CBS126U-HARİTA BİLGİSİ
Ünite 5: Harita Tasarımı
Giriş
Harita, üç boyutlu gerçek dünyanın tümünün ya da bir parçasının belli bir orana ya da ölçeğe göre küçültülerek kuşbakışı görünüşüyle bir düzlem üzerine aktarılmış biçimidir. Haritalar herhangi bir yerin dünya üzerindeki konumunu, doğal ve beşeri olayların dünya üzerinde dağılışını ve bu olaylar arasındaki ilişkiyi anlamamıza yardımcı olur.
Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS): Coğrafi bilgilerin yani bir konum ile ilişkilendirilen verilerin belirli bir amaca yönelik olarak bilgisayar ortamında toplaması, güncelleştirilmesi, analiz edilmesi ve haritalandırılması gibi işlemlere olanak sağlayan bilgisayar sistemleridir.
Haritanın Temel İşlevleri ve Kısa Tarihi
Haritanın Temel İşlevleri
Harita birçok temel işleve sahiptir ve bu temel işlevleri şu şekilde sıralamak mümkündür:
1. Harita herhangi bir şeyi özetlemenin en etkili yollarından bir tanesidir. Sayfalarca bilgiyi bir sayfalık bir harita ile özetlemek mümkündür. Bu açıdan harita etkili bir iletişim aracıdır. 2. Haritanın belirli bir tarihte bir bölge hakkında bilgi vermesi onu yapıldığı tarihten sonra birer tarihi belge yapar ve tarihsel olayları anlamamıza yardımcı olur. 3. Haritalar problemin nerede olduğunu ve neden kaynaklandığını kolay bir şekilde anlamamızı sağlar. Bu sayede karar vermeye yardımcı olarak problemlere çözüm üretilmesinde ve geleceğin planlanmasında yardımcı olur. 4. Harita nerede olduğunuzu, bulunduğunuz yerin ne tür bir coğrafi ortam içerisinde yer aldığını, her türlü coğrafi verinin dağılımını ve bu dağılımlar arasındaki ilişkileri anlamamıza yardımcı olur.
Haritanın Kısa Tarihi
Harita insanlık tarihinde kullanılan en eski araçlardan bir tanesidir ve yaklaşık 8000 yıllık bir tarihe sahiptir. Harita her çağda ve her kültürde var olmuş bir unsurdur ve insanın içinde bulunduğu coğrafyada varlığını sürdürmesini sağlayan etmenler (örneğin beslenme, barınma, savunma) ile kendisi arasında kolaylaştırıcı bir ilişki kurmasını sağlamıştır. MÖ 6000 yıllarında çizilmeye başlanan haritalar kağıdın icadına kadar taş, kemik, kil tablet, papirüs, metal ve deri gibi malzemelerin yüzeylerine çizilmiştir. Bu dönemlerde yapılan haritalar genelde çok küçük alanları gösteren, bir haritadan daha çok basit sembollerin kullanıldığı kroki özelliğinde olan çizimlerdi. Bilinen en eski harita M.Ö. 6200 yılına tarihlendirilen Çatalhöyük Haritası’dır.
Orta Çağ Avrupası’nda harita ve coğrafya alanında ilerlemelerin az olması ve dinî kurumların baskın olmasından dolayı haritalarda dinî unsurlar yaygın olarak gösterilmiş ve bu dönemde yapılan haritalar “Mappa Mundi” olarak isimlendirilmiştir. Haritalarda Kudüs
dünyanın merkezinde gösterilmiş, haritaların süslemelerinde yoğun olarak melekler ve hayali canlılar resmedilmiştir. Bu dönemde ilk gerçekçi harita çizimi MS 2. yüzyılda ilk coğrafyacı olarak kabul edilen Claudius Ptolemy tarafından gerçekleştirilmiştir. Kendisinden sonraki 1500 yıl boyunca yapılan haritalarda dünya şekli ve boyutu Ptolemy haritasındaki gibi kabul edilmiş ve bu şekilde çizilmiştir.
Rönesans dönemiyle birlikte baskı teknolojisinin de gelişmesi haritacılığın gelişmesine katkı sağlamıştır ve haritalar hem daha doğru hem de daha ulaşılabilir bir hâle gelmiştir. Özellikle coğrafi keşiflerin artması haritaya olan ihtiyacı arttırmıştır. Bu dönemde harita alanındaki en büyük gelişmelerden biri Gerardus Mercator tarafından 1569’da Merkator Projeksiyon sisteminin bulunmuş olmasıdır.
Sanayi devriminden sonra yaşanan gelişmeler ise haritaların daha gerçeğe dayalı çizilmesini sağlamıştır. Modern dönem diyebileceğimiz günümüzde ise haritalar artık Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) tabanlı olarak üretilmektedir. Özellikle kartografya, uydu teknolojileri, küresel konumlama sistemi (GPS), insansız hava araçları ve radar teknolojilerindeki hızlı gelişme haritacılık alanında da çok hızlı ilerlemelerin yaşanmasını sağlamıştır.
Haritaların Temel Unsurları
Günümüzdeki teknolojik gelişmelerin yanı sıra artan nüfus, savaşlar, küreselleşme, doğal afetler, iklim olayları gibi unsurlar ve bu unsurlara ait coğrafi bilginin her geçen gün artması CBS’nin yaygınlaşmasını ve haritanın doğrudan ya da dolaylı olarak günlük hayatta en çok kullanılan araçlardan biri hâline gelmesini sağlamıştır. Harita günümüzde CBS ortamında gerçekleştirdiğimiz aşamalar sonucunda ortaya çıkmaktadır ve CBS içerisinde herhangi bir harita tasarlama sürecini kontrol eden farklı etmenler şu şekildedir:
• Amaç, • Gerçeklilik, • Haritanın ölçeği ya da kapsamı ve • Haritanın kullanım koşullarıdır.
Son şekli verilen her haritada olmazsa olmaz görsel unsurlar bulunmaktadır. Bunlar; başlık, lokasyon, kuzey oku, projeksiyon bilgisi, ölçek, lejant, kaynak veya hazırlayan kişi bilgileridir.
Başlık
Başlıkta haritanın gösterdiği yerin coğrafi adı ve haritada gösterilen özellikleri özetleyen kelimeler seçilmelidir. Başlık haritayı özetleyen bir ifade olacağı için başlık içerisinde harita kelimesinin kullanılmamasına dikkat edilmelidir. Ancak bu genel geçer bir kural değildir.
Lokasyon ya da Yer Bulduru Haritası
Herhangi bir haritada gösterilen konuların dünyanın neresine ait olduğu göstermek için harita çerçevesi içerisine lokasyon haritası eklenir. Lokasyon herhangi bir yerin
dünya üzerindeki konumunu gösterir ve genelde harita çerçevesinin köşelerine yerleştirilir.
Kuzey Oku
Kuzey oku haritanın yönünü bulmamızı sağlayan bir unsurdur. Okun kuzeyi gösterdiğini belirtmek için okun ucuna İngilizce north kelimesinin ilk harfi olan N ya da Türkçe’de kuzey kelimesinin ilk harfi olan K harfi eklenir. Kuzey okunun kullanılmadığı bazı durumlar bulunmaktadır. Örneğin kutup bölgelerini gösteren düzlemsel projeksiyonun kullanıldığı haritalarda ya da konik projeksiyonda olduğu gibi harita üzerindeki boylam çizgilerinin farklı yönleri gösterdiği haritalarda kuzey oku gösterilmez. Bu tarz haritalarda enlem ve boylam çizgilerinin uzanımına göre yön belirlenir.
Projeksiyon ve Koordinat Bilgileri
Her harita bir düzlem üzerine projeksiyon yardımıyla aktarılır. Projeksiyon, fiziksel yeryüzünün ya da eğri bir yüzeyin matematiksel ve geometrik kurallardan yararlanarak geometrik bir yüzey üzerine izdüşürülmesi, aktarılması ya da dönüştürülmesidir. Başka bir tanımla projeksiyon; matematiksel formüller kullanarak küresel bir düzlemi düz bir yüzeye aktarmak ya da üç boyutlu dünyadan iki boyutlu düz bir yüzeye aktarmaktır. Bir yere ait farklı görünümlerdeki haritalar o haritaların farklı projeksiyonlar kullanılarak üretildiğini gösterir ve aynı yere ait farklı projeksiyon kullanılarak hazırlanmış haritalar arasında mutlaka alansal farklılıklar meydana gelir.
Haritaları oluştururken alanın bulunduğu lokasyona bağlı olarak uygun olan projeksiyonların, mümkünse yaygın kullanılan bir projeksiyonun kullanılması haritanın anlaşılmasını kolaylaştırır. Harita önemli bir tarihsel belge olduğundan dolayı özellikle eski haritaların yeni haritalarla sağlıklı bir şekilde karşılaştırılabilinmesi için projeksiyon bilgisinin harita üzerinde mutlaka belirtilmesi gereklidir. Projesiyon belirtildikten sonra harita üzerinde o projeksiyon sistemine ait koordinat (grid) çizgileri mutlaka gösterilmelidir.
Ölçek
Ölçek, harita üzerinde ölçülen iki nokta arasındaki mesafenin, yeryüzündeki gerçek noktalar arasındaki mesafeye oranıdır. Ölçekler haritada gösterilen olayların büyüklüğünü anlamamıza yardımcı olur. Her haritanın mutlaka bir ölçeği vardır ve bu ölçekler harita üzerinde çizgi ya da kesir ölçek olarak gösterilebilir.
Gerçek uzunluklar ile harita üzerindeki uzunluklar arasındaki oran kesirli rakamlarla ifade edilmişse bu tip ölçeklere kesir ölçek denir. Harita üzerindeki uzunlukların gerçekte ne kadar olduklarının bir doğru üzerine işaretlenmesiyle oluşturulan ölçeklere çizgi (çizik ya da grafik) ölçek denir. Bu ölçek türlerinin yanı sıra bazı kaynaklar sözel ölçek olarak üçüncü bir ölçek türünüde belirtmektedir. Sözel ölçek türü haritadaki 1 cm’nin gerçekte ne kadara karşılık geldiğinin kelimeler ve cümleler ile ifade edilmesidir.
Kesir ölçek yazımlarında cm baz alınır. Harita üzerinde 1 cm 100 km’ye karşılık geliyor ise harita ölçeği 1/10.000.000 olarak yazılır. Yani harita üzerinde 1 cm gerçekte 10.000.000 cm’ye karşılık geldiğini belirtir. 1 cm 1 km’ye karşılık geliyor ise harita ölçeği 1/100.000’dir. Çizgi ölçekte 1 cm’lik çizginin kaç km’ye karşılık geldiği bulunarak kesir ölçeğe çevrilebilir. Kuzey okunun gösteriminde olduğu gibi her haritaya ölçek eklemek mümkün olmamaktadır. Özellikle tüm dünyayı ya da kıtalar gibi büyük alanları gösteren haritalarda ekvatordan kutuplara doğru alansal bozulmalar çok fazla olmaktadır. Bu tür durumlarda haritaya eklenecek bir ölçek haritadaki tüm alanları temsil etmeyeceği için ölçek eklemek hatalıdır. Ancak bu tür durumlarda değişken harita ölçeği olarak nitelendirilen bir ölçek kullanılabilir. Değişken ölçek enlem değerlerine göre çizgi ölçekte meydana gelen değişimi gösterir. Örneğin aşağıdaki şekilde Merkator projeksiyon sistemine göre ekvatordan 80° kuzey enlemine doğru gidildikçe çizgi ölçekte meydana gelen değişim gösterilmektedir.
Haritalar ölçeklerindeki sayılara göre yani gösterdikleri alana göre büyük ya da küçük ölçekli haritalar olarak ikiye ayrılırlar. Haritanın ölçeğinin büyük ya da küçük olması paydadaki sayıya göre belirlenir. Eğer paydadaki sayı küçük ise buna büyük ölçekli, paydadaki sayı büyük ise küçük ölçekli harita denir.
Lejant
Dilimize Fransızcadan geçmiş olan lejant kelime anlamı olarak harita anahtarı anlamına gelmektedir. Lejant, haritada kullanılan tüm renk, çizim (nokta, çizgi, alan) ve simgelere ait açıklamalarının yer aldığı bölümdür. Lejant, haritanın tasarımına uygun olarak haritanın herhangi bir yerine, yatay ya da dikey olarak yerleştirilebilir.
Gösterim Biçimleri: Semboller, Renkler ve Yazı Fontları
Haritalarda coğrafya, tarih, dil, nüfus, doğa vb. özellikler renkler ve semboller yardımıyla gösterilir. CBS’de coğrafi unsurlar vektör veri formatında nokta, çizgi, alan (poligon) olarak ve raster veri formatında ise pikseller olarak gösterilmektedir. Bu gösterim biçimleri kimi zaman kişisel hayal gücüne kimi zaman bazı temel kurallara göre yapılmaktadır. Haritada renk, sembol ve font seçiminde dikkat edilmesi gereken bazı önemli hususlar bulunmaktadır. Bu hususlar şu şekildedir:
Haritada kullanılan vektörel (nokta, çizgi, alan) çizimlerde, çizimlerin temsil ettiği nesnelerin özniteliklerini en iyi şekilde yansıtacak biçimler seçilmelidir. Uygun vektörel nesnenin seçiminden sonra haritanın boyutuna ve tasarımına bağlı olarak uygun renk ve boyut seçilmelidir. Sembollerin harita üzerindeki konumları gerçek konumlarına uygun olmalıdır.
Vektörel veri, belli bir koordinat sistemi içerisinde bilgisayar ortamında gerçekleştirilen çizimler aracılığıyla nesneleri nokta, çizgi ve alan olarak temsil eden ve her bir
nesneye ait öznitelik bilgilerinin de oluşturulabildiği veri Örnek Harita tabanıdır. Harita tasarımında belirli kurallar olmakla birlikte her
Raster veri, coğrafi verinin satır ve sütunlar şeklinde eşit şeyden ö boyuttaki birbirine bağlı hücrelerle temsil edildiği veri bilgisayar yapısıdır. Fotoğraf makinelerimiz ile çektiğimiz fotoğraflar uzmanlığ en yaygın raster verilerdir. CBS’de ise sayısal yükseklik olmaktadır. Bu fakt modelleri ve uydu görüntüleri en yaygın kullanılan raster tasarımı yapılabilir. Harita tasarımını belirli verilerdir. sıkıştırmak do vermesi a Renk ve sembol seçiminde mümkün olduğunca ulusal ve bazı şablonlar şekillerle verilmi uluslararası standartlara uygun seçim yapılmalıdır. Bu şekildeki bir kullanım haritanızın daha kolay anlaşılmasını sağlayabilir. Renk ve sembol seçiminde dikkat edilmesi gereken diğer bir husus görsel kontrastlıktır. Haritalarda birbirine çok yakın sembollerin kullanılması ya da birbirine çok yakın renklerin seçilmesi yani renk zıtlığının (kontrastlığının) oldukça belirsiz olduğu renklerin seçilmesi haritanın işlevselliğini azaltır. Haritanızda kullanacağınız renklere karar verebilmeniz için bazı küçük yazılımlarda geliştirilmiş durumdadır. Renlerde dikkat edilmesi gereken en önemli konulardan bir tanesi ise renk paleti seçimidir. Renk ve sembol seçiminde seçeceğiniz gösterim şekli gerçek dünya ile ne kadar uyumlu olursa haritanızın anlaşılması kolaylaşır. Yani nehirleri mavi, ya da ormanı yeşil ile göstermek yerine akarsuları siyah ve ormanları gri gibi renklerle göstermeniz harita okuyucusunun kafasını karıştırabilir. Bu karışıklığı engellemek için özellikle renk seçiminde gerçek dünya ile uyumlu renkler seçilmelidir.
Renk seçiminde tematik harita olarak adlandırdığımız ve genel olarak herhangi bir konuya ait değerlerin alansal değişimini gösterirken haritalarda renk geçişlerine dikkat edilmesi gerekir. Tematik haritalarda tek değişken içerisinde yoğunluğun arttığını ya da azaldığını göstermek için aynı rengin artan ya da azalan tonları kullanılabilir.
Renk ve simgelerde olduğu gibi haritadaki yazılar da(fontlar) dikkat edilmesi gereken diğer bir konudur. Haritada kullanılacak fontlar olabildiğince sade, haritada renk ve desenler içerisinde kolayca seçilebilecek biçimde, hiyerarşik bir sıra içerisinde olmalıdır.
Diğer Bilgiler (Kaynak, Hazırlayan, Tarih, Veri Linki, Atıf vb.)
Haritalar tamamen haritayı üreten kişinin gerçekleştirdiği çalışmalar sonucunda üretilebileceği gibi, daha önceden hazırlanmış bir haritayı baz alınarak hazırlanabilir. Eğer hazırladığınız haritada başka bir haritadan yararlanıyorsanız o kaynağı mutlaka belirtmeniz gereklidir. Son olarak en önemli noktalardan biri ise haritanın hazırlandığı tarihin eklenmesidir. Tarih bilgisi haritanın daha sonra aynı konuda yapılacak haritalarla karşılaştırılması ve zamansal değişimin yorumlanabilmesi açısından önemlidir. Tarih yazımında sadece yıl yazılabileceği gibi, iklim haritaları gibi kısa sürede değişkenliğin fazla olduğu konularla ilgili haritalarda saat, gün, hafta ya da ay bilgileri de eklenebilir.
Şablonları
nce haritayı tasarlayan kişinin tasarım yeteneği, programlarına hakimiyeti, konu hakkında ı gibi unsurlar harita tasarımı üzerinde etkili örlerden dolayı sınırsız sayıda harita şablonlara ğru olmasa bile harita tasarımına bir fikir çısından kitabınızda tasarımında kullanılabilecek ştir.