CBS224U-COĞRAFİ BİLGİ SİSTEMLERİNİN KULLANIM ALANLARI II
Ünite 3: Coğrafi Bilgi Sistemleri ve Şehir
Şehir Açısından Coğrafi Bilgi Sistemleri
Şehir, “Tarımsal olmayan üretimin yapıldığı ve tüm üretimin denetlendiği, dağıtımın kontrol edildiği, belirli teknolojinin beraberinde getirdiği büyüklük, yoğunluk, farklılaşma ve bütünleşme düzeylerine varmış yerleşme türüdür.” (Aktüre, 1975:101). Şehirsel alanlar, coğrafya ve insan etkileşiminin en üst seviyede yaşandığı mekânlardır.
Hızla gelişen ve büyüyen şehirlerde haritaların her gün milyonlarca insan tarafından kullanıldığı bilinmektedir. Bu gösteriyor ki her gün milyonlarca internet ve telefon kullanıcısı Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) kullanmaktadır (Longley vd., 2005: 213). CBS kavramı bünyesinde üç kelimeyi bulundurmaktadır: Coğrafya, bilgi ve sistem. Coğrafya yeryüzünde oluşan tüm süreçler ve özellikleri insan etkileşimi ile ilgilenir. Bilgi, coğrafi bilgi sisteminin kalbi durumundadır ve büyük oranda verinin saklanması ve analiz edilmesini kapsar. Sistem ise bilgisayar, veri ve insan arasındaki ilişkiler ağını sorular sorarak ve yeni yanıtlar keşfederek anlatan bir yapıdır (Ludwig ve Audet, 2000:88).
Bilgisayarlar, cep telefonları ve internetin kullanımının artması CBS’nin kullanımını ciddi oranda artırmıştır. Şehir CBS’sinin özellikleri aşağıdaki gibi sınıflandırılabilir:
1. Planlama: Çeşitli veri setlerini üst üste çakıştırarak anlam yükler. 2. Yönetim: Çok fazla sayıdaki karşılıklı etkileşimi analiz eder. 3. Veri: Şehir yapısındaki tüm verileri bir veri tabanında birleştirir. 4. Organizasyon: Şehir içerisindeki faaliyetler arasında güçlü iş birliği ağı kurar. 5. Gündelik yaşam: Hayatın içinde birçok sorunu çözmeye yardımcı olur.
Şehir Açısından Coğrafi Bilgi Sistemlerinin Özellikleri
Şehir planlaması yaparken jeoloji, jeomorfoloji, hidroloji, toprak, ulaşım, eğitim, nüfus sosyoekonomik göstergeler gibi birçok veri kullanılır. Bu verilerin anlamsal bir bütünlük oluşturacak şekilde birleştirilmesi oldukça zordur ancak CBS bu zorluğu ortadan kaldırmaktadır. Verileri yönetmek bakımından CBS önemli avantajlar ortaya koymaktadır. Çok fazla sayıdaki farklı verilerin sistematik biçimde depolanmasına, analiz edilmesine, sorgulanmasına, görüntülenmesine ve farklı biçimlerde çıktı almaya imkân sunar. Yaşadığınız şehirdeki binlerce hatta yüz binlerce bina, binlerce yol ve milyonlarca görüntüyü düşünün bunların yönetilebilmesi ancak CBS gibi bir sistem ile mümkün olur.
Coğrafi bilgi sistemleri akıllı şehirlerin altyapısının kurulması aşamasında önemli role sahiptir. Akıllı şehir; mevcut tüm bilgilerin birlikte ele alınması ve kullanımı ile şehir faaliyetlerinin daha iyi anlaşılması, kontrol edilmesi ve sınırlı kaynağın etkin kullanılmasıdır (Consgrove, M. ve et. al, 2011). “Akıllı şehir”in bileşenleri; akıllı
ekonomi, akıllı insan, akıllı yönetişim, akıllı yaşam, akıllı hareketlilik, akıllı çevre (Avrupa Parlamentosu) (Akıllı Şehirler, 2020).
