Fotoğraf ve İlk Gelişmeler Dönemi “Fotogrametrinin Tanımı Joseph Nicephore Niépce, Louis Daguerre, Hippolyte Fotogrametri (Photogrammetry) köken olarak Yunanca Bayard ve Fox Talbot’un kalıcı görüntü elde etme çabaları Photos+Gramma+Metron kelimelerinden oluşmaktadır. büyük bir gizlilik içinde ve sanki yarışma halinde Photos kelimesi ışık, gramma kelimesi bir şeyin çizimi ya sürmüştür. Joseph Nicephore Niépce 1827 yılında 8 da yazımı ve metron kelimesi de ölçme anlamına saatlik bir pozlama süresi sonunda bilinen ilk görüntüyü gelmektedir. Bu durumda fotogrametri ışık yardımıyla elde etmiştir. Guido Schreiber 1829’da, topoğrafyanın çizerek ölçme olarak ifade edilebilir. kuşbakışı havadan görüntülenebileceğini düşünerek teorik
Fotogrametri tekniği ile ölçülmek istenen nesnenin ve çalışmalar yapmış, formüller çıkarmış ve bunları yakın çevresinin ya da arazinin fotoğrafları çekilir. yayınlamıştır. Charles Wheatstone, 1838 yılında binoküler Bunların fotoğraf üzerindeki görüntüleri ölçülerek görmeyi tanımladı ve stereoskobu icat etti. Fotoğraf istenilen bilgiler sağlanabilir ya da özel donanım ve kelimesi John Hershel tarafından 1839 yılında yazılımlar kullanılarak bu fotoğrafik görüntüler harita kullanılmıştır.
veya plan biçimine dönüştürülür. Bu açıklamalara göre, Fotogrametrinin babası olarak bilinen Aime Laussedat, fotogrametri fotoğraflar üzerinde yapılan ölçümler ile 1849’da topografik harita yapımı için yersel fotoğrafları güvenilir bilgiler elde etme bilimi ya da sanatıdır. kullanan ilk kişidir. Laussedat uçurtma ile fotoğraf Buradaki bilgi sözcüğü, daha çok metrik bilgileri ifade çekmeyi denemiş ve fotoğrafik ölçmeler için bir yersel eder. alet geliştirmiştir. 1859 - 1864 yılları arasında çatılardan
Fotoğrafik görüntüler, metrik bilgilerden başka nesne ve çektiği fotoğraflarla Paris’in çeşitli kısımlarının yakın çevresinin yapısal özellikleri, yüzey örtüsü gibi haritalarını yapmış ve bu haritaları mevcut haritalarla bilgileri de sağlar. Ancak bu bilgiler fotoğrafik dokunun karşılaştırmıştır.
yorumlanması ile anlaşılabilir. Fotogrametri terimi ilk kez 1855’de coğrafyacı Kersten
ISPRS (International Society for Photogrammetry and tarafından kullanıldı. Bu terim Albert Meydenbauer Remote Sensing) ve ASPRS (American Society of tarafından 1867’de uluslararası literatüre kazandırıldı. Photogrammetry and Remote Sensing) gibi fotogrametri 1858’de ilk kez Meydenbauer binaların fotogrametrik örgütlerine göre fotogrametrinin tanımı aşağıdaki gibi yöntemle yeniden oluşturulmasını gerçekleştirdi. yapılabilir: “Fotogrametri, nesnelere ve yakın çevresine Meydenbauer mimari ölçümler için kendi geliştirdiği özel temas etmeksizin, yayılan elektromagnetik enerjinin kameralar yardımıyla fotogrametriyi kullanan ilk kişidir.
