CBS124U-COĞRAFİ BİLGİ SİSTEMLERİNİN KULLANIM ALANLARI I
Ünite 8: Coğrafi Bilgi Sistemleri ve Suç Coğrafyası
Giriş
Suç, insanın zaman içerisinde elde ettiği hakları ihlal eden evrensel bir olaydır. Küreselleşen dünyada yeni suç türleri hayatımıza girmekte ya da bazı eylemler suç olmaktan çıkmaktadır.
Suçların neden işlendiğini anlamak kadar, nerede ve ne zaman meydana geldiğini anlamakta suçla mücadelede edebilmek açısından önemlidir. Bu konuda devreye suç coğrafyası çalışmaları girmektedir. Teknolojide yaşanan gelişmeler coğrafi varlıkların bilgisayar ortamına aktarılmasına ve saklanmasına imkân tanımıştır. Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), suç haritaları ve suç analizi gerçekleştirmek için kullanılmaktadır.
Suç Kavramı
Latince crimen kelimesi ile ifade edilen suç kavramı TDK’ya göre, “ahlaka, törelere ve yasalara aykırı davranış, cürüm” olarak tanımlanmıştır. Başka bir ifadeyle suç, bir toplumun var olma; yaşam koşullarını veya bireylerin ve toplumun temel yararlarını ihlal eden ya da tehlikeye sokan; topluma zarar verdiği, tehlikeli olduğu kanun koyucu tarafından kabul edilen bu yüzden de ceza veya güvenlik tedbiri müeyyidesine bağlanmış fiillerdir. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nda yaptırımlar cezalar ve güvenlik tedbirleri olarak belirtilmiştir.
Hukuksal açıdan suç; toplumsal düzenin devamı açısından korunması gereken hukuki değerlerin ihlâli niteliğini taşıyan, haksızlık teşkil eden insan davranışıdır. Suç bir hak ihlalidir ve haksızlıklar kanunlarla belirlenmiştir. Ancak bazı hareketler kanunlarda suç olarak tanımlanmış değildir. Türk Ceza Kanununun 1. maddesinde kanunun açık olarak suç saymadığı bir fiil için kimseye ceza verilemeyeceği belirtilmiştir.
Sosyolojik açıdan suç;
• Üstesinden gelinmesi ve önlenmesi gereken bir problemdir. • Suçun oluşması için en az iki kişinin olması gerekmektedir. • Birine göre suç sayılan davranış başka birine göre normal bir durum olabilmektedir. • Dinamik bir olgudur. Günümüzde suç olarak görülen bir davranış ilerleyen süreçte dinamik yapısı gereği suç olmaktan çıkabilmektedir.
Suç unsurları kavramıyla suçun tam teşekküllü içinde fiilde bulunması zorunlu olan vasıflar kastedilmektedir. Genel olarak kabul görmüş dört unsurunun olduğu bilinmektedir:
1. Maddi unsur: Suçtan söz edilebilmesi için ortada iradi bir hareket bulunması gerekir. Hareket unsuru, bir yapma veya yapmama davranışıdır. Bir davranışı yapma ya da yapmama suçun maddi unsurunu oluşturabilir.
2. Manevi unsur: Suçun oluşmasında iradenin olması suçun manevi unsurunu oluşturmaktadır. Suçun oluşabilmesi için, kasıt veya taksir (kusur) bulunmalıdır. Suçlu, kanun tarafından suç olarak tanımlanmış bir davranışı bilerek ve isteyerek yaparsa bu davranışın kasıtlı olduğunu gösterir. Kusur ise yapılan davranışın meydana getireceği zararları öngörememe durumudur. 3. Yasallık unsuru: Bu unsura kanuni unsur da denmektedir. Bir fiilin suç sayılabilmesi için yasalarda yer alması gerekmektedir. Söz konusu ilke dolayısıyla, yasada açıkça suç sayılamayan bir eylemden dolayı ceza verilemez. 4. Hukuka aykırılık: İşlenen fiilin hukuk düzeni ile çelişki ve çatışma durumudur. İşlenen fiil hukuk düzeniyle uyuşmazlık içindeyse hukuka aykırılık unsuru tamamlanır. Yasada suç olarak tanımlanmış bir hareketin yapılmasına hukuk düzeni izin verdiği takdirde, suç oluşmaz. Ceza hukuku, bazı fiillerin hukuka uygun olacağını belirlemiştir, bunlardan bazıları şöyledir: • Kanunun hükmü ve amirin emri (TCK m. 24/1) • Meşru savunma (TCK m. 25) • Hakkın kullanılması ve ilgilinin rızası (TCK m. 26) • Cebir, şiddet, korkutma ve tehdit altında işlenen suçlar (TCK m. 28)
Suçun Sınıflandırılması
Suçlar, amaç, neden ve toplumda gösterilen tepkiye göre sınıflandırılabilir. Buna göre; faillerinin amaçlarına göre suçlar; ekonomik suçlar, cinsel suçlar, şiddet suçları ve siyasî suçlar olarak belirlenmektedir.
