına gi- ren, katılımcıların ilan verebildiği ya da ilanların görülebildiği bir alışveriş sitesidir. • Gittigidiyor, 2001 yılında kurulan bir e-Ticaret sitesidir. 30 Eylül 2022 tarihinde yayın hayatına son vermiştir.
Türkiye’de İnternet İstatistikleri
2012 yılında Türkiye genelinde İnternet kullanımı toplam nüfusun %45’i seviyesindeyken 2022 yılında bu oran toplam nüfusun %82’sine ulaşmıştır. 10 yıl gibi kısa bir sürede İnternet kullanımının bu kadar yükselmesi Türkiye’nin İnterneti ne kadar sevdiğini ve benimsediğini göstermektedir. We Are Social 2022 Türkiye raporunun İnternet kullanım istatistiklerine göre Türkiye’de yaklaşık 69.95 milyon İnternet kullanıcısı vardır. Kullanıcıların ortalama İnternet kullanım süresi 8 (sekiz) saattir. Yine kullanıcıların %95.5’inin İnternete mobil cihazlar üzerinden bağlandığı belirtilmektedir.
İnternet Kavramları
Ünitenin bu kısmında sıkça duyulan İnternet kavramları ve konseptleri üzerinde tanımlamalar yapılacaktır. Bu kısım
bir nevi İnternet kavramları sözlüğü olarak da düşünülebilir.
İnternet Seviyeleri
Verilerin indekslenmesi ve erişimi yönünden incelendiğinde günümüz İnternetinin üç katmanı olduğu sıkça telaffuz edilen bir konudur. Bu kısımda İnternetin üç katmanı olduğu belirtilen:
• Yüzey web • Derin web • Karanlık web
Yüzey Web
Çevrimiçi olunduğunda İnternetin yüzeyinde görünen her şey, tüm İnternet ağının sadece %4’ünü oluşturan yüzey web’in bir parçasıdır. Yüzeyde bulunan veriler arama motorları tarafından kataloglanır. Diğer web katman- larındaki bilgilere kıyasla kolayca erişebilmenizin nedeni budur. Bu nedenle, yüzey ağı İnternetin her zaman halka açık olan ve Google veya Bing gibi arama motorları aracılığıyla erişilebilen kısmıdır da denilebilmektedir.
Derin Web
Derin web yüzey web’in hemen altında bulunmaktadır. Derin web’in çoğunluğu, erişilmeden önce kullanıcıların bir hesap oluşturmasını gerektiren normal web sitelerinden oluşmaktadır. Eğer yüzey ağı bir buzdağının su üzerindeki görünen kısmıysa derin ağ da suyun altında kalan kısımdır- çok daha büyüktür ancak gözlerden gizlenmiştir. Bazı insanlar ‘karanlık web’ ve ‘derin web’ terimlerini birbirinin yerine kullanmaktadır; ancak derin web’in önemli bir kısmı tamamen yasal ve kullanımı güvenlidir. Web’in büyük bir kısmı veritabanları ve intranetlerden oluşmaktadır. İlki, doğru kimlik bilgileri olmadan erişilemeyen özel olarak korunan dosya koleksiyonlarını içerir. İkincisi ise hükü- metler, eğitim kurumları ve şirketler için dahili ağları içerir. Halka açık platformların ‘sadece üyelere açık’ bölümleri de derin web’in bir parçasıdır.
Karanlık Web
Karanlık web, derin web’in bir alt bölümüdür ve yalnızca amaca yönelik web tarayıcıları aracılığıyla erişilebilen web sitelerini içermektedir. Bazı tahminler dark web’in kapsamının yüzey web’den daha küçük olduğunu göstermektedir. Ancak, merkezî olmayan ve belirsiz doğası nedeniyle karanlık web’in ne kadar yaygın olduğunu ölçmek zordur. Çok az sayıda normal kullanıcı karanlık web ile etkileşime girecektir. Derin web’e erişmek için genellikle sadece bir kullanıcı adı ve şifre gerekirken karanlık web’e doğru yazılım veya donanım olmadan erişilememektedir.
Sıkça Kullanılan İnternet Kavramları
Ünitenin bu kısmında sıkça duyulan bazı İnternet kavramlarına açıklamalar getirilmeye çalışılacaktır.
İnternet: İnternet, dünyanın dört bir yanındaki çeşitli bilgisayar ağlarının birbirine bağlanmasına izin vererek
iletişim ve ticaret yöntemlerinde devrim yaratan bir sistem mimarisi. Bazen “ağların ağı” olarak da anılır.
WWW: Web olarak da bilinen World Wide Web, web sunucularında depolanan ve İnternet aracılığıyla yerel bilgisayarlara bağlanan web siteleri veya web sayfaları koleksiyonudur.
Web Sayfası: Bir web sayfası, World Wide Web’deki bir hiper metin belgesidir.
Web Tarayıcısı: Web tarayıcısı, web sitelerine erişmek için kullanılan bir uygulama yazılımıdır.
HTTP: Hiper Metin Aktarım Protokolü (HTTP), dağıtılmış, işbirliğine dayalı, hiper ortam bilgi sistemleri için İnternet protokol paketi modelinde bir uygulama katmanı protokolüdür.
HTTPS: Güvenli Hiper Metin Aktarım Protokolü (HTTPS), bir web tarayıcısı ile bir web sitesi arasında veri göndermek için kullanılan birincil protokol olan HTTP’nin güvenli sürümüdür.