algılanması, değerlendirilmesi ve yorumlanmasıyla nesne Carl Pulfrich ölçü markası yardımıyla pratik olarak ölçü ve çevresi hakkında güvenilir bilgiler elde etme sanattı, ve çizim düşüncesini geliştirdi. Pulfrich çoğu zaman bilimi ve teknolojisidir”. stereo fotogrametrinin babası olarak adlandırılır. 1901’de
Fotogrametrinin Tarihçesi stereokomparatörü geliştirdi. E. von Orel, 1908’de ilk stereoautograph’ı geliştirdi. Yersel fotogrametrinin Fotogrametrinin tarihsel gelişimini fotoğrafın “normal alımını” mekanik olarak değerlendirebilecek bu bulunmasından önce ve fotoğrafın bulunmasından sonra alet, harita yapımı aletlerindeki ilk otomasyon olarak günümüze kadar olan gelişmeleri içeren 4 döneme kabul edilir. ayırarak incelemek gerekir. Klasik Fotogrametri Dönemi 1. Fotoğraftan önceki gelişmeler dönemi 2. Fotoğraf ve ilk gelişmeler dönemi 1948’de Harry Kelsh fotogrametrik harita yapımı için 3. Klasik fotogrametri dönemi kendi ismini verdiği çiziciyi tasarladı. 1957’de sayısal 4. Çağdaş fotogrametri dönemi fotogrametrinin öncülerinden Gilbert Louis Hobrough Kelsh çizicisi üzerinde görüntü korelasyonu kavramını Fotoğraftan Önceki Gelişmeler Dönemi gösterdi. 1964’de Carl Zeiss tarafından yeni stereometrik
Karanlık oda (Camera Obscura) optik ile ilgili en eski kameralar geliştirildi. 1970’lerde, Uki Helava tarafından buluşlardandır. M.Ö. 5 yüzyılda Çinli filozof Mo Ti 1957’de ilk kez kullanılan analitik stereo değerlendirme karanlık bir odada bir yüzündeki küçük bir delikten geçen aletleri yaygınlaşmaya başladı. Bu dönemde analog çözüm ışınların ters bir görüntü oluşturduğunu ilk ifade eden yerine analitik çözümün de geliştiğini görüyoruz. Ayrıca kişidir. İbn-i Heysem (965-1040), batıda Alhazen olarak tek ve çift resim değerlendirme için gerekli olan kontrol bilinir ve modern optiğin babası olarak kabul edilir. noktalarının koordinatlarının fotogrametrik yöntemle elde Alhazen odanın bir duvarı üzerindeki küçük bir delikten edilmesi yöntemi olan Fotogrametrik Nirengi yine bu geçen ışığın karşısındaki duvar üzerinde ters bir dönemde büyük gelişmeler göstermiş ve bununla ilgili tüm görüntüsünün oluştuğunu, delik küçüldükçe görüntünün teorik ve teknik sorunlar çözülmüştür. Bu dönemin keskinleştiğini ifade etmiştir. Alhazen’nin Kitab-el sonunda çizgi-harita, artık tek ürün biçimi olmaktan Menazir ve Optiğin Hazineleri (Opticae Thesaurus) çıkmış, yerini sayısal harita almıştır. Ortofoto da yine bu kitapları, Leonardo da Vinci, Johannes Kepler ve Isaac dönemde ortaya çıkan çok önemli bir sonuç ürün türüdür. Newton’un çalışmalarını etkilemiştir.