Polis kayıtlarındaysa suç türleri ikiye ayrılmaktadır:
1. Şahsa Karşı İşlenen Suç: Kişi hürriyetine, cana, namusa veya onuruna karşı işle-nen suçları ifade eder. 2. Mala Karşı İşlenen Suç: Kişilerin mallarına veya cansızlara karşı işlenen suçları ifade eder.
26.9.2004 Tarihli Türk Ceza Kanuna göre suç türleri aşağıdaki gibi sınıflandırılmıştır:
• Vatana ihanet suçları o Devletin şahsiyetine karşı suçlar o Devlet güçlerine karşı suçlar o Devletin ülkesine ve egemenliğine karşı suçlar • Hürriyete karşı suçlar • Siyasi haklara karşı suçlar o Kişi hürriyetinden yoksun kılma suçu (Tehdit, Cebir) • Konut dokunulmazlığına karşı suçlar • Devlet yönetimine karşı suçlar o Zimmet ve ihtilas
o İrtikâp o Rüşvet • Resmî sıfata sahip olanlara karşı işlenen suçlar o Memura tecavüz o Heyete tecavüz • Adliyeye karşı işlenen suçlar o Kanunen yerine getirilmesi gereken bir hizmetten kaçınmak o Suç uydurma o İftira o Yalan yere yemin etme o Kendiliğinden hak alma • Kanun düzenine karşı suçlar o Suç işlemeye tahrik § Suç işlemeye doğrudan tahrik § Suç işlemeye dolaylı tahrik o Suç işlemek için örgüt kurma • Kamu güvenine karşı suçlar o Umumi sahtecilik § Resmi evrakta sahtecilik (Evrakın aslında sahtekârlık, Evrakın suretinde sahtekârlık, Resmî işlemlerin belgelenmesinde sahtekârlık, Fikri sahtecilik, Fertlerin resmî evrakta fikri sahteciliği) § Özel evrakta sahtecilik o Sahtecilikle ilgili suçlar § Sahte evrak kullanma § Evrakı yok etme • Kamu esenliğine karşı suçlar o Uyuşturucu maddeler § Uyuşturucu madde elde etme suçları (İmal, ithal ve ihraç suçları, Satma, alma, bulundurma suçları, Uyuşturucu maddeyi kullanmaya yardım) § Uyuşturucu madde kullanma suçları • Genel ahlaka ve aile düzenine karşı işlenen suçlar o Irza geçme, ırza tasaddi § Irza geçme § Namusa tasaddi § Küçüklerle cinsel ilişki § Evlenme vaadi ile kızlık bozmak § Hayâsızca hareketler § Müstehcenlik o Kaçırmak, alıkoymak § Reşit olanın kaçırılması, alıkoyulması § Reşit olmayanın kaçırılması, alıkoyulması o Zina § Kadının zinası § Erkeğin zinası • Kişiye karşı suçlar o Kasıtlı adam öldürme § Meşru öldürmeler § Rızalı öldürme o Kastı aşan adam öldürme o İntihara katılmak o Taksirli adam öldürme
o Müessir fiil § Genel müessir fiil § Kasıtlı müessir fiil § Taksirli müessir fiil o Hakaret, sövme o Özel tahrik o Karşılıklı tahrik o Kişiye karşı şiddet kullanılması • Mala karşı suçlar o Başkasının malına zarar verme o Dolandırıcılık o Emniyet suistimali o Hırsızlık § Basit hırsızlık § Şiddet nedenli hırsızlık - Mekân, zamandan gelen şiddet nedenleri - Kişiye bağlı şiddet nedenleri o Yağma § Menkul mal yağması § Senet gaspı § Adam kaldırmak
Suç Coğrafyası
Suçu kimin, ne zaman, neden ve nasıl işlediği kriminoloji, psikoloji ve hukuk gibi bilim dalları tarafından açıklanmaya çalışılmaktadır. Ancak suç aynı zamanda bir mekânda gerçekleşmektedir. Bu nedenle suçu önleyici faaliyetlerin geliştirilebilmesi için suç ve mekân arasındaki ilişkinin de aydınlatılması gereklidir.
