CBS126U-HARİTA BİLGİSİ
Ünite 8: Haritada Beşeri Unsurların Gösterimi
Giriş
Beşeri coğrafyada ele alınan konuların, insan ile doğrudan ilişkili olması, beşeri verilere dayanan haritaların önemini gözler önüne sermektedir. Beşeri unsurların haritalanması, sorunlara daha geniş perspektiften bakmaya imkân sağladığı için planlama ve stratejik kararlarda da son derece önem arz etmektedir. Bu tür harita kullanımlarını yaygınlaştırmak, planlamalara dâhil etmek hiç şüphesiz daha etkili sonuçlara ulaşmamızı sağlayacaktır. Örneğin, nüfusun yoğun olduğu alanlar ile okul, hastane, ulaşım vb. gibi pek çok unsurun yer seçiminin belirlenmesi birbiriyle doğrudan ilişkilidir. Bu tür geri dönüşü zor, son derece maliyetli planlamalarda haritaların kullanılmaması, gelecekte çok büyük hatalara sebep olabilir. Buna bağlı olarak, beşeri unsurların gösteriminde harita kullanımını yaygınlaştırmak, sorunların ortaya çıkış sebebini anlamamıza ve sağlıklı çözümler üretmemize yardımcı olacaktır.
Nicel Haritalama
Nicel haritalama, sayısal veriler esas alınarak yapılan haritalama tekniğidir. Bu teknik haritalanan beşeri unsurlara ilişkin sayısal değerlerin mekânsal dağılışının incelenmesine imkân verir. Nicel haritalama tekniğinden faydalanılarak veriler çeşitli şekillerde gösterilebilir.
Koroplet Haritalar
Koroplet haritalar, istatistiksel verilerin orantılı bir şekilde renklendirildiği veya geometrik desenler ile ifade edildiği bir tematik harita türü olarak tanımlanmaktadır. Bu haritalarda değişkenlerin coğrafi dağılımı oransal olarak görselleştirilmektedir. Koroplet haritalarda değer değişimleri farklı renkler veya ton farklılığı ile belirtilir. Buna göre koroplet haritalar; siyasi, idari ve istatistiki bakımdan tespit edilmiş, belirli sınırlarla ayrılan ünitelere göre belirli değerlerin ve yoğunlukların dağılışını gösteren haritalardır. Koroplet haritalar, değişkenlerin mekânsal profillerinin daha net anlaşılmasını sağladığı için en yaygın kullanılan tematik harita türü olarak da bilinmektedir. Koroplet haritalarda veri kullanımında standartlaştırma yapılması oldukça önemlidir.
Nüfus
Nüfus artışı sosyal, ekonomik ve çevresel sürdürülebilirlik açısından günümüzdeki en önemli araştırma konularından biridir. Bunun en önemli nedeni nüfusun artış hızının çok yüksek olmasıdır. Demograflar, 1800 yılında dünya nüfusunun yalnızca 1 milyar olduğunu ifade etmektedirler. 1800’lü yıllardan sonra nüfusun artış hızı giderek artmış ve o zamandan bu yana dünyanın toplam nüfusu yaklaşık 8 kat artmıştır. Nüfusun ikiye katlanma süresi olarak adlandırılan gösterge de bu çarpıcı artışı göstermek açısından oldukça önemlidir. Buna göre dünya nüfusunun iki katına çıkması geçmişte yaklaşık 1800 yıl sürmüşken günümüzde bu süre yalnızca 50 yıldır (Roser vd., 2013). Bu hızlı artış gıda, temiz su ve barınma gibi temel ihtiyaçlara ek olarak eğitim ve sağlık gibi kamusal hizmetlerde de baskıyı gün geçtikçe arttırmaktadır. Bu nedenle nüfusun izlenmesi ve
planlanması büyük önem taşımaktadır. Nüfus ile nicel değişkenlerin tamamı nicel haritalama tekniklerinden faydalanılarak temsil edilebilir. Bu haritalar, nüfusun mekânsallığının anlaşılmasına imkân sağlayarak nüfusun coğrafyasını anlamlandırmayı mümkün kılar.
Gelir ve Yoksulluk
Yoksulluk günümüzdeki en önemli sosyo-ekonomik sorunlardan biridir. Dünya nüfusunun %85’i günde 30 doların altında, üçte ikisi günde 10 doların altında gelir elde etmektedir. Ayrıca dünyadaki her on kişiden biri de günde 1,90 doların altında çalışmaktadır (Roser ve Ortiz-Ospina, 2013). Yoksulluk araştırmalarında sıklıkla nicel veri toplama ve analiz tekniklerinden faydalanılır. Buna bağlı olarak yoksulluk sorununun görselleştirilmesinde de nicel haritalama yaygın olarak kullanılır. Yoksulluk haritalarının hazırlanmasında genellikle koroplet haritalardan faydalanılır. Yoksulluk oranlarındaki değişimin gösteriminde de sıklıkla tek bir renk gradyanı tercih edilmektedir. Beşeri unsurların gösteriminde tek renk gradyanı kullanıldığında koyu renkler yüksek açık renkler ise düşük değerleri temsil etmede kullanılır. Örneğin daha önce ifade edilen nüfus haritalarında koyu renkli alanlar nüfusun fazla olması durumunu temsil etmekte iken açık renkler nüfusun az olması durumunu temsil etmede kullanılmıştır. Yoksulluk haritalarında da benzer bir teknik kullanılır.
Seçim Haritaları
Seçim coğrafyası toplumun siyasi eğilimlerinin mekânsal olarak incelendiği ve analiz edildiği siyasi coğrafyanın alt dallarından biridir. Seçim coğrafyası insanların tercih ve tutumlarının bir sonucu olduğu için davranışsal coğrafyanın araştırma konularından biri olarak kabul edilir. Seçim coğrafyasının en önemli araştırma konularından biri parti tercihlerinin siyasi kültür, ekonomik ve sosyal yapılara göre bölgeselleşmesidir (Özözen Kahraman, 2007 akt. Kaya vd., 2015). Seçim sonuçlarının bölgeselleşmesi ya da başka bir tabirle tercihlerin mekân üzerinde farklı kümelenmeler oluşturması çeşitli yöntemlerle ölçülmekte ve belirlenmektedir (Kaya vd., 2015). Bu yöntemlerden birisi de mekânsal analizlerdir.
Turizm
Turizm planlamalarında haritalardan sıklıkla faydalanılır. Turizm endüstrisindeki mevcut eğilimlerin değerlendirilmesi bunlardan biridir. Şekil 8.7’de olduğu gibi ülkelerin ağırladıkları ziyaretçi sayısı, koroplet haritalama tekniğinden faydalanılarak gösterilebilir. Böylelikle en fazla ziyaretçi çeken bölgelerin nereler olduğu belirlenebilir. Benzer şekilde yıllara göre ziyaretçi sayısının değişimini gösteren haritalar da hazır- lanabilmektedir. Bu haritalar kullanılarak turistlerin seyahat tercihlerinin zamanla nasıl değiştiği anlam- landırılır. Bu çıkarımlar ise etkili turizm planlamasının yapılmasına yardımcı olur.
Suç
Suç alanında, coğrafi bilgilerin kullanılarak suç haritalarının oluşturulması çalışmalarının kökeni 19. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Suç haritalarının çiziminde asıl amaç suçun oluştuğu ve geliştiği alanlar arasındaki ilişkilerin ortaya çıkarılması ve analiz edilmesidir (Karakaş, 2005). Fakat bu haritalar noktalama usulüyle yapıldıklarından, suçun meydana geldiği yerleri göstermesi bakımından faydalı olmasına rağmen, ciddi anlamda bir bilgi sınırlılığına sahiptir (Karakaş vd., 2004).
Orantılı ve Dereceli Sembol Haritaları
Orantılı sembol haritası, bir sembolün boyutunun temsil edilen nicel değer ile orantılı olarak ölçeklenmesi ile oluşturulan bir tematik haritadır. Buna göre, haritada kullanılan sembollerin ölçekleme oranı, orantılı sembol haritalarının en önemli tasarım bileşenini oluşturur. Dereceli semboller olarak adlandırılan haritalar da birer orantılı sembol haritasıdır. Dereceli sembol haritaları da sembollerin boyutunu haritalanan fenomenin değeri ile orantılı olarak ölçeklendirilmesi ile elde edilir. Orantısal sembol haritalarında sınıflama yapılmaması, dereceli sembol haritası ile arasındaki en önemli farkı oluşturmaktadır.
Dasimetrik Haritalar
Dasimetrik harita, yoğunluk verilerinin mekânsal olarak sınıflandırılması için alan sembollerinin kullanıldığı bir tematik haritalama yöntemidir. Bu haritalar aynı zamanda, haritalanmış verilerin mekânsal dağılımının temsilini iyileştirmek ve numaralandırma birimlerinin yeni sınırlarını belirlemek için ek veriler kullanan tematik bir harita türü olarak da adlandırılmaktadır. Bu ek veriler; dâhil edici ve dışlayıcı veri kümeleri olmak üzere iki türden oluşmaktadır (Kraak vd, 2020).
Nokta Yoğunluk Haritaları
Nokta yoğunluk haritası, haritalanan fenomenin yoğunluğunun noktalardan faydalanılarak temsil edildiği tematik bir haritadır. Nokta yoğunluk haritalarında dikkate alınması gereken ilk unsur nokta değeridir. Nokta değeri, her noktanın temsil ettiği fenomen sayısının ifadesidir. Nokta yoğunluk haritalarının hazırlanmasında dikkat edilmesi gereken bir diğer önemli unsur nokta boyutudur. Nokta yoğunluk haritalarında kullanılan noktaların boyutu sabit olmalıdır.
İzoline (Isoline) Haritalar
Genellikle eş çizgiler olarak adlandırılan izolinler, eşit yükseklikteki noktaları birleştirerek bir harita üzerinde yüksekliği temsil etmek için kullanılmaktadır. Bu çizgiler, arazinin üç boyutlu görsel temsilinin sağlanmasına yardımcı olmaktadır. İzolinlerde, kontur çizgileri birbirine yakın olduğunda dik bir eğimi temsil ederken; birbirinden uzak çizgiler kademeli bir eğimi temsil etmektedir. İzolinler, eşlenen verinin türüne bağlı olarak iki farklı şekilde adlandırılmaktadır. Birincisi izometrik haritalar, örnek noktalarda toplanan enterpolasyon değerlerinden elde edilen izolinleri kullanan tematik haritalardır. Eş
sıcaklık eğrilerini gösteren izoterm, eş basınç eğrilerini gösteren izobar, deniz ve göldeki eş derinlikleri gösteren izobat haritaları vb. gibi haritalar, izometrik haritaların en bilinen örnekleridir.
Kartogramlar
Kartogramlar, haritadaki özelliğin geometrisini bozarak eşlenen alanı temsil eden şematik bir harita türüdür. Tematik haritalarda alan korunarak veriler görselleştirilir. Kartogramlarda ise veriler korunurken alan değiştirilir. Dört farklı kartogram vardır. Bunlar şu şekildedir:
• Bitişik Olmayan Kartogram, • Bitişik Kartogram, • Grafik Kartogram, • Izgaralı Kartogram.
Bitişik olmayan kartogramlar, birimlerinin şekillerinin kullanılan veriye göre basitçe yeniden boyutlandırıldığı kartogram türüdür. Grafik kartogramlar, veri değerleri için orantılı semboller oluşturan kartogram türüdür.
Akış Haritaları
Akış haritaları, haritalanan fenomenlerin hareketini temsil eden kartografik bir yöntemdir. Bu tür haritalar genellikle coğrafi alanlar arasındaki varlıkların (ithalat ve ihracat, insanlar, bilgi) vektör hareketini gösterir. Ancak genel yöntem aynı zamanda ağları (toplu taşıma gibi) ve dinamik sistemlerin (su akıntıları gibi) gösteriminde de kullanılır. Çoğu akış haritası, hareketlerin yönünü ve büyüklüğünü göstermek için değişen genişliklerde, uzunluklarda, şekillerde veya renklerde çizgi sembollerini kullanır (Steiner, 2019).
