CBS126U-HARİTA BİLGİSİ
Ünite 4: Harita Türleri
Giriş
Haritalar herhangi bir coğrafi olgunun nerede olduğunu gösterir ve çeşitli türlerde bulunur. Haritalar yapıldığı bölgenin özelliklerini taşınabilir yüzeye aktarır ve bu özellikler hakkında kullanıcısına bilgi verir. Söz konusu bilgilerin miktarı ve özellikleri haritanın kullanım amacı ve ölçeğine göre değişmektedir. Bu sebeple haritaları genel olarak aşağıdaki şekilde sınıflandırabilir:
• Ölçeklerine göre haritalar ve • Kullanım amacına göre haritalar.
Ölçeklerine Göre Haritalar
Ölçek, haritada yer alacak coğrafi olgunun boyutuna, kullanılacak projeksiyon sisteminin gösterim biçimine ve haritada gösterilmek istenen ayrıntıya bağlı olarak seçilir. Ölçeklerine göre haritalar üç grupta toplanır:
• Küçük ölçekli haritalar, • Orta ölçekli haritalar, • Büyük ölçekli haritalar.
Küçük Ölçekli Haritalar
Ölçekleri 1/1.000.000’dan küçük olan haritalar küçük ölçekli harita olarak adlandırılır. Bu haritalar dünyanın, kıtaların ya da ülkelerin tamamı veya bir bölümünü gösteren haritalardır. Geniş alanların gösteriminde kullanılan bu harita türü daha az ayrıntı içerir. Bu haritalarda seçilen projeksiyon türüne göre bozulma oranı orta ve büyük ölçekli haritalara göre daha fazladır.
Orta Ölçekli Haritalar
1/1.000.000’dan küçük, 1/250.000’den büyük ölçeğe sahip olan haritalar orta ölçekli harita türündedir. Türkiye için düşünüldüğünde il haritaları orta ölçekli haritalardır. Bu haritalarda dağlar, ovalar, akarsular, göller ile yerleşim yerleri gösterilebilir.
Büyük Ölçekli Haritalar
Ölçekleri 1/1.000 ile 1/25.000 arasında değişen haritalardır. Büyük ölçekli haritaların paydalarındaki ölçek değeri, diğer bir anlatımla küçültme oranı azdır. Bu nedenle ölçeğin paydasındaki sayı küçük ölçekli haritalara göre daha küçüktür ve daha dar bir alanı gösterir. Büyük ölçekli haritalar daha fazla ayrıntı gösterirken bozulma oranları azdır.
Kullanım Amacına Göre Haritalar
Kullanım amacına göre haritalar genel ve özel olarak sınıflandırılabilir.
Genel Haritalar
Referans haritalar olarak da adlandırılan genel haritalar, geleneksel olarak, coğrafi varlıkları (hem doğal hem de insan yapımı) görüntülemektedir. Bu tip haritalarda vurgu, konum üzerindedir ve amaç dünyanın çeşitli özelliklerini veya bir kısmını göstermektir. Genel haritalarda kıyı şeritleri, su özellikleri, siyasi sınırlar, yollar, şehirler ve harita ölçeğine uygun diğer coğrafi varlıklar bulunur. Genel
haritalar, diğer harita türlerinin hazırlanmasında altlık harita olarak da kullanılır.
Fiziki Haritalar
Fiziki haritalar yeryüzü şekillerinin (dağ, tepe, göl, ova, akarsu vb.) fiziki özelliklerini belli bir ölçekte ve bir düzlem üzerinde yükseltilerine göre belirlenen renkler ile gösterilmesidir. Bu tip haritalarda yeryüzü şekilleri yükselti ve derinliğe bağlı olarak belirlenen renk geçişleri ile gösterilir.
Siyasi Haritalar
Kıtaların ve ülkelerin sınırlarını gösteren haritalar siyasi haritalar olarak adlandırılmaktadır. Siyasi haritalar yer şekilleri hakkında herhangi bir bilgi içermemektedir.
Topoğrafya Haritaları
Topoğrafya haritaları, yeryüzünün veya bir parçasının deniz seviyesine göre aynı yükseltide olan noktaları birleştiren eşyükselti eğrileri yardımıyla yatay düzlem üzerinde gösterilmesiyle elde edilen bir harita türüdür. Topoğrafya, bir bölgenin fiziksel özelliklerini tanımlar.
İdari Haritalar
İdari haritalar siyasi haritalara benzemekle birlikte ülke içindeki il, ilçe, kasaba ve köy gibi idari birimler arasındaki sınırları gösteren haritalardır. Söz konusu haritalar sadece tek bir idari bölümü (örneğin sadece iller) gösterebileceği gibi, birden çok idari birimi (örneğin ilçeler ve mahalleler) birlikte gösterebilir.
Kadastral Haritalar
Herhangi bir yerdeki arsa ve binaların kayıt edildiği kadastro bilgilerinin haritalandırılması ile oluşturulan haritalara kadastral haritalar adı verilir. Bu tip haritalarda arsa sınırları, kayıt numaraları, bina numaraları ve arazinin kullanım amacı gibi yer almaktadır.
Özel Haritalar
Diğer bir ana harita sınıfı, tematik veya tek konulu olarak da adlandırılan özel haritalardır. Uluslararası Kartografya Birliği, özel haritayı şu şekilde tanımlar: “Belirli özellikleri veya kavramları göstermek için tasarlanmış bir harita.
Her özel harita üç önemli bileşenden oluşur. Bunlar şu şekildedir:
• Temel veya altlık harita, • Bir özel tematik bindirme, • Başlık, lejant, ölçek gibi ve diğer bir dizi yardımcı harita öğesi.
Jeoloji Haritaları
Jeoloji haritaları yeryüzünün jeolojik özelliklerini göster- mek amacıyla yapılmış haritalardır. Bu haritalarda kaya birimleri veya jeolojik katmanlar ile çeşitli yapılar gösterilir. Bunların gösteriminde farklı kartografik teknikler kullanılır. Litolojiler, dayklar, damarlar gibi düzlemsel karakterli nitelikler taramalar şeklinde gösterilir.
Jeomorfoloji Haritaları farklı sembolojiler (renk, dereceli veya orantılı semboloji Jeomorfoloji haritaları, belirli bir alanda yer alan yer vb. gibi) kullanılabilir.
şekillerinin tanımı, morfometrik özellikleri, dağılışı, Ekonomi Haritaları oluşumunu denetleyen süreçler, nedenler ve o şeklin Ekonomik faaliyetlerin gösterildiği, dağılışlarının oluşum evrelerini içeren haritalardır. incelendiği haritalar ekonomi haritalarıdır. Bu haritalarda Hidrografya Haritaları tarım, madencilik, ormancılık, hayvancılık, balıkçılık gibi Bir bölgenin su potansiyeli (akarsular, göller, yeraltı suları, ekonomik faaliyetler yer alabilir.
kaynaklar) hakkında bilgi veren haritalardır.
İklim Haritaları
Belirli bir yerde uzun bir süre boyunca gözlemlenen sıcaklık, nem, hava basıncı, rüzgâr, yağış, yağış şekli gibi meteorolojik olayların ortalamasına iklim adı verilir. İklim haritaları da yeryüzünün belirli bölgelerinde gözlenen iklim tiplerinin gösteriminde kullanılır.
Meteoroloji Haritaları
Meteoroloji haritalarında sıcaklık, yağış, nem, basınç gibi iklim elemanları haritalanır.
Bitki Örtüsü Haritaları
Bir bölgede bitki türlerinin bir araya gelerek oluşturduğu örtünün dağılımını gösteren bitki örtüsü haritaları, biyologlar, ormancılar ve coğrafyacılar tarafından sıklıkla kullanılır. Bu haritalarda orman, maki, çayır, çalı ve otsu formasyonlar gibi doğal bitki örtüsü ifade edilir.
Toprak Haritaları
Yeryüzünde farklı toprak tipleri bulunur. Toprak haritaları bu toprak tiplerinin haritalanması ile elde edilir.
Arazi Örtüsü/Arazi Kullanımı Haritaları
Arazi örtüsü, yer yüzeyinde ve ona çok yakın yüzeyde gözlemlenen biyotik ve abiyotik örtüyü ifade eden bir kavramken arazi kullanımı ise arazi örtüsü üzerinde çeşitli amaçlarla gerçekleştirilen insan faaliyetleri olarak tanımlanır.
Kent Haritaları
Kentsel alana özgü coğrafi olguları (binalar, parklar, caddeler vb.) gösteren haritalara kent haritaları denir. Söz konusu haritalar belirli bir ölçekte ve planda yapılabildiği gibi abartılmış olarak hazırlanabilir.
Ulaşım Haritaları
Bir bölgedeki hava, deniz, kara ve demiryollarının bir ya da birkaçını ve bunlarla ilişkili olan liman, istasyon gibi bilgilerin gösterildiği haritalardır.
Turistik Haritalar
Bir bölgedeki turizm çeşitlerinin, turistik çekiciliklerin ve turistik rotalarının gösterildiği haritalara turistik haritalar adı verilir. Bu tip haritalarda ölçek büyük olmadığından genellikle abartı kullanılır.
Nüfus Haritaları
Nüfus haritaları, herhangi bir ülkenin ya da idari birimin nüfus dağılışının, nüfus yoğunluğunun ya da demografik özelliklerin yer aldığı haritalardır. Söz konusu haritalarda