Coğrafya, insanın üzerinde yaşadığı yer ve bir mekân bilimidir. Coğrafi mekânı, başta yeryüzü şekilleri ve iklim olmak üzere birçok özellik oluşturmaktadır. Suç üzerine yapılan araştırmalar, suç ile suçun işlendiği ya da suçlu tarafından kullanıldığı ‘yer’ arasında anlamlı ilişkiler bulunduğunu ortaya koymaktadır. Suçlar bazı coğrafi özelliklere, sosyoekonomik duruma, şehirleşmeye ve iklim gibi birçok değişkene göre bazı farklı dağılış özellikleri sergilemektedir.
Mekânların ayrıntılı bir şekilde incelenebilmesi, çeşitli analizler yapılabilmesi, ele alınan olayın zamansal ve mekânsal değişiminin ortaya konulabilmesi CBS ile mümkün olabilmektedir. CBS bu sayede yapılması gereken mekânsal düzenlemeler konusunda destek vermektedir.
Suç Coğrafyası Çalışmalarında Kullanılan Verilerin Temini
CBS ile suç coğrafyası çalışmalarında genellikle üç tür veri seti kullanılmaktadır:
1. Suça ait öznitelik verisi: Suçun işlendiği yer, suç türü, gerçekleşme zamanı, toplam miktarı gibi bilgiler. 2. Konum tabanlı veriler: Ülke, şehir, cadde, yollar vb. 3. Çalışma ile ilişkilendirilebilecek destekleyici veya açıklayıcı veriler: Nüfus miktarı, mahallin
yaş ve cinsiyet dağılımı, eğitim seviyesi, gelir miktarı vb.. Raporlardan, yayınlanan istatistiki çalışmalardan, resmî tutanaklardan, raporlardan, ilgili kurumdan veya araştırmacının bizzat kendisi tarafından toplanabilmektedir.
Ülkemizde suçlarla ilgili veri kaynaklarına ulaşmak için veri temin edilebilecek birkaç kurum vardır:
1. Türkiye İstatistik Kurumu (TUİK): Tek bir kitap hâlinde yayınlanan Adalet İstatistiği’nde, Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık Mahkemesi, Askeri Yargıtay, Askeri Yüksek İdare Mahkemesi, Milli Savunma Bakanlığı Askeri Adalet İşleri Başkanlığı, Yüksek Hakem Kurulu, Türkiye Noterler Birliği, Adli Tıp Kurumu, Türkiye genelinde tüm il ve ilçelerdeki Cumhuriyet savcılıkları, icra müdürlükleri ile mahkemelere ait bilgiler yer almaktadır. 2. Adalet Bakanlığı Adli Sicil ve İstatistik Genel Müdürlüğü Verileri: TÜİK, yayınladığı Adalet İstatistiklerindeki veriyi Adalet Bakanlığı adına Adli Sicil ve İstatistik Genel Müdürlüğü temin eder. Bu nedenle TÜİK tarafından yayınlanan Adalet İstatistiğindeki bazı bilgiler burada yer alan bilgilerle aynıdır. Bu veriler, Adalet Bakanlığının görev ve sorumluluk alanına giren tüm savcılık, mahkeme, icra müdürlükleri ile paydaş kurumlara ait bilgileri içeren idarî kayıtlardan üretilmektedir. Söz konusu paydaş birimlerse şunlardır: Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık Mahkemesi, Hâkimler ve Savcılar Kurulu, Yüksek Hakem Kurulu, Türkiye Noterler Birliği, Adli Tıp Kurumu. 3. Emniyet Genel Müdürlüğü Verileri: Bunlar bir önceki yıla ait, terör, asayiş, trafik, kaçakçılık ve narkotik suçlarla ilgili istatistikler olup genel müdürlüğün kendi web sitesinde suçla mücadele başlığı altında yayınlanmaktadır. Karakol kayıtlarından elde edilen veriler yayınlanmamış veri türündedir. Her birim kendi kayıtlarını suç defterlerine işlemektedir. Her yıl sonunda bu kayıtlar il emniyet müdürlüklerine oradan da emniyet genel müdürlüğüne iletilmektedir. 4. Jandarma Genel Komutanlığı Verileri: Terör ve asayiş ile ilgili bir önceki yıla ait veriler ile içerisinde bulunduğumuz yıla ait aylık istatistik verileri, genel müdürlüğün kendi web sitesinde suçla mücadele başlığı altında verilmektedir.
Suç Haritaları
Suç ve düzensizlik sorunlarının yanı sıra polisle ilgili diğer sorunların mekânsal analizini yürütmek için bir
coğrafi bilgi sistemi kullanma sürecine, suç haritalama denir.
Suç haritaları oluşturmanın amaçları şunlardır:
• Suçun ve diğer olay türlerinin mekânsal yapısının görsel ve istatistiksel analizlerini gerçekleştirmek, • Analistlerin farklı veri kaynakları ve coğrafi değişkenlerle bağlantı kurmasını sağlamak, • Analiz sonuçlarını gösteren haritalar sağlamak.
Suç haritası üzerinden yapılan analizde şunlar değerlendirmeler yapılmaktadır:
• İlgilenilen alanda işlenen suç türleri, • Çerçevesinde meydana gelen suçların artış ve azalışı, • Çerçevesinde meydana gelen suçların dağılışı, • Arazi kullanımıyla ilgili bağlantıların belirlenmesi, • Zamana göre değişimin belirlenmesi.
Nokta sembollü harita, 1820’lerde Londra Metropolitan Polis Departmanı tarafından kullanılmıştır. Suç haritasının ABD’de New York polisince kullanılması, 1900’lü yılların başına denk gelmektedir. 1960’tan beri bilgisayarlar haritaları görüntülemek ve işlemek için kullanılmaktaysa da karmaşık bilgisayar tabanlı haritalama yazılımları nedeniyle bu durum nispeten yeni bir olaydı. 1990’lı yılların sonunda ise bilgisayar destekli haritaların üretim ve kullanım süreci hız kazanmıştır. Günümüzde suç haritası üretimi için en çok tercih edilen yazılımlar Bilgisayar Destekli Tasarım (CAD) yazılımları veya CBS yazılımlarıdır.
CBS yardımıyla harita üretiminde birçok avantaj bulunmaktadır. Bunlardan bazılarını aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:
• Birçok veri aynı anda kullanılabilir. • Farklı büyüklükteki alanlarda değişik ayrıntılarla üretilebilir. • Yalnızca suç değil farklı kaynaklardan oluşan verilerle ilişki kurulabilir. • Çeşitli sorgulama yapılabilir. • Analiz yapılabilir.
CBS’de iki tür veri tipi kullanılmaktadır:
1. Konumsal veri: Grafiksel, bir yerin ya da coğrafi bir varlığın belirli bir koordinat sistemine göre konumunun ve biçiminin nokta, çizgi veya alan şeklinde vektör ya da raster formda temsil edildiği verilerdir. 2. Öznitelik veri: Grafiksel olmayan, konum belirtmeyen verilerdir.
Suç haritalarında yaygın kullanılan üzere dört harita türü vardır:
1. Nokta sembollü harita, çoğunlukla şehir çalışmalarında, adres bilgisinin olduğu cadde ve
sokak bilgilerinin kullanılabildiği durumlarda tercih edilmektedir. Her bir nokta haritada suçun işlendiği yeri göstermektedir. 2. Dereceli sembol (derece sembollü) harita, bir konumda veya alanda birden fazla suç sayısı varsa tercih edilir. Bu tip haritalar belirli bir suç çalışmasında, trafik kazalarının değerlendirilmesinde ve herhangi bir alanda veya yerde meydana gelen suçları göstermede kullanılabilir. 3. Koroplet harita, genellikle nicel verileri ifade etmekte olup ülke, eyalet ve bölge gibi büyük ölçekli çalışmalarda kullanılır. Bu haritalar bir değişkenin bir coğrafi alanda nasıl değiştiğini görselleştirmenin veya bir bölge içindeki değişkenlik düzeyini göstermenin kolay bir yolunu sağlamaktadır. Temelde, veri büyüklüklerinin coğrafi dağılımını göstermektedirler. 4. Kartogram harita, dereceli sembol haritaların özel bir türü olarak düşünülebilir. Kartogramların bazı zayıf yönleri vardır. Coğrafyayı çarpıtmaktadır bu nedenle yerler arasındaki mesafe gibi standart ölçümleri doğru olarak göstermeyebilir. Ayrıca harita okuyucusunun ilgili coğrafya hakkında bilgisi bulunmuyorsa doğru bir şekilde yorumlayamayabilir. Suç haritalama da kartogram haritalar çok fazla tercih edilmemektedir.
CBS’de Suç Analizi
Bir disiplin olarak suç analizinin tarihi 19. yüzyılın başlarında Londra’da oluşturulan ilk modern polis gücüyle başladığı kabul edilmektedir. CBS ile gerçekleştirilebilecek suç analizlerinden bazıları şöyledir:
• Mekânsal sorgulamalar: Grafik veriler ile grafik olmayan öznitelik verilerin aynı anda sorgulanması.
• Yakınlık analizi: Coğrafi varlıkları her yönden ve tanımlanan uzaklık/uzaklıklarda çevreleyen yeni tamponlar oluşturulup oluşturulan tamponlar içinde kalan detayları belirleme işlemine yakınlık analizi denir. Üç tipi vardır: o Nokta Detaylar İçin Yakınlık Analizinde, nokta tabanlı coğrafi varlıklar merkez olmak üzere, istenen yarıçapta daire şeklinde bir alan (tampon) oluşturulup bu alan içinde kalan detaylar belirlenir. o Çizgi Detaylar İçin Yakınlık Analizindeyse; çizgi tabanlı coğrafi varlıkları çevreleyecek şekilde istenen uzaklıkta alanlar (tamponlar) oluşturulup bu tamponlar içinde kalan detaylar belirlenir. o Alan Detaylar İçin Yakınlık Analizinde; alan tabanlı coğrafi varlıkları çevreleyecek şekilde istenen uzaklıkta alan (tamponlar)
oluşturulup, bu saha içinde kalan detaylar belirlenir.
• Ağ analizleri: Çizgi tabanlı coğrafi varlıkların bağlantı şekillerinden, karar vermeye yönelik sonuç çıkarmaya yarayan vektör tabanlı konum analizleridir. Ağ analizinin gerçekleştirilmesi için düğüm-çizgi (arc-node) topolojisinin oluşturulmuş olması gerekir. Düğüm-çizgi topolojisine göre çizgilerin bir düğümle birleşmesi gerekmektedir. Ağ analizinin üç türü vardır: Optimum güzergâh belirleme, En kısa mesafe ve Kaynak tahsisi.
• Grid analizi: Grid, bir alan üzerine bindirilmiş sütun ve satırlardan oluşan hayali bir ızgaradır. Temel konumsal birim, hücredir. Grid analiziyle Optimum koridor belirleme, komşuluk analizi, modellendirme ve simülasyon gibi işlemler gerçekleştirilebilir. Grid analizi, verileri belirli bir birime düzenlemek için kullanılan bir yöntemdir. Analizdeki her ızgaranın boyutu kullanıcılar tarafından belirlenir ve amaca, ölçeğe veya mevcut veri formatına göre belirlenir. Bu analiz, vektör veriyi raster veriyle birlikte kullanabilmenin yolunu sunar.
• Sıcak Nokta (Hotspot) Analizi: Bir yerleşik alanda olayların kümelenmesinin tanımlanmasıyla ilgilenen bir konumsal analiz ve haritalama tekniğidir. Sıcak nokta, olayların tanımlanabilir bir sınır içindeki yoğunluğunu gösteren bir konum veya küçük bir alandır. Soğuk nokta ise olayların tanımlanabilir bir sınır içindeki düşük değerli bir konum veya küçük bir alandır. CBS ile suç analizi çalışmalarında en çok kullanılan analizlerden biri sıcak nokta analizi, vektör verileri kullanır.