CBS224U-COĞRAFİ BİLGİ SİSTEMLERİNİN KULLANIM ALANLARI II
Ünite 5: Eğitimde Coğrafi Bilgi Sistemleri Kullanımı
Eğitim ve Coğrafi Bilgi Sistemleri
Bilindiği üzere CBS, mekânla alakalı pek çok farklı bilgiyi analiz etmek, sentezlemek, haritalamak ve sonucunda istenilen en uygun yeri bulmak için etkili bir karar destek sistemidir. Günümüzde eğitim-öğretim mekânı deyince akla ilk gelen okul olmaktadır. Okullardaki öğrenmenin başarılı olması için ise sürekli iyileştirme çalışmaları yapılmakta ve bu çalışmaların temelinde teknolojiyi verimli bir şekilde kullanma yer almaktadır. CBS kullanılarak hem okullar için en uygun yer belirlenebilir hem de CBS bir eğitim aracı olarak kullanılarak özellikle coğrafya derslerinde öğrenmeyi kalıcı hâle getirebilir. Yapılandırmacı yaklaşımla öğrenmede pasif konumda olan öğrenci daha aktif bir konuma gelmekte, öğrenmeyi öğrenmektedir. Bu yaklaşımda öğretmen ise daha çok öğrenmeye yardımcı olacak şekilde gerekli materyallerin hazırlanması, öğrencilerin yönlendirilmesi görevini üstlenmektedir. Öğrenci merkezli eğitimde CBS bir araç olarak coğrafya derslerinde kullanılmaktadır. CBS ile eğitimde öğrenci coğrafya derslerinde ezber yapmak yerine teknolojiyi kullanarak, coğrafyayı görselleştirerek, çeşitli analizler yaparak öğrenmektedir. Özellikle gelişmiş ülkeler CBS’nin eğitimde kullanılmasında öncü konumdadırlar. Türkiye’de 2000’li yıllarda CBS destekli coğrafya dersleri verilmeye başlanmıştır. ABD ve İngiltere gibi ülkelerde ise 1980’li yılların sonunda eğitimde kullanılmaya başlamıştır. İngiltere’de 1988 yılında ulusal öğretim programı ile coğrafya öğretiminde gerçekleştirilmiştir (Michael & Stephen, 1995).
Türkiye’de CBS’nin Eğitimde Kullanımının Tarihçesi
Coğrafi Bilgi Sistemleri Türkiye’de eğitim kurumlarında ilk olarak 1992 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Coğrafya Bölümünde yüksek lisans dersi olarak okutulmuş, 1998 yılında ise lisans seviyesinde seçmeli ders olarak okutulmuştur (Turoğlu, 2003’den akt. Yiğit, Ataol ve Dinç, 2011).
Türkiye’deki ortaöğretim kurumlarında kullanılması ise aşamalı olarak gerçekleşmiştir. 2004 yılında coğrafya öğretmenlerine yönelik CBS eğitim semineri gerçekleşmiştir. CBS ilk olarak 2005 yılında ortaöğretim coğrafya derslerinin öğretim programında (MEB, 2005) yer almıştır.
Milli Eğitim Bakanlığı’nda eğitim planlamasında CBS’nin kullanımına ilişkin hazırlık olarak kabul edilebilecek ilk çalışma Eğitimi Araştırma ve Geliştirme Dairesi Başkanlığı tarafından hazırlanan ve 1995 yılında yayımlanan Okul Haritaları ve Kayıt Tahminleri araştırmasıdır. Bu çalışmada Milli Eğitimi Geliştirme Projesi kapsamında örnek üç ilde demografik göstergeler ve nüfus hareketleri göz önünde bulundurularak eğitim yatırımlarında önceliklerin belirlenmesi ve okul ihtiyaçlarının tespiti için projeksiyon modeli geliştirilmiştir. Bu çalışma eğitim haritaları ve okul yeri haritaları için bir deneme niteliği taşımaktadır (EARGED, 1995). Bu çalışmada CBS kullanılmamış olsa da eğitim
planlaması için CBS’nin gerekliliğinin anlaşılmasında öncü olmuştur.
2000’li yılların başlarında Başbakanlık tarafından başlatılan Yönetim Bilişim Sistemi Projesinde modern teknolojinin tüm olanakları kullanılarak CBS kurulması ve tüm kamu kuruluşlarının (merkez ve taşra teşkilatlarının), üniversitelerin ve özel sektörün koordineli bir iş bölümü çerçevesinde çalışması gündeme gelmiştir.
2004 yılında CBS ile okul haritalarının yönetilebileceği Milli Eğitim Bakanlığı Konumsal Karar Destek Sistemi (KKDS) projesine başlanmıştır. Bakanlığa bağlı okulları, yatırımları, öğretmen ve öğrenci sayılarını analiz etmek, mevcut ve projekte edilmiş nüfusa göre yatırım ihtiyaçlarını belirlemek üzere web tabanlı bir yazılım geliştirmiştir. Proje kapsamında 2005 yılının sonuna kadar 81 il merkezindeki tüm ilköğretim ve liseler gerçek koordinatlarına yerleştirilmiş ve kuruma il merkezlerinin cadde-sokak, mahalle ve ilgi çekici sosyal noktalar haritaları oluşturulmuştur.
2014-2015 döneminde FATİH projesi kapsamında bu sisteme 54.000 okul Coğrafi Karar Destek Sisteminde tanımlandı. Tüm okullar sistem üzerinde kurum, konum ve iletişim bilgilerini güncelleyebilir hâle getirildi. 154 adet pilot okul ve altyapı ve FATİH projesine ait donanım bilgilerini de sistem üzerinden güncelledi (MEB, Strateji Geliştirme Başkanlığı). 2019 yılında Milli Eğitim Bakanlığı, İnşaat ve Emlak Dairesi Başkanlığı tarafından, nerelerde hangi okulların olduğu, nerelerde hangi okullara ihtiyaç duyulduğu, yeni yapılacak bir okul için en uygun yerin neresi olduğu gibi sorulara kolay, hızlı ve güvenilir cevaplar verebilmek için coğrafi bilgi sistemleri yeniden kurulmuş ve MEBCBS adında yeni bir sistem hayata geçirilmiştir.
Eğitim Aracı Olarak CBS
Mekânsal teknolojilerin dünya genelinde kullanımını artırmak ve eğitim-öğretimde CBS’den daha fazla yararlanabilmek için yapılabilecekler aşağıdaki gibi sayılabilir:
• Eğitimciler neyi, niçin yaptığını daha geniş alanlara ve etkili bir şekilde duyurmalıdır. Böylece toplumun her kesiminin CBS’nin eğitimdeki potansiyel faydalarının farkına varması, bu potansiyelin gerçekleşmesi için gerekli çalışmaları yapması sağlanabilir. • Ortaöğretim kurumlarında CBS kullanımını artırmak için gerek öğretmenlerin yetiştirilmesi gerekse öğretim programlarının hazırlanması konularında Milli Eğitim Bakanlığı ve Yükseköğretim Kurumlarının aktif bir rol üstlenmesi gerekmektedir. • CBS’yi daha iyi tanıtabilmek için yüz yüze ve/veya web tabanlı eğitim programları düzenlenmelidir. • CBS’nin kullanımını takip eden, destekleyen, eğitim imkânlarını genişletmeye çalışan CBS merkezi kurulabilir, hatta bu merkez uluslararası düzeyde çalışabilir.
