CBS126U-HARİTA BİLGİSİ
Ünite 6: Haritacılıkta Kullanılan Veriler
Giriş
İnsan faaliyetlerinin büyük kısmı, dünya yüzeyi ve yakın yüzeyle sınırlıdır (yeryüzü, yer altı ve atmosferin alt seviyeleri). Hendekler kazıp enerji hatlarını gömüyor, yer altı kaynaklarına ulaşmak için kapalı veya açık maden ocakları inşa ediyor ve kuyular açıyoruz. Ulaşım ağları için yer üstü, yer altında yollar yapıyor ve atmosferde koridorlar belirliyoruz. Söz konusu faaliyetlerin tamamı belirli coğrafi konumlarda gerçekleşiyor. Coğrafi konuma sahip olan her türlü veri, basılı veya dijital ortamlarda haritalara dönüştürülebilir.
Daha önceleri, cetvel, pergel, iletki, rapido kalem, milimetrik kâğıt ve aydınger gibi bazı araç gereçlerin kullanımı ile haritalar üzerinde, konum belirleme, alan, uzunluk ve ölçek hesaplama, adres bulma gibi basit mekânsal analiz ve sorgulamalar yapılmaktaydı. Geliştirilen farklı bilgisayar yazılımları sayesinde mekâna ait verilerin artık sayısal olarak bilgisayarlarla haritalanmasına mümkün kılmıştır. Haritalar her dönemde, mekânın anlaşılması, tanımlanması ve yorumlanmasında çok önemli bir role sahip olmuştur.
“Haritacılıkta Kullanılan Veriler” başlıklı bölümde yer alan verinin tanımı, veri kaynakları, veri tipleri ve verilerin toplanması konuları Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) temelinde açıklanmaya çalışılacaktır.
Haritada Verinin Tanımı
Veri ve Bilgi
Veri, her türlü araştırma sırasında gözlem ve ölçüm neticesinde elde edilen sayı, yazı veya sembollerdir. Genel olarak, veriler karar vermenin en küçük yapı taşıdır: akıl yürütme, tartışma veya hesaplama için bir temel olarak kullanılabilecek en küçük olgusal bilgi birimleridir. Veriler ölçülür, toplanır, raporlanır, analiz edilir ve grafikler, tablolar veya resimler gibi veri görselleştirmeleri oluşturmak için kullanılır. Bilgi ise verinin yorumlanmasıdır. Veriler bir dizi semboldür, bilgi ise semboller bir şeye atıfta bulunmak için kullanıldığında ortaya çıkar. Bilgi bağımsız olarak var olur, ancak insanlarla yakından ilişkilidir.
Bilgi ve veri ayrımı için daha basit bir tanım yapmak gerekirse; Bilgi, “bir iş ya da konu hakkında bilinen şey” olarak ya da kullanıcı tarafından anlaşılabilir formlara dönüştürülmüş verilerden oluşan bir grup olarak da tanımlanabilir. Veri ise bilginin temsil biçimidir. Öncelikle bir verinin haritada kullanılabilmesi için koordinat bilgisinin (konumsal bilgi) olması gerekir.
Coğrafi Veri (Mekânsal Veri)
Haritacılık veya CBS ile ilgili kaynaklarda veri isimlendirmeleri yapılırken, “Mekânsal veri/Mekânsal olmayan veri”, “Grafik veri/Grafik olmayan veri”, “Sayısal veri/Sayısal olmayan veri” veya “Sayısal veri/Sözel veri” şeklinde farklı ifadelerle sıklıkla karşılaşılmaktadır. Söz konusu ifadelerin hepsi “mekânsal veri ve mekânsal olmayan veri” ile aynı anlamdadırlar.
Coğrafi veri diğer bilgilerden ve verilerden farklıdır, çünkü coğrafi veriler özellik olarak uzayda belirli bir konuma sahip nesnelere veya olgulara atıfta bulunur ve bu nedenle mekânsal bir adrese sahiptir. Bu özellik nedeniyle, nesnelerin veya olayların yerleri haritalarla görselleştirilebilir. Konum bilgisinin mutlak bir nokta olarak ifade edilmesi koordinat sistemleri ile mümkün olmaktadır. Koordinat sistemlerini, kartezyen ve projeksiyon olmak üzere ikiye ayırmak mümkündür. Kartezyen koordinat sistemleri küçük alanlar için kullanılırken, projeksiyon sistemleri ise daha geniş alanlar için kullanılmaktadır. Haritalarda konumsal veriyi temsil eden geometrik ifadeler nokta, çizgi ve alandır (poligon). Bu durum CBS uygulamalarında da geçerlidir. Yeryüzündeki coğrafi özellikler bu geometrik ifadelerle konumsal veri olarak haritalara veya CBS uygulamalarına aktarılmaktadır.