URL: Halk arasında web adresi olarak adlandırılan Tekdüzen Kaynak Konum Belirleyicisi (URL), bir web kaynağının bilgisayar ağındaki konumunu ve ona ulaşmak için bir mekanizma belirten bir referanstır.
IP Adresi: İnternet Protokolü adresi (IP adresi), iletişim için İnternet Protokolünü kullanan bir bilgisayar ağına bağlı 192.0.2.1 gibi sayısal bir etikettir.
DNS: Alan Adı Sistemi (DNS), İnternet veya diğer İnternet Protokolü (IP) ağları üzerinden erişilebilen bilgisayarları tanımlamak için kullanılan hiyerarşik ve dağıtılmış adlandırma sistemidir.
Alan Adı: Alan adı, istemci yazılımından bir web sitesine erişmek için kullanılan sayısal bir IP adresine eşlenen bir metin dizisidir.
Alt Alan Adı: Alt alan adı, ana alan adına ek bir bölümdür. Alt alan adları, web sitesinin farklı bölümlerini düzenlemek ve bu bölümlere gitmek için oluşturulur.
SSL: Secure Sockets Layer, şifreleme tabanlı bir İnternet güvenlik protokolüdür.
Proxy: Bilgisayar ağında proxy sunucu, bir kaynak talep eden istemci ile o kaynağı sağlayan sunucu arasında aracı görevi gören bir sunucu uygulamasıdır.
FTP: Dosya Aktarım Protokolü (FTP), bilgisayar dosyalarının bir bilgisayar ağı üzerindeki bir sunucudan bir istemciye aktarılması için kullanılan standart bir iletişim protokolüdür.
Bulut Bilişim Araçları ve CBS
Bulut bilişim bilgisayar sistemi kaynaklarının, özellikle veri depolama ve bilgi işlem gücünün, kullanıcı tarafından doğrudan aktif yönetim olmaksızın kullanıcının talebi üzerine kullanılabildiği bir kavramdır. Başka bir ifade ile bulut bilişim, bir kullanıcının ya da firmanın bilişim
teknolojisi altyapısını satın alması yerine kiralamasını olanaklı kılan bir sistemdir.
Bulut Bilişim Hizmet Sunum Modelleri
Bulut bilişimin son kullanıcılara ve işletmelere yönelik sunduğu hizmetlerin yapısına göre çeşitli modelleri bulunmaktadır. Her bir modelde işletmelere veya kullanıcılara sunulan hizmetlerde, kullanıcıların ve hizmet sağlayıcılarının sorumluluklara dolayısıyla soyutlama seviyeleri değişmektedir.
Bulut Bilişim Hizmet Modelleri
Bulut bilişim hizmet modelleri, bulut bilişim sistemine kullanacak kişi ya da işletmenin faaliyet türü, kullanım alanları ve güvenlik ihtiyaçlarına göre değişebilmektedir. Her ne kadar daha fazla model olsa da ünitemizde en bilinen üç modelden bahsedilecektir. En bilinen üç model aşağıda verilmiştir:
• Genel Bulut • Özel Bulut • Karma Bulut
Bulut Bilişim ve CBS
CBS (Coğrafi Bilgi Sistemleri), coğrafi verileri anlamlandırmak ve verileri görünür ve kullanılabilir hale getirmek için kullanılan bir mekansal bilgi sistemidir. CBS uygulamaları hem hesaplama hem de veri boyutu ve çeşitliliği bakımından yoğun uygulamalardır.
CBS Bulut Bilişimin kullanıcılarına sunduğu avantajları madde madde saymak gerekirse:
Artan Üretkenlik: Daha fazla kullanıcının bu yazılıma erişmesi ve kullanmasıyla, birden fazla yere seyahat etmeye gerek kalmadan daha fazla iş verimli bir şekilde tamamlanabilir.
Düşen Maliyetler: Yazılım ve altyapı maliyetleri düşecektir.
Geliştirilmiş Güvenlik: Veriler, CD’ler veya sabit diskler gibi fiziksel depolama aygıtlarına kıyasla İnternet aracılığıyla daha güvenli bir şekilde şifrelenebilir.
Konum Bağımsızlık: Kullanıcı konumdan bağımsız herhangi bir konumdan kendi verileriyle çalışabilmektedir.
Paylaşım Kolaylığı: Kullanıcı projesini istediği herkesle paylaşabilmektedir.
Hizmet sunum modelleri olarak CBS Bulut Bilişiminin üç temel türü bulunmaktadır. Bunlar:
Hizmet Olarak CBS Yazılım, yazılım bulutta barındırılır ve İnternet üzerinden erişilir. Bu model, basit ihtiyaçları olan, şirket içi teknik uzmanlığa sahip olmayan veya hızlı bir şekilde ölçek büyütmesi gereken şirketler için çok uygundur. Bu hizmet türüne örnek olarak Mapbox ve ArcGIS Online verilebilir.
Hizmet Olarak CBS Platformu, Platformlar bulutta barındırılır ve İnternet üzerinden erişilmektedir. Bu model,
erişimlerinin daha özelleştirilmiş olmasını isteyen veya yüksek düzeyde özelleştirme gerektiren kurumsal çözümlere ihtiyaç duyan şirketler için çok uygundur. Örneğin haritalar ve konum hizmetleri için ESRI ArcGIS Platformu bu hizmet türüne bir örnektir.
Hizmet Olarak CBS Altyapısı, Hizmet Olarak CBS Altyapısı, web harita çözümlerinin hızlı bir şekilde dağıtılmasını sağlayan isteğe bağlı, her şey dahil bir hizmettir.