• Teknoloji kullanımını etkileyen önemli faktörlerden biri olan ekonomi düşünülmeli, toplumun alım gücü dikkate alınarak CBS teknolojisine erişimin maliyeti azaltılmalı, bunun için CBS teknolojilerine eğitim amaçlı erişimin ya ücretsiz ya da makul fiyatlarla olması sağlanmalıdır. • Öğrenci merkezli eğitim-öğretim stratejileri daha fazla araştırılarak derslerde CBS teknolojilerinin kullanımı artırılmalıdır. • Derslerde CBS kullanılmasın engel olan teknolojik alt yapı eksiklikleri giderilmelidir. • Bireylerin günlük hayatta da rahatlıkla kullanabilecekleri web tabanlı CBS derslerde daha yaygın kullanılmalıdır. • Teknoloji ile öğrenmek ve öğretmek eğitim- öğretim stratejileri arasına yer almalıdır.
CBS, farklı zeka alanlarına sahip olan öğrencilere de hitap ederek öğrencilerin görsel-uzamsal öğrenmelerini kolaylaştırmakta ve bilgilerini farklı durumlar için de uyarlayabilmelerini sağlamaktadır (Artvinli, 2010). Yapılandırmacı yaklaşım öğrencilerin üst düzey düşünme becerilerinin geliştirilmesinde önemli bir katkıya sahiptir. Bu yaklaşımı temel alan, öğrenciyi merkeze koyan eğitim anlayışına uygun olarak CBS’nin eğitimde kullanılması sonucunda öğrenciler kalıcı öğrenmeyi gerçekleştirebilmektedirler. CBS’nin eğitim-öğretimde kullanılması, bilgisayarlarla zaten uzun zaman geçiren öğrencilerin mesleki gelişimlerine de katkı sağlayacak ve öğrencilere meslek kapıları açabilecektir (Artvinli, 2010).
∗ Eğitimde CBS’den faydalanılırken hangi sınıf düzeyinde nasıl çalışma yapılması gerektiği kitapta Şekil 5.3’te (Artvinli (2010) tarafından özetlenmiştir.
Eğitim alanında CBS’nin kullanımı ve yaygınlaştırılması için dünya genelinde çeşitli projeler yapılmakta ve desteklenmektedir. Özellikle Avrupa ve Kuzey Amerika ülkeleri CBS ile eğitime önem vermekte ve kullanımını artırmak için çeşitli üretmektedir (Yiğit vd., 2011). CBS eğitimi ortaöğretim kurumlarında kullanılmakla beraber yükseköğretimde de giderek daha fazla kullanılmaktadır. CBS ile gelen yenilikler sayesinde üniversitelerdeki coğrafya bölümleri; güncel konuları yakından takip etmekte, multi-disipliner çalışmalar yapabilmekte, proje çalışmalarına yatkın ve toplumsal anlamda daha fazla kabul görmektedir (Yiğit vd., 2011). Dünyada CBS özellikle coğrafya bölümlerinde kullanılmaktadır. Coğrafya bölümlerine ek olarak, lisans ve yüksek lisans seviyesinde inşaat mühendisliği, maden mühendisliği, orman mühendisliği, çevre mühendisliği, yer bilimleri, şehir bölge planlama, tarım ve ziraatle ilgili bilimler, çevre ile ilgili bilimler gibi farklı bölümlerde de CBS eğitimi verilmekte ve eğitimde CBS’den yararlanılabilmektedir.
Yükseköğretimdeki CBS ile eğitimin faydaları Amerika ve Avrupa’daki ortaöğretim kurumlarında da
görüldüğünden, CBS’nin orta öğretim seviyesinde de kullanılmasının gerekli olduğu anlaşılmıştır. İlk olarak Amerika, Kanada ve İngiltere ortaöğretimde CBS ile eğitime geçiş yapmış, daha sonra Almanya, Danimarka, Fransa, Finlandiya, Hollanda ve İsveç gibi ülkeler ortaöğretim programlarında CBS’ye yer vermişlerdir. Ayrıca coğrafya dersinin yanı sıra matematik, fen bilimleri, sosyal bilimler ve çevre bilimleri gibi derslerde de CBS ile eğitimi kullanmışlardır (Yiğit vd., 2011).
Ülkemizde eğitim sisteminde CBS’den yeterince faydalanılamamaktadır. Bunun nedenlerini (Dölek & Demir, 2011) şu şekilde aktarmaktadır:
• Okulların teknik alt yapısının yetersiz oluşu • Veri teminindeki zorluklar • CBS’yi derslerde kullanılabilecek yeterli öğretmen olmayışı • Ortaöğretimdeki coğrafya derslerinin az sayıda oluşu • Öğreticilerin CBS kullanımı konusunda bilgi ve beceri eksikliği • CBS tabanlı oluşturulmuş eğitim materyali azlığı
Son yıllarda Milli Eğitim Bakanlığındaki eğitim yaklaşımının öğrenci merkezli aktif öğrenmeye yönelmesine paralel olarak CBS de bu yönüyle ortaöğretimde giderek önem kazanmaya başlamıştır. MEB’in Coğrafya Dersi Öğretim Programına bakıldığında coğrafya konularının öğretilmesinde bilgi-iletişim teknolojilerinin kullanılmasının desteklendiği görülmektedir. Programda CBS’nin bazı kazanımlar için önerildiği ve okulların teknik alt yapılarına bağlı olarak öğretmenlerin CBS ile eğitim konusunda uygulama geliştirme konusunda desteklendiği ifade edilmektedir (MEB, 2018).
Coğrafya derslerinde CBS kullanımının avantajları aşağıdaki şekilde sıralanabilir (Artvinli, 2009):
• Öğrenci merkezli öğrenmeyi kolaylaştırır. • Uzamsal düşünmeyi ve öğrenme becerisini gelişmesini sağlar. • Farklı öğrenme stratejilerinde kullanılabilir. • Öğrencilerin sosyal öğrenme gerçekleştirmesine katkıda bulunur. • Yerel projeler hakkında yapılan çalışmalar, gerçek yaşantıda karşılaşılacak sorunlarda gerçekçi öğrenme tecrübesi kazanımını sağlar. • Öğrenmenin disiplinler arası bir boyut kazanmasıyla kalıcı olmasını sağlar. • CBS kullanımı öğrencilerin teknoloji becerilerinde gelişme sağlar. • Mekânsal öğrenmede bilgi ve becerilerin gelişimine katkıda bulunur. • Öğrencilerin derste yüksek motivasyon göstermesini sağlar. • Öğrencilerin araştırma becerilerini kullanmalarını artırır.
Öğrenme sürecinde CBS kullanımıyla, öğrenenler bir takım beceriler de kazanmaktadır. Bu becerileri temel, orta ve ileri düzey beceriler olarak gruplandırabiliriz. İlk gruptaki becerileri ham veriyle çalışırken elde edilen beceriler olarak da ele alabiliriz. Bu becerileri; araştırma becerisi, veri toplama ve üretme becerisi, verileri toplarken teknolojiden yararlanma sonucu elde edilen beceriler, verileri bilgisayar ortamına aktarırken kazanılan beceriler, süreç boyunca yapılan gözlemler sonucu elde edilen beceriler olarak düşünebiliriz. İkinci gruptaki becerileri ise verilerle çalışırken kazanılan beceriler olarak ele alabiliriz. Veriler ile çalışırken bunlar arasında ilişkiler kurma, karşılaştırma yapma gibi beceriler kazanılır. Buna ek olarak veri analizi için yöntem geliştirme ya da farklı yöntemleri uygulayarak en uygun çözüme ulaşma, farklı yöntemlerle etkili ve güvenli süreçler oluşturma, verileri sayısal hale getirme gibi beceriler de kazanabiliriz. Öğrenme sürecinin sonunda ise ileri düzey beceriler diyebileceğimiz bazı kazanımlar elde ederiz. Bu kazanımları şu şekilde sıralayabiliriz: oluşturulan haritaların yorumlamasını yapabilme, konuma dayalı analizler yapabilme, sebep-sonuç ilişkisi kurabilme, elde edilen sonuçlar üzerinden anlamlı çıkarımlarda bulunabilme ve etkin karar verebilme becerisi.