Öznitelik Verisi
Öznitelik verileri, konum bilgisi içermeyen ancak konumsal bir nesne ile ilişkili mekânsal olmayan verilerdir. Kısaca, koordinat bilgisine sahip olan coğrafi verilerin özellikleri olarak ifade etmek mümkündür. Çoğunlukla tablo veriler şeklinde sunulan öznitelik verisi, doğadaki konumsal nesnelerin, nicelik ve nitelik gibi karakteristik özelliklerini tanımlamak için kullanılmaktadır. Geometri ve biçim dışındaki coğrafi detayların diğer özellikleri hakkında bilgi verir. Tanımsal, metinsel veya sözel bilgiler olarak da isimlendirilir.
Teknolojik gelişmeler haritaların da dijital ortamlarda üretilmesini beraberinde getirmiş ve dijitalleşme sonucunda haritalarda kullanılan veriler de bu dijitalleşmeye uyum sağlamıştır.
Coğrafi Veri Modelleri
Coğrafi verinin bilgisayar ortamına aktarılması, işlenmesi ve görüntülenmesi için öncelikli olarak ham verinin dönüştürülmesi gerekmektedir. Bu işlem verilerin sayısal (dijital) hâle getirilmesiyle mümkün olmaktadır. Sayısal veya dijital hale dönüştürülen verilerin de gerçek modeli yansıtabilmesi için konumsal veri modellerinden biri tercih edilmelidir. Coğrafi veri modeli veya Coğrafi Bilgi Sistemleri bağlamında basitçe “veri modeli” dünya üzerindeki nesneleri tanımlamak ve yeniden temsil etmek için oluşturulmuş olan matematiksel ve dijital bir yapıdır. CBS için veri modellerini “Raster Veri Modeli” ve “Vektör Veri Modeli” olarak gruplandırmak mümkündür. Vektör veri modellerinin depolanmasında ise Spagetti ve Topolojik veri modelleri olmak üzere iki ayrı yöntem vardır.
Raster Veri Modeli
Raster veri modeli, süreklilik özelliğine sahip coğrafi özelliklerin gösterimi için kullanılmaktadır. Raster görüntü, aynı boyuta sahip ve birbirine komşu hücrelerin bir araya gelmesiyle oluşur. Hücrelerin her biri piksel veya grid olarak da isimlendirilir. Raster modeller, farklı renklere sahip kare biçimindeki kutucukların bir araya gelmesiyle bütün bir görüntü oluşmaktadır. Fotoğraf özelliğine sahip
olan raster veri modelinde, herhangi bir görüntü bütünü, seri hâldeki küçük boyutlu hücrelerden ya da diğer bir deyişle gridlerden meydana gelir. Gridler, aynı boyutta olup farklı renkte olabildikleri gibi birbirini izleyen herhangi bir rengin tonları şeklinde de olabilir.
Vektör Veri Modeli
Vektör veri modeli, harita üzerindeki özelliklerin çizgisel (nokta, çizgi ve alan) olarak gösterilmesi ve coğrafi detayların yeniden temsil edilmesidir. Vektörel veri modelinde nokta, çizgi ve poligonlar (x,y) olarak yeniden temsil edilen coğrafi özellikler koordinat değerleriyle kodlanarak depolanır. Nokta özelliği gösteren bir kuyu veya elektrik direği tek bir (x,y) koordinatı ile tanımlanırken, çizgi özelliği gösteren bir yol veya akarsu şeklindeki coğrafi detay birbirini izleyen bir dizi (x,y) koordinat serisi şeklinde saklanır. Coğrafi detayların kesin konumlarını tanımlamada vektör model son derece yararlı bir modeldir. Ancak, süreklilik özelliği gösteren toprak yapısı, bitki örtüsü, jeolojik yapı ve yüzey özelliklerindeki değişimlerin gösteriminde çok uygun değildir.