Nitel Haritalama
Nitel terimi, varlıkların niteliğini gösteren, sayılamayan, ölçülemeyen bir değeri ve özelliği belirten ifadeler olarak tanımlanmaktadır. Bu kavrama göre nitel haritalar sayılara bağlı değildir. Nitel bir harita, nominal verileri gösterir ve bu nominal bilgilerin dağılımına odaklanır. Bu nedenle niceliklerin değişimine odaklanmadığını, daha çok şeylerin dağılımına odaklandığını belirtmek önemlidir.
Zihin Haritaları
Çevrenin bireyler tarafından nasıl algılandığı ve düşünceler ile algıların davranışları nasıl etkilediğinin incelenmesi davranışsal coğrafyanın araştırma konularından birini oluşturmaktadır. Başka bir ifadeyle davranışsal coğrafya, “insanların çeşitli çevrelere tepkilerinin geniş ölçüde onları nasıl algıladığı ve anladığına bağlı olduğunu” esas alan yaklaşımdır (Tümertekin ve Özgüç 2002: 52). Zihin haritaları, insanların mekânsal çevreleri hakkında bilgi birikimleri, bu bilgilerin hafızada tutulması, yeniden hatırlanması ve gerekiyorsa bilgileri değiştirmeyi mümkün kılan bilme-öğrenme süreçleriyle kuşatılmış yapılardır (Downs, Stea 1973, akt. Tunçel, 2002).
Turist Haritaları
Turist haritaları, turizmin amacı ve türü dikkate alınarak gezi turizmi, nitelikli turizm ve diğer turizme yönelik
haritalar ile turistik şehir haritaları, turizmin tanıtım ve reklamına yönelik hazırlanan haritalar olmak üzere alt gruplara ayrılmıştır. Buna bağlı olarak turist haritalarının; içerik, konu ve yayın başlıkları bakımından çeşitlilikleri ve çeşitli turizm faaliyet biçimlerinin artan popülaritesinin bir sonucu olduğunu söylemek mümkündür.
Duygu Durum Haritaları
Duygu terimi genellikle duygulanım terimi ile aynı anlamda kullanılmaktadır. Her ikisi de bilim insanları tarafından genellikle somutlaşmış deneyimler olarak tanımlanmaktadır. Bu deneyimler çevre ile olan etkileşimimizden ortaya çıkmaktadırlar. Duyguların haritalara yerleştirilmesi birden fazla alana hizmet etmektedir. Örneğin, şehir plancılarının bireylerin algı- larını, planlama süreçlerine entegre etmelerine yardımcı olabilir (Zeile vd. 2015).
Öznel ya da Subjektif Haritalama
Haritalar coğrafi gerçekliğin ötesinde belli amaçlara hizmet etmektedir. Haritacılık tarihinde “haritalar, dünyadaki şeylerin, kavramların, koşulların, süreçlerin veya olayların mekânsal olarak anlaşılmasını kolaylaştıran grafik temsillerdir” olarak tanımlanmaktadır (Harvey ve Woodward, 1987). Öznellik ise, bir haritanın gerçek anlamını taşıyan ve bir haritayı diğerinden ayıran unsurdur. Öznellik, içerikten ziyade anlatıya gömülüdür. Öznel haritalarda sadece coğrafi gerçeklik değil, gözlemcinin perspektifi de dâhil edilmektedir. Böylece haritalara konum, zaman ve kültürel bağlam da ekleyerek, sadece dünyanın ne olduğu hakkında değil, aynı zamanda dünyanın nasıl algılandığı hakkında bir anlatı yaratırlar. CBS gibi çağdaş harita yapım teknikleri, genelde aynı standart harita düzenini önerdiği için bu tür öznel haritalar pek yaygın değildir. Bu haritaların değeri, yalnızca sağladıkları gerçeklerin miktarında değil, aynı zamanda gözlemcinin o belirli bağlamdaki zihniyetinin anlık görüntüsünde ve bunun arkasındaki düşünme sürecini ortaya koymasında yatmaktadır. Bu nedenle öznel haritalar, nesnel dünyayı yansıtmak için mücadele etmeyi bırakarak ve içinde yaşayan insanlara odaklanmaktadır.