Çağdaş Fotogrametri Dönemi • Değerlendirmede kullanılan resim sayısına göre: 1980’lerde sayısal fotogrametrik sistemler geliştirildi. Tek resim fotogrametrisi, Çift resim 1990’larda sayısal fotogrametri yaygınlaşmaya başladı. değerlendirmesi 2000’lerde sayısal hava kameraları geliştirildi. Fotoğrafik • Değerlendirme yöntemine göre: Grafik emülsiyon ve kamera kombinasyonunun gelişmesi, yüksek (Plançete) fotogrametri (1850-1900), Analog çözünürlüklü ve distorsiyonu daha küçük fotoğrafların fotogrametri (1900-1980), Analitik Fotogrametri elde edilmesini sağlamıştır. Özel tarayıcı aletler ile (1970-1990), Sayısal (Digital) Fotogrametri fotoğrafların taranması suretiyle elde edilen sayısal (1990- ) fotoğraflar, fotogrametriye yeni ufuklar açmıştır. Böylece • Uygulama alanlarına göre: Foto-Yorumlama, bu yıllarda sayısal (dijital) fotogrametri dönemi Metrik fotogrametri, Topoğrafik fotogrametri, başlamıştır. Bilgisayar teknolojisinin ilerlemesi, güçlü Topoğrafik olmayan fotogrametri, Kadastro bellek ve hızlı işlemcilerin yapılması ve sayısal kameralar fotogrametrisi, Jeodezik fotogrametri, Endüstri sayesinde sayısal fotogrametri’ye olan ilgi artmıştır. Bu fotogrametrisi, Mühendislik fotogrametrisi, gelişmeler sayesinde sayısal fotogrametride gerçek Mimarlık fotogrametrisi, Ortofotografi. zamanlı fotogrametriye ve tam otomasyona geçebilmek • Obje büyüklüğüne göre: Mikro fotogrametri, mümkün olacaktır. Fotogrametride bu bir devrim Makro fotogrametri sayılabilir. Fotogrametrinin Haritacılıkta İşlevi Türkiye’de İlk Fotogrametrik Çalışmalar Fotogrametri, öncelikle bir harita yapım yöntemidir.
Birinci Dünya Savaşında fotogrametri alanında yetişmek Dünyanın çeşitli ülkelerinde ve Türkiye’de büyük ve orta üzere, iki harita subayı yurtdışına gönderilmiştir. Yine ölçekli haritaların üretiminde en az altmış yıldır başarı ile aynı dönemde bir stereo autograph aleti satın alınmıştır. uygulanmaktadır. Bu yöntem sayesinde ülkelerin dizi 1927 yılında Almanya’dan bir uzman getirilmiş, Zeiss haritaları yapılabilmiştir. Ülkemizde de 1/25000 ölçekli firmasından satın alınan bir stereo autograph, bir haritalar, hava fotogrametrisi yöntemi ile 20-25 yıl içinde rödresman ve bir stereokomparatör aleti ile ilk kez tamamlanabilmiştir. 1960’lı yıllarda tamamlanan bu çalışmalar yapılmıştır. 1928’de 1/25000 ölçekli Ankara- haritaların 10-15 yılda bir güncelleştirilmesi Kayaş paftası üretilmiştir. 1936 yılında hava yapılmaktadır. Yaklaşık 5500 pafta dolayındaki bu dizi fotogrametrisi uygulamaları genişletilmiş, İstanbul kenti haritaların yersel ölçme yöntemleri ile bu süre içinde imar planları için gerekli altlıkları sağlamak üzere 140 bitirilmesi olanaksızdır. km2’lik bir alanın 1/2000 ölçekli fotoplanları yapılmıştır. Klasik fotogrametrik harita üretim sürecinin etkinlikleri Daha sonraki yıllarda, fotogrametri uygulamaları her yıl aşağıda açıklanmıştır: biraz daha geliştirilerek sürdürülmüş ve 1960’lı yıllarda Türkiye’nin 1/25000 ölçekli haritaları tamamlanmıştır. 1. Harita yapılacak alanda, belirli sıklıkta noktalar Harita Genel Komutanlığı tarafından yapılan yukarıda tesis edilir. Fotoğraf çekiminden kısa bir süre anlatılan çalışmalar öncelikle savunma amacına yönelik önce bu noktaların, fotoğrafta görülecek biçimde çalışmalardır. Cumhuriyetin ilk döneminde, sivil sektörde hava işaretleri yapılır. Bu noktaların bir kısmına de fotogrametri çalışmaları yapılmıştır. Sivil kesimde ya da tamamına koordinat verebilmek için gerekli fotogrametrinin yaygın uygulamaya geçişinin başlangıcı ölçmeler yapılır. Böylece, bu çalışmalar sırasında Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü’nün (TKGM) 1952 fotoğraflarda görülebilen kontrol noktalarının X, yılında Wild firmasından dört adet fotogrametri aleti satın Y, Z koordinatları bulunmuş olur. alması ve bunları İstanbul Yıldız Teknik Okulu’na 2. Yapılacak bir uçuş planına göre, hava getirerek eğitim çalışmalarına başlaması olarak alınabilir. işaretlerinin tamamlanmasından hemen sonra, O tarihlerde bugün Yıldız Teknik Üniversitesi olan Teknik uçaktaki özel bir kamera ile harita alanının Okulda Fotogrametri dersleri İsviçreli bilim adamı Prof. fotoğrafları çekilir. Filmlerin banyoları yapılır ve Dr. A. Brandenberg tarafından verilmiştir. bu filmlerden, üzerinde ölçüler yapılacak Fotogrametrinin özel sektör tarafından da diyapozitif fotoğraflar basılır. uygulanabilmesi, 203 sayılı Kanunun 1986’daki 3. Fotogrametri aletlerinde koordinatı değişikliği ile mümkün olabilmiştir. bilinen/bilinmeyen tüm hava işaretli noktaların koordinatları ölçülür ve bir dizi hesaplamadan Fotogrametrinin Sınıflandırılması sonra koordinatları bilinmeyen noktaların da Fotogrametriyi, kullanılan kameranın durumuna göre, koordinatları bulunur. Bu noktaların koordinatları ölçülecek nesnenin yakın ve uzak oluşuna göre, edinilecek yardımı ile ve stereo değerlendirme aletinde bilgi türüne, değerlendirme yöntemine ve uygulama arazinin üç boyutlu, küçültülmüş ve geometrik alanlarına göre sınıflandırmak mümkündür. olarak tam benzeri bir stereomodel oluşturulur.
Bu modelden haritanın amacı ve ölçeği ile ilgili • Resim çekilen yerin konumuna göre: Yersel ve gerekli olan ayrıntılar ve eş yükselti eğrileri fotogrametri, Hava fotogrametrisi, Yakın resim çizilir. fotogrametrisi.
4. İlk çizimler araziye götürülerek, arazi ekiplerince çizilemeyen kısımlar varsa tamamlanır. Yer, semt, yol adları ve diğer sözel bilgiler eklenir. Genel bir denetlemeyi de içeren bu çalışma sonunda orijinal bir harita elde edilir. Daha sonra kartoğrafik işlemlerle, baskı söz konusu ise, baskı kalıpları hazırlanır.
Bilgi Sistemleri ve Fotogrametri
Coğrafi bilgi sistemleri; konuma dayalı gözlemlerle elde edilen grafik ve grafik olmayan bilgilerin toplanması, saklanması, işlenmesi ve kullanıcıya sunulması işlevlerini bütünlük içerisinde gerçekleştiren bir bilgi sistemidir.
Bugünkü bilgisayar teknolojisi olanakları, arazi ile bağlantılı her tür bilginin bir arada bulunabildiği, kolayca kullanılabildiği sistemler sunmaktadır. Coğrafi bilgi sistemi (CBS), arazi bilgi sistemi (ABS) adı verilen bu sistemler ile araziye ilişkin çalışmalarda, sistemin sağladığı sorgulama olanakları ile istenilen bilgilere kolayca ulaşılabilmekte, arazi ile ilgili tasarımlar bilgisayar ekranında gerçekleştirilmektedir. Klasik fotogrametriden biraz farklı olan bu uygulamalarda sayısal harita üretilir. Daha çok büyük ölçekli ve kentsel alanlarda bu sistemler kurulmakta olduğu için, fotogrametrinin baskın uygulaması da bu alanlara ve CBS/ABS sistemlerinin oluşturulmasına yönelmiştir.
Fotogrametrinin Uygulama Alanları
Fotogrametri harita üretimi dışında pek çok başka alanlarda da yoğun bir biçimde kullanılmaktadır. Bu konuda bir fikir vermek üzere aşağıda örnekler verilmiştir:
• Jeoloji • Ormancılık • Tarım • Kent Planlaması • Etüd–Proje • Arkeoloji • Mimarlık • Uçak ve gemi yapımı endüstrilerinde