“Bütün bu süreçler, öğrencilerin öğrenme süreci boyunca bilgi ve kavrama basamaklarını aşıp uygulama, analiz, sentez ve değerlendirme ile karar verme aşamalarını gerçekleştirmelerini sağlar. Böylece kalıcı öğrenme gerçekleşmiş olur.” (Artvinli, 2010).
Eğitimde Karar Destek Sistemi Olarak CBS
MEB tarafından kullanılacak bir karar destek sisteminin veriyi çok hızlı bir şekilde işleyebilmesi, planlama sonucunu görsel olarak gösterebilmesi, konuma dayalı problemlerin çözümünde kullanılabilmesi, eğitim binaları arasında ilişkiler kurabilmesi, ayrıntılı sorgulamalara izin verebilmesi gibi özellikleri barındırması beklenir. Sayılan özelliklerin tamamını ve daha fazlasını içermesi nedeniyle Coğrafi Bilgi Sistemleri planlama çalışmalarında etkili bir karar destek sistemi olarak kullanılmaktadır. MEB, CBS kullanımıyla hem veri girişinin merkezden alt birimlere kadar yapılabilmesini hem de sonuçların istenen kişilerle paylaşılmasını sağlayabilmektedir. Bu bilgilerden bazılarını ise halka açık olarak sunulabilir.
Coğrafi hareketlilik eğitim kurumlarının planlanmasında dikkate alınması gereken önemli konulardan biridir. Göçler, yerleşim birimlerindeki dönemsel nüfus değişiklikleri, kentleşme, köylerin birleşmesi gibi coğrafi hareketliliği artıran unsurlar dikkate alınarak zaman içindeki değişimin analiz edilmesi ve buna uygun olarak eğitim yeri planlamalarının yapılması gerekmektedir.
CBS ile eğitim planlaması yapılırken sadece konum ya da nüfus bilgileri kullanılmamaktadır. Okulların fiziki durumları, envanter bilgileri, kontenjanları, sahip oldukları laboratuvar ve sınıf bilgileri, spor salonu, konferans salonu gibi özelleşmiş bölümlerinin olup olmadığı, öğretmen ve
öğrenci sayılarının branş ve sınıf bazında dağılımı, eğitim türü (normal, ikili vb.) gibi pek çok veri toplanmakta ve işlenmektedir. İşlenmiş veriler haritalandırılarak görsel olarak da karar vericilere sunulabilmektedir.
Eğitim yatırımları planlanırken öncelikler belirlenmeli ve bu önceliklere göre yatırımlar yapılmalıdır. Bu amaçla etkili bir karar destek sistemi olan CBS kullanıldığında yanlış yatırımların yapılmasının önüne geçilerek önemli kaynakların boşa kullanılması da engellenmiş olur. Özellikle nüfusun zamana bağlı değişimi analiz edilerek nüfusun azaldığı yerlerde yapılacak bina sayılarının ya da kapasitelerinin azaltılması, artış gösterdiği yerlerde ise önceden önlem alarak gerekli kapasitelerde uygun yerlere eğitim binalarının yapılması sağlanabilir.
Eğitim planlamasında CBS kullanımın bir diğer önemli yanı şeffaflığı sağlamasıdır. Sadece merkezden erişim yerine, il ve/veya ilçe milli eğitim müdürlükleri tarafından da yatırımlar, inşaat çalışmaları, planlanan okul yerleri görülebilir, hatta okul müdürleri ve vatandaşlar tarafından da bazı bilgilerin görüntülenmesi sağlanabilir. Bununla birlikte yetkiler dahilinde okul ya da bölge bazında karşılaştırmalar yapılabilir, performanslar izlenebilir ve değerlendirmeler yapılarak uygun bilgiler vatandaşla da paylaşılabilir.