Coğrafi Bilgi Sistemlerinin Şehirsel Kullanım Alanları
Hayatımızın her alanına giren CBS, kamu ve özel sektör tarafından kullanımı giderek artmaktadır. Coğrafi Bilgi Sistemleri kamuda özellikle merkezi yönetimlerin çok kriterli mekansal karar-destek süreçlerinde: Tapu kadastro bilgi sistemi, kent bilgi sistemi, belediye altyapı yönetimi, şehir planlama ve imar yönetimi, ulaşım, madencilik, ormancılık uygulamaları, acil durum yönetim sistemleri, tarımsal havza planlamaları, suç ve sağlık CBS analizleri alanlarında; özel sektör tarafından çevrim içi turizm atlasları, araç takip sistemleri, filo yönetim sistemleri, mekânsal müşteri/ pazar analizleri gibi alanlarda ve son savunma sanayinde ikmal, operasyonel planlama süreçlerinde mekânsal olayların tanımlanması, ileriye yönelik projeksiyon ve modellemelerinin yapılmasında etkin bir şekilde kullanılmaktadır.
CBS çeşitli amaçlar doğrultusunda kullanılmaktadır. Şehir hayatında kullanılan bazı coğrafi bilgi sistemlerine yönelik hizmetleri maddeler hâlinde sıralayacak olursak;
• Yerel yönetim hizmetleri • Telekom şebeke yönetim hizmetleri • Elektrik dağıtım ve şebeke yönetim hizmetleri • Su ve kanalizasyon şebeke yönetim hizmetleri • Doğalgaz şebeke ve dağıtım hizmetleri • Pazarlama ve dağıtım hizmetleri • Ulaşım planlaması ve trafik yönetim hizmetleri • Afetlere hazırlık ve afet yönetimi hizmetleri • Şehir planlama hizmetleri • Turizm hizmetleri • Sosyal yaşamı geliştirmeye yönelik hizmetler
Yerel Yönetimlerde Coğrafi Bilgi Sistemleri
Coğrafi Bilgi Sistemleri de günümüzde Belediyelerin en önemli yönetim aracı konumuna gelmiştir (Yaman, 2015).
Ülkemizde 30 büyükşehir belediyesi, 51 il belediyesi, 519 büyükşehir ilçe belediyesi, 400 ilçe belediyesi, 397 adet belde belediyesi mevcuttur. Toplamda 1397 belediye bulunmaktadır. Bu durumda CBS en yoğun kullanıcılarından olan belediyeleri önemli hâle getirmektedir (TBB, 2020).
Kent Bilgi Sistemi
Kent Coğrafi Bilgi Sistemi; şehre ait olan grafik veriler, imar planı, kadastro, hâlihazır harita, altyapı haritası (su, kanalizasyon, doğalgaz, elektrik, telefon) uydu görüntüsü veya ortofotolar ile şehre ait grafik olmayan numarataj verileri, tapu bilgileri, vergi bilgileri, sosyal ekonomik ve demografik bilgiler, çevre kirliliği ve inşaat ruhsat bilgileri gibi verileri bir araya getirerek, günümüz teknolojisiyle birlikte bu verileri tek bir veri tabanında tanımlamayı hedeflemektedir. Kent bilgisi, altyapıdan üstyapıya,
planlamadan sağlığa, güvenlik hizmetlerinden ulaşım hizmetlerine, eğitimden turizme kısacası kent hayatındaki tüm unsurlardır. Kurumlar tarafından toplanan, saklanan, paylaşılan ve gerektiği durumlarda kamuya sunulan hizmetlerdeki her bir fonksiyon kent bilgisi ile doğrudan ilişkilidir (Yomralıoğlu, 1991).
Yerel Yönetimlerde CBS ile yapılan çalışmalar aşağıdaki gibi sıralanabilir;
• Kent Bilgi Sistemi, altyapı bilgi sistemi, mezarlık bilgi sistemi, vergilendirme hizmetleri, temizlik hizmetleri, e-imar sistemleri, istek şikâyet sistemleri, tapu bilgi sistemi gibi hizmetleri içerir. • Adres ve Numarataj, adres bilgilerini sistematik olarak depolayan sistemdir. • Taşınmaz Yönetim Sistemi, belediye kurum içi hizmetleri kolaylaştıran sistemdir. • İmar Planlarının CBS Entegrasyonu, şeffaf planlama süreçleri için önemlidir. • Kent Rehberleri ve Turizm Rehberi Dijital Haritaları, şehrin tanıtılmasını sağlar. • Atık Toplama Hizmetlerinde CBS, atıkların tasarruflu biçimde toplanmasını sağlar. • Park ve Bahçe Hizmetlerinde CBS, yönetim organizasyonu çok kolay olmayan ve çeşitli değişken ve bileşenlere sahiptir. • CBS Tabanlı Sosyal Doku Çalışmaları, vatandaş belediye arası etkileşiminin artırılması, sosyo- ekonomik ve demografik yapının CBS teknoloji altlığında çıkarılması amaçlar.
Atık Toplama Hizmetlerinin CBS
Altyapısı ile Planlanması Günlük yaşamımızın bir sonucu olarak oluşan katı atıkların, yerleşim yerlerinden periyodik olarak düzenli aralıklarla ve en uygun zaman dilimlerinde yerleşim bölgelerinden uzaklaştırılması gerekmektedir. Belediyeler tarafından yürütülen katı atık toplama hizmetlerinin hem karmaşık hem de zorlu bir sürecin yanında yüksek maliyetleri vardır. Hizmet yapılırken çöp konteynırlarının dolma süreleri, hacimleri, çöp toplama kamyonlarının izleyeceği rota, atık toplama başlangıç yeri ve zamanı, çöp toplama kamyonun dolduğu yer ve zamanı, çöp toplama kamyonunun transfer istasyonuna boşalttığı atık miktarı, mahallenin hatta çöp konteynerlerini kullanan yapıların nüfus miktarı gibi parametreler önemlidir.
Bu tür çalışmalarla yerel yönetimler çöp toplama maliyetinden %25’in üzerinde bir tasarruf sağlayabilmektedir. Belediyelerin katı atık toplama ve taşıma işlemlerinde; güzergâh belirleme, alansal katı atık dağılım haritalarının hazırlanmasında coğrafi bilgi sistemlerinin kullanılması, ekonomik ve çevresel açıdan büyük bir paya sahiptir.
Şehir Park ve Bahçe Hizmetlerinde CBS
Kent bilgi sistemi içerisinde yer alan park ve bahçe hizmetlerine yönelik CBS son derece karmaşık sistemlerin çözümlenmesine fayda sağlamaktadır. Balıkesir Büyükşehir Belediyesi üzerinden örneklendirecek olursak 1.450.000 m2 aktif yeşil alanın kontrolünü sağlamak,
bakımını yapmak ve bu alanda çalışan personelleri yönetmek çok kolay bir iş değildir. Coğrafi bilgi sistemleri tüm bu karmaşık sistemleri anlamlı hâle getirerek yönetilmesi kolay hâle getirmektedir. Park ve bahçe hizmetlerinde coğrafi bilgi sistemleri kullanımının belediyelere faydaları;
a. Çalışılacak alanın belirlenmesi ve haritalanması b. Çalışma alanı hesabı ve haritalarının çıkarılması c. Analiz edilebilir ve sorgulanabilir veri setlerinin oluşturulması d. Belediye içindeki tüm coğrafi veriler ile entegrasyon ve analiz imkânı e. Çalışma ve uygulamalara esas uygun yer seçimi f. Çalışma alanlarının envanter listesinin ve haritalarına anlık olarak ulaşabilme g. İhale hazırlık süreçlerinde anında ölçüm imkânı sunma h. Günlük rutin işler için CBS’ye göre personel dağılımı yaparak karar vermeye yardımcı olma i. Personel yapılanması ve çalışma bölgelerinin sorumlu personellerini sisteme entegre etme gibi birçok faydası vardır.
Bu çalışmanın hayata geçirilmesindeki temel bileşenler aşağıdaki gibidir;
a. İmar planları b. Numarataj bilgileri c. Kadastro ve mülkiyet bilgileri d. Yapım projelerine ait mimari projeler e. Güncel ve yüksek çözünürlükte ortofotolar f. Kent mobilyaları g. Hizmet alanları bunlardan bazılarıdır.
Belediye birimlerinde park ve bahçe hizmetlerine yönelik CBS uygulamaları gibi uygulamalar belediye birimlerinin iç işleyişini son derece kolaylaştırmakta ve kaynak tasarrufu sağlamaktadır.
Coğrafi Bilgi Sistemleri Tabanlı Sosyal Doku Çalışmaları
Belediyeler, kent insanına daha iyi yaşama olanağını sağlamakla görevli olan, teknik altyapı hizmetlerinin yanında sosyal ve kültürel işlere de yardımcı olan kuruluşlardandır. Ancak genelde belediye denince altyapı hizmetleri ve teknik işler algılanır. Oysa sosyal işlerde kentin gelişimi ve yönetimi açısından önemlidir. Sosyal ve demografik verilerin bilinebilmesi yerel yönetimlere büyük katkılar sağlamaktadır. Mahallelinin nasıl bir işi var, ne kadar vergi veriyor, ne kadar geliri var, dairesinde kaç kişi yaşıyor, oturduğu ev kendisinin mi, kira mı vb şeklinde çoğaltmak mümkün. Bu tür yapılan çalışmalar, CBS aracılığıyla işler ve sürdürülebilir hâle getirilebilir.