Spagetti Veri Modeli
Spagetti veri depolama yönteminde nokta, çizgi ve alan türündeki vektör veriler, temsil ettikleri detayı oluşturan nokta ya da noktalar kümesi şeklinde detayı tanımlayan tek anlamlı bir kod (detay kodu) ve detay türü (nokta, çizgi, alan) ile birlikte depolanır. Aynı ya da farklı detayların çakışması ya da komşu olması durumlarında ortak kenar veya noktalar her detay tekrarlanarak depolanır. Spagetti veri modeli en basit veri saklama modelidir ancak ortak kenarların tekrarlanarak depolanması topolojik hatalara neden olmaktadır.
Topolojik Veri Modeli Belirli dönüşümlere maruz kalmasına rağmen değişim göstermeyen mekânsal özellikler üzerinde durur ve konumsal objeler arasındaki ilişkiyi belirtir. Coğrafi nesnelerin yersel-grafik ilişkilerini bulmakta kullanılan matematik modeldir. Topolojik veri depolama yönteminde, detaylar arasındaki komşuluk, çakışma, bağlantı ve yön gibi mekânsal ilişkiler tanımlanır. Ayrıca spagetti yönteminde karşılaşılan üst üste binme, boşluk, kopukluk, taşma gibi geometrik hatalar, topolojik veri depolama yönteminde komşu, kesişen ve çakışan detayların ortak nokta ve kenarları bir kez depolandığı için bu hatalar söz konusu olmaz.
Konumsal ilişkileri topolojik veri yapısı ile saklamak; konumsal analizlerin yapılmasını, çakışıklık (detay tanımlarında ortak hat ve düğümlerin yer alması) bir kez tanımlandığı için ortak detayların bir yerde toplanmasını sağlayarak veri tekrarının önüne geçilmesini, geometrik verilerin kendi içinde tutarlılığını ve veriye daha hızlı erişilmesini sağlar.
Haritalarda Kullanılan Veri Kaynakları
Dünya üzerinde konumsal bilgiye sahip olan bütün doğal ve beşeri özellikler ile bunların öznitelikleri (sözel verileri)
haritalar için veri kaynaklarını oluşturabilir. Akarsular, göller, denizler ve yer şekilleri gibi doğal özelliklerle, ulaşım hatları (hava, kara, deniz vb.), yerleşme, sanayi gibi beşeri tesis ve faaliyetler coğrafi verinin en basit örnekleri olarak verilebilir. Haritalarda veya CBS’de kullanılabilecek veri kaynaklarını birincil (doğrudan) ve ikincil (dolaylı) veriler olmak üzere ikiye ayrılabiliriz.
Birincil (Doğrudan) Veri Kaynakları
Birincil veriler hem vektör hem de raster verilerden temin edilebilir. Uydu görüntüleri, hava fotoğrafları ve arazi ölçümleri birincil veri kaynaklarına örnek olarak verilebilir. Uydu görüntüleri, uzaktan algılama yöntemleriyle uydu veya hava radarları tarafından üretilen görüntülerdir ve doğrudan veri temininde önemli veri kaynaklarındandır. Bu veri kaynakları sayesinde topoğrafya özellikleri, arazi kullanımı, zamansal değişim, bitki örtüsü, yer altı ve yer üstü kaynakları, afetler ve arkeolojik zenginlikler gibi birçok konu hakkında veri elde edilebilir.
Uzaktan algılamanın ilk uygulamaları hava fotoğraflarıdır. Hava fotoğrafları uçak, helikopter, balon vb. araçlarla yere temas etmeden o yeryüzünün fotoğraflarının çekilmesidir. Uydu görüntülerinden henüz yararlanılamadığı dönemde hava fotoğrafları yardımıyla yeryüzüne ait çeşitli verilerin toplanması ve haritaların üretilmesi çalışmaları yapılmıştır. Bu çalışmalar bugün de sayısal harita üretmek için devam etmektedir. Özellikle bu amaçla uçaklardan ve insansız hava araçlarından yararlanılmakta ve fotogrametrik tekniklerle sayısal harita üretimi gerçekleştirilmektedir.
GPS ölçümleri, Küresel Konumlama Sistemi (GPS), coğrafi konum ve saat bilgisi sağlayan küresel bir sistemdir. Uyduların yaydığı radyo sinyalleri yeryüzündeki GPS alıcıları tarafından alınıp yorumlayarak konum belirlenmesini gerçekleştirir. Modelleme yapılacak alan içerisinde belirlenen coğrafi nesnelerin dağılışının belirlenmesinde GPS’den alınan koordinat bilgileri kullanılmaktadır. Alınan koordinat bilgileri noktasal bir veri kaynağı iken bu veriler CBS yazılımlarındaki jeoistatistik analiz araçları yardımıyla alansal veriler hâline getirilebilir.
Arazi ölçümleri, yapılacak olan çalışmanın amacı ve özelliğine göre arazide gerçekleştirilen ölçümler haritalar için önemli birer veri kaynağıdır. Elde edilen veriler CBS yazılımlarına aktarılıp modellemeler üretilebilir. Yapılacak çalışma hava kalitesiyle ilgili ise belirli noktalara konulan veri kaydedici (data logger) cihazlarından veya su kalitesiyle ilgili ise arazide ölçüm yapılarak noktasal veriler enterpolasyon yöntemleriyle alansal veriler hâline dönüştürülebilir.
İkincil (Dolaylı) Veri Kaynakları
İkincil veriler, başka kişiler veya kurumlarca üretilmiş olan haritalardan faydalanılarak elde edilen verilerdir. Jeoloji haritaları, topoğrafya haritaları, toprak haritaları, atlaslar, siyasi haritalar, kurumlara ait istatistik vb. dolaylı verilere örnek olabilir.
Basılı (analog) haritalar, bazı coğrafi veriler dijital olarak bulunamadığında basılı haritalar ve kayıtlar önemli birer veri kaynağı olarak kullanılabilmektedir. Bu tarz verilerin bilgisayar ortamına aktarılması için söz konusu haritaların bir tarayıcı vasıtasıyla dijital formata dönüştürülmesi gerekmektedir ve sonrasında koordinatlandırma işlemi yapılarak söz konusu haritalar sayısallaştırılabilir.
Haritalarda Kullanılan Veri Tipleri
Veriler ister doğrudan ister dolaylı olarak temin edilmiş olsun, koordinat sistemlerinin biriyle tanımlanmış coğrafi veri, CBS ortamında sayısal/dijital olarak iki şekilde temsil edilir. Bu şekiller vektör veri ve raster veridir.
Vektör
Vektör veri coğrafi özellikleri nokta, çizgi ve alan (poligon) olarak belli bir koordinat sistemine göre bilgisayar ortamında tutan ve her bir nesneye ait öznitelik (sözel veya mekânsal olmayan) bilgilerinin de tutulabildiği veri tabanıdır. Vektör veri, noktalara (X,Y) bağlı olarak temsil edilen verilerdir, başka bir ifadeyle her birinin kendi X,Y koordinatlarına sahip olduğu noktalar prensibine dayanmaktadır. Üç tip vektör verisi vardır: Nokta, çizgi ve alan (poligon). Konuma ait verilerin, nokta, çizgi ve alan özellikleri X,Y koordinat değerleriyle depolanmaktadır. Vektörel verinin avantaj ve dezavantajları kitabınızda ilgili tablodan incelenmelidir.
Nokta özelliğinde her bir nesneye ait bir adet X,Y koordinat değeri bulunur. Yani nokta verisinde nesneler tek bir koordinat değeri ile temsil edilirler. Bundan dolayı noktasal verilerin uzunluk, alan gibi bilgileri hesaplanamamaktadır. CBS’de nokta ile gösterime; elektrik direkleri, kuyu noktaları, yangın muslukları ve ağaçlar örnek olarak verilebilir.
Çizgi özelliğinde ise her nesnenin birbirine bağlı, bir başlangıç ve bir bitiş noktası olan en az iki X,Y koordinat değeri vardır. Noktaların koordinat deperleri birbirinden farklıdır ancak grafiksel olarak birbirine bağlıdır. Birden fazla koordinat olduğundan dolayı çizgisel verilerde uzunluk hesabı yapılabilir. Ancak noktalar birleşmediğinden yani tüm koordinatlar birbirinden farklı olduğu için alan hesabı yapılamamaktadır. CBS’de nokta ile gösterime; enerji nakil hatları, yollar, akarsular örnek olarak verilebilir.
Alan özelliğinde de (poligon) her bir nesnenin birden fazla X,Y koordinat değeri bulunur. Ancak çizgiden farklı olarak başlangıç ve bitiş koordinatları aynıdır. Yani poligonda vektörel çizim başladığı noktada biter. Bu sayede çevre uzunluğu, alan gibi hesaplamalar yapılabilir. Tarlalar, binalar, göller CBS’de alan (poligon) olarak gösterilen coğrafi özelliklere örnek olarak verilebilir.
Raster
Raster veri, iki boyutlu ortamda düzenli grid yapısında satır ve kolonlara bölünmüş hücrelerden meydana gelir. Coğrafi bilginin eşit boyuttaki birbirine bağlı hücrelerin satır ve sütunlar şeklinde sıralanmasıyla oluşur. Hücreler ise çoğu
zaman piksel olarak ifade edilir. Piksel kavramı CBS alanları dışında, fotoğrafçılık, TV ve telefon ekranları gibi, farklı alanlarda da kullanılır. JPG, BMP, TIFF gibi dosya formatları temel raster formatlarını oluşturmaktadır. Bu tür formatlardaki görüntülere yakından baktığınız zaman her biri tek renge yani tek bir veriye sahip hücrelerden oluştuğunu görebilirsiniz. Yani raster verideki her bir hücre tek bir veri içermektedir. Raster verinin avantaj ve dezavantajları vardır.
Genellikle raster verilerde her piksele bir öznitelik verisi atanır. Öznitelik verilerinin farklı bilgi alanları olan tablolara bağlanması yerine her bilgi alanı için farklı raster veri üretilir. Örneğin bitki örtüsü için ayrı raster veri, ortalama ağaç yüksekliği için ayrı raster veri üretilir ve işlenir. Bu nedenle çoklu bilgi alanlarının bağlanmasını gerektiren farklı tematik harita üretimleri için vektör veri formatı tercih edilmektedir.
Raster verilerde en önemli konulardan biri de çözünürlüktür. Raster verilerde her bir pikselin kapladığı alan “alansal çözünürlüğü” ifade eder. Genel olarak raster verilerde çözünürlük karenin bir kenarının uzunluğu ile ifade edilir.
Verilerin Toplanması
CBS’de kullanılan verilerin mekânsal olanlar ve mekânsal olmayanlar şeklinde ikiye ayrıldığı daha önceki başlıklarda bahsedilmişti. Verilerin CBS’de veya haritalarda kullanılabilmesi için bu iki şekilden biri hâlinde bilgisayara aktarılmaları gerekmektedir. Mekânsal olmayan veriler, grafik verilerle ilişkili öznitelik tablolarına yazı veya rakamlarla girilmektedir. Yeryüzüne ait farklı özelliklerin dijital veriler şeklinde toplanmasında değişik yöntemler kullanılmaktadır. Ancak hangi yöntem kullanılırsa kullanılsın, veri toplama işleminde dikkat edilmesi gereken aşamalar söz konusudur. Bu aşamalar, öncelikle planlama daha sonra ise hazırlama, sayısallaştırma, veri transferi, düzeltme ve değerlendirme şeklindedir. Hazırlama veya hazırlık veri toplamada önemli bir aşamadır. Bu aşama verinin temini, taranmış haritanın düzenlenmesi ve varsa hataların giderilmesi gibi işlemleri içerir. En fazla çalışmanın yapıldığı aşama sayısallaştırma veya transfer aşamasıdır. Sayısallaştırma sonrası düzeltme ve geliştirme aşaması başlar. Bu aşamada elde edilen verilerde meydana gelebilecek hataların giderilmesi ve veri kalitesinin arttırılması işlemleri gerçekleştirilir. Son aşama ise değerlendirmedir ve veri toplamada oluşan başarı/başarısızlıklar üzerine bir aşamadır.
Yersel Ölçümler
Yersel ölçümde halihazırda en yaygın olarak kullanılan cihazlar total station ve GPS’dir. Arazide toplanılan verileri sayısal olarak kaydeden bu cihazlarla mekâna ait mesafe, doğrultu ve koordinat ölçümleri yapılabilmekte ve vektörel veriler elde edilmektedir. Böylece yer yüzünün ayrıntılı haritaları hazırlanabilmektedir. GPS cihazları yeryüzündeki herhangi bir noktanın coğrafi koordinatlarının belirlenmesinde oldukça yararlıdır.
Küresel konumlandırma sistemleri ile ilgili teknolojiler de oldukça ilerlemiş durumdadır. Artık cep telefonlarında veya kol saatlerinde bile GPS kullanılmaktadır. Küresel konumlandırma sistemleri ile yeryüzündeki çeşitli özelliklerin koordinat bilgileri sayısal olarak tespit edilmekte, kaydedilmekte ve CBS ortamına aktarılmaktadır. Yersel ölçmelerle elde edilen coğrafi veriler sadece arazi topoğrafyasına ait veriler değildir, arazi üzerindeki veya altındaki her türlü coğrafi detaya yönelik olarak da gerçekleştirilebilir. Sismik araştırma ve ölçmeler, sondajlar ve benzerleri bunlara örnek olarak gösterilebilir.
Uzaktan Algılama
Mekâna ait sayısal verilerin elde edilmesinde en yaygın olarak kullanılan yöntemlerden biri de Uzaktan Algılamadır. Yeryüzündeki nesnelerin fiziksel bir temas olmaksızın belirli bir mesafeden, uçak ve uzaydaki uydulara yerleştirilmiş radar, sensör veya kameralar aracılığıyla algılanmasına Uzaktan Algılama denir. Kaynağını güneşten (pasif) veya uydu aracının kendisinden alarak (aktif) yeryüzünü görüntüleyen uydular veya hava platformları, 0.3μ-15μ aralığında elektromanyetik dalga boylarını (spektral çözünürlük) kaydederler. Platformların teknik özelliklerine bağlı olarak değişik mekânsal çözünürlükte (0.5m-3km) ve renk ayrıntısında (radyometrik çözünürlük) görüntüler üretirler. Bir alanı değişik periyotlarda tekrardan çekme özelliği ile de (zamansal çözünürlük) aynı alanın farklı zamanlardaki özelliklerinin belirlenmesinde son derece etkilidir. Ayrıca uydu görüntüleri ve hava fotosu sistemlerinin önemli bir özelliği de üst üste binen iki görüntüden stereo görüntü elde edilebilmesidir. Bu görüntülerden 3 boyutlu (x,y,z) koordinatlar, eşyükselti eğrileri ve sayısal yükselti modelleri üretilebilmektedir.
Yeryüzünün iki ve üç boyutlu olarak haritalanması, bir bölgedeki arazi kullanım değişimlerinin belirlenmesi, orman yangını, fırtına, sel, kütle hareketi ve çığ gibi afetlerin gelişimi ve etkilerinin gözlenmesi, okyanus, deniz ve göllerdeki biyoçeşitliliğin ve belli kirleticilerin tespiti, yeraltı su seviyesinin ve jeolojik özelliklerin belirlenmesi bu amaçlara örnek olarak verilebilir. Ulaşılması mümkün olmayan bölgeler için veri üretmede Uzaktan Algılama son derece önemlidir.
Sayısallaştırma
Veri toplama yöntemlerinden bir diğeri de sayısallaştırmadır. Genellikle kâğıt üzerine çizilmiş olan haritalar, planlar, istatistiksel tablo verileri, defter ve benzeri kayıt ortamlarındaki metinsel veriler ile basılı hâle gelmiş hava fotoğrafları gibi veriler en yoğun biçimde kullanılan veri çeşitleridir. Bu tarz verileri CBS ortamında kullanabilmek için sayısallaştırılma işlemi yapmak gerekir. Başka bir ifadeyle bu verileri dijital hâle dönüştürmek gerekmektedir. Bu yöntem, kâğıt haritalar, hava fotoğrafları ve uydu görüntülerinde gösterilen çeşitli özelliklerin vektör veya raster olarak CBS ortamına aktarılması işlemlerini kapsar.
Klasik Sayısallaştırma
Klasik şekilde yapılan sayısallaştırmada kullanıcı harita, hava fotoğrafı veya uydu görüntülerindeki çeşitli özellikleri, üzerlerinden teker teker takip ederek nokta, çizgi veya poligon şeklinde bilgisayara aktarırdı. Bu şekilde elle yapılan sayısallaştırmada kontrol tamamıyla işlemi yapandadır. Günümüzde artık kullanılmasa da bu yöntemde eskiden bilgisayara bağlı çalışan ve üzerine konulan haritaların gösterdiği özelliklerin manyetik bir kalemle çizilerek bilgisayara aktarılmasını sağlayan sayısallaştırma masaları kullanılırdı. Sayısallaştırma masasının manyetik alanı üzerine harita serilir ve köşelerinden sabitlenir. Haritanın köşe koordinat bilgileri tanımlanır. Sürekli ve noktalı sayısallaştırma teknikleri kullanılarak harita üzerindeki detayların sayısallaştırması yapılır. Söz konusu masaların kullanımındaki en belirgin dezavantaj haritaya uzun süre bakılması nedeniyle sayısallaştırma sırasında hatalar olabilmesidir. Bu sistem yerini artık ekran sayısallaştırmasına bırakmıştır.
Ekran Sayısallaştırması
Bu yöntemde ilk aşamada sayısallaştırılması yapılacak olan kâğıt haritalar, hava fotoğrafları ve uydu görüntüleri öncelikle taranarak bilgisayarda açılabilecek resim formatına dönüştürülür. Veri elde edilecek altlık haritaların yeterli çözünürlükte taranarak bilgisayara aktarılması önemlidir. İkinci aşamada bu görüntüler CBS programlarında açılır ve CBS yazılımları kullanılarak koordinatlandırma işlemi yapılır. Raster formatta (.jpeg, .tiff vb.) bilgisayara aktarılan altlık haritanın en az dört köşe kenarında, bilinen noktalara ait x ve y koordinatları girilerek belirli hata oranları dikkate alınarak koordinatlandırma yapılır. Son aşamada mouse (fare) kullanılarak harita üzerindeki verilere ait katmanlar (nokta, çizgi ve alan) oluşturularak sayısallaştırma ve veri girişi yapılır ve sayısallaştırma işleme tamamlanır. Jeoreferanslama işlemi tamamlandıktan sonra harita üzerindeki objelerin özelliklerine bağlı olarak nokta, çizgi ve alan katmanları oluşturulur ve bu objelerin sayısallaştırma işlemine başlanır. CBS yazılımlarının yakınlaştırma ve uzaklaştırma fonksiyonu ekran sayısallaştırmasının avantajlı tarafıdır.
Otomatik Sayısallaştırma
Otomatik sayısallaştırma işlemi çeşitli tarayıcı ve bilgisayar programları vasıtasıyla gerçekleştirilir. Bu yöntemde tarayıcıya verilen kâğıt haritaların üzerindeki nokta ve çizgisel özellikler otomatik olarak algılanarak sayısal bir şekilde bilgisayara aktarılır. Bu yöntem, elle sayısallaştırmada ortaya çıkan zaman kaybı dezavantajını ortadan kaldırmak için geliştirilmiş, yoğun veriye sahip haritaların kısa süre içinde dijital forma dönüştürmesine imkân sağlamaktadır.
Diğer Kaynaklardan Veri Transferi
Coğrafi verinin kullanıldığı ve üretildiği birçok kaynak vardır. Her bir kaynak veya üreticiler kendi sistemlerine uyumlu olacak şekilde verileri üretir veya depolarlar. Bu
verilerin transferleri harici disk, CD, DVD, internet, server vb. ile yapılabilmektedir.
Verilerin transferinde dikkat edilmesi gereken önemli özelliklerden birisi verilerin formatlarıdır. Her farklı uygulama veya yazılım kendine ait formatlarda verileri tutar ve depolar. İki farklı sisteme ait birim arasında verilerin transferi sırasında, sistemde verilerin kullanılmasında kolaylık sağlanması bakımından veri formatlarına dikkat edilmelidir. Eğer farklı formatlar mevcutsa, yapılacak en doğru işlem veriyi transfer ederken iki sisteminde okuyabildiği ara bir veri formatına dönüştürülüp transfer edilmesinde fayda vardır.