CBS103U-COĞRAFİ BİLGİ SİSTEMLERİNE GİRİŞ
Ünite 8: CBS’nin Kullanım Alanları
Giriş
Yaşadığımız coğrafyada günlük hayatımızı oluşturan hemen hemen her verinin konumla ilişkili olduğu bilinir. Bu verilerin işlenmesi, analiz edilmesi, planlamada kullanılması, karşılaşılan problemlerin çözümü, sorgulamaların yapılması gibi konularda Coğrafi Bilgi Sistemleri etkin ve etkili bir araç olarak karşımıza çıkar.
Günümüzde CBS onlarca farklı alanda kullanılmaktadır. Özellikle kent bilgi sistemleri, şehir planlama gibi alanlarda çok yoğun bir şekilde kullanılan bu aracın savunma sanayi, turizm, arkeoloji, afet yönetimi, eğitim, yer altı ve yer üstü kaynakların belirlenmesi gibi pek çok farklı alanda da azımsanmayacak kadar yoğun olarak kullanılmaktadır. Coğrafya, doğal ve beşeri ortamları içine alacak şekilde bu ortamlara ait verilerin ya da bu verilere ait özelliklerin gerek birbirleri ile gerekse de kendi içlerinde olan ilişkilerini coğrafi ilkeler çerçevesinde araştıran ve analiz eden bilim dalı olarak tanımlanabilir. Bu ilkeler şunlardır:
• Dağılış • İlişki • Nedensellik • Karşılaştırma
Bu ilkelerin coğrafya bilimi açısından önemli olmasının nedeni, bu prensiplerin mekâna dayalı veri ve bilgileri kapsıyor oluşudur. Bu prensiplerin veri analiz süreçlerinde dikkate alınmaması, sonuçların sorunlu olmasına sebep olabilmektedir.
CBS’nin Günlük Hayatımızdaki Yeri
Tarihi süreç içerisinde suç karşılığı olarak kısas ve diyet, sürgün, failin toplumdan kovulması, para cezası gibi yaptırımlardan sonra hürriyeti bağlayıcı ceza aşamasına geçildiği görülmektedir. CBS de teknolojiden beslenen, teknoloji ile gelişen ve hayatımızın her alanına giren bilgi sistemlerinden biri olmayı başarmıştır. Özellikle haritalama teknolojileri sayesinde çoğu zaman vazgeçilmezimiz olmaya bile başlamıştır.
Örneğin bir yere gitmek istediğimizde ilk faydalandığımız şeylerden biri genellikle konum ve harita uygulamaları olmaktadır. Google, Yandex, Bing gibi pek çok map (harita) uygulaması ile bilmediğimiz yerlerde bile rahatlıkla dolaşabiliyor; şehirlerarası yolculuklara bile gönül rahatlığıyla çıkabiliyoruz. Robot süpürgeler de aynı şekilde bir örnek sayılır, çünkü Robot süpürgeler, CBS’den yararlanarak bulunduğu mekânın haritasını çıkarır, en uygun rota analizlerini yapar, şarj durumuna göre en kısa yol analizini yaparak şarj istasyonuna geri dönerler. Bunlar gibi pek çok örnek sıralamak mümkündür, yani günümüzde konuma dayalı yapılan bütün teknolojik gelişmelerde CBS’nin kullanıldığını görebiliriz. Ayrıca olumlu etkileri de vardır. Gerek ulusal gerekse uluslararası düzeyde CBS kullanımı ile mekâna dayalı tüm iş ve işlemlerimizde ekonomiklik artmakta, zamandan ve enerjiden tasarruf etmekteyiz. Bu sebepler de göz önüne alınarak CBS’nin kullanımı ülkemizde bir devlet politikası hâlini alarak
07/11/2019 tarihli ve 49 no’lu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Türkiye Coğrafi Bilgi Sistemi Kurulu oluşturulmuştur. Aynı yıl 24 Aralık tarihinde Ulusal Akıllı Şehirler Stratejisi ve Eylem Planı yayımlanmıştır.
Devlet politikası olarak CBS’nin hayatın mekânla ilişkili her alanında kullanımı konusunun benimsenmesi ve bu konuda somut adımlar atılması, CBS’nin günlük hayatımızda daha fazla yere dokunacağı anlamına da gelmektedir.
Endüstri 4.0 ve Akıllı Sistemler
Endüstri 4.0 için dördüncü endüstri devrimi ya da endüstriyel internet gibi isimlendirmeler kullanılabilmektedir. Bilgi ve iletişim teknolojilerindeki gelişmenin etkisi olarak yaşanan dördüncü sanayi devrimi ve sonrasındaki teknoloji temelli gelişmeler endüstri 4.0 kavramını oluşturmuştur. Endüstri devrimi için dijital ve fiziksel sistemlerin etkileşimin arttığı, akıllı cihazların sıkça görüldüğü bir dönem olarak düşünebiliriz.
Akıllı cihazlar, internet bağlantısına sahip olan ya da diğer cihazlarla ağ aracılığıyla iletişim kurabilen cihazlara verilen isimdir. Bu kavram, nesnelerin interneti kapsamında var olan kavramlardan biridir.
Endüstri 4.0 ile birlikte hayatımıza giren kavramlardan biri olan giyilebilir teknoloji, insanların giyebildiği teknolojik eşyalar, aletler ve cihazların tümüne ortak olarak verilen bir isimdir.
Giyilebilir teknoloji grubuna giren bu eşyaların ortak özelliği akıllı olmaları daha doğrusu akıllı cihaz özelliği taşımalarıdır.
Giyilebilir teknolojik ürünlerin sadece teknolojik olması yeterli değildir, üzerlerindeki sensörler/algılayıcılar vasıtasıyla veri toplayabilmesi ve bluetooth gibi bağlantılar sayesinde bağlantı kurabilir/kurulabilir olması gerekmektedir.
Bir diğer Endüstri 4.0 dönemi teknolojisi olarak sanal ve artırılmış gerçeklik teknolojilerini ele alabiliriz. Bu teknolojilerde kullanılan akıllı gözlükler sayesinde yaşanılan dünyadan farklı bir dünyaya bakmaya başlıyoruz. Bilgisayar sisteminde CBS kullanılarak modellenen çevreye gözlüğü takarak giriş yapıyoruz. Çevremizde uzansak dokunabileceğimiz hissi veren pek çok nesne yerleştiriyor, bu nesneleri gerçekmiş gibi algılıyoruz.
Sanal Gerçeklik; bilgisayarlar aracılığıyla yaratılmış 3boyutlu sanal bir dünyada gerçekten var olma duygusunu, özel olarak tasarlanmış sanal gerçeklik gözlükleri aracılığıyla, insanlara yaşatan teknolojidir.
Artırılmış gerçeklik, sanal gerçeklikten farklı olarak gerçek dünya ile sanal gerçeklik dünyasını birleştiren teknolojidir. Artırılmış gerçekliği gerçek dünyadaki bir cisme, akıllı cihazlar kullanılarak ses, görüntü, biçim vb. özellikler ekleme şeklinde düşünebiliriz.
4.0’ı diğer sanayi devrimlerinden farklı kılan üç önemli başlıktan bahsedilebilir. Bunlar; Hız: Bu dönemde yer alan teknolojik ilerlemeler,daha önceki dönemlere kıyasla daha hızlı gelişmektedir. Neredeyse her gün yeni bir teknolojinin ortaya çıktığına tanıklık edilebilmekte ve bu yeni ortaya çıkan teknolojilerde ilerleyen günlerde ortaya çıkacak daha yeni teknolojilerin oluşturulmasını sağlamaktadır. Genişlik ve Derinlik: Bu dönemde yaşanan dijital gelişmeler, endüstri de gerçekleşiyor gibi görünse de günlük hayatın pek çok alanında gündelik yaşamı derinden etkileyen özelliklere sahiptir. Sistem Etkisi: Bütüncül bir yapısı olması nedeniyle şirket, sektör ve hatta devletlerin yapısını, başka bir ifadeyle sistemlerini bütünsel olarak değiştirme gücüne sahiptir.
Bu üç önemli özellik nedeniyle bireylerin, kurumların ve devletlerin uyum sağlamak gibi bir zorunluluğu doğmaktadır.
Dördüncü sanayi devriminde adından sıkça söz ettiren teknolojilerden birinin ise nesnelerin interneti olduğu açıkça görülmektedir. Nesnelerin interneti, önceden belirlenmiş standart haberleşme protokollerini kullanarak fiziksel ve sanal cihazların yerel ya da global bir ağ üzerinden haberleşmeleridir.
Ticari Uygulamalarda Kullanımı
CBS; sunmuş olduğu pek çok kolaylık ve ileri teknolojiler sayesinde üretim, lojistik, araştırma, turizm, yatırım gibi farklı alanlarda ekonomikliği arttıran bir karar destek sistemi olarak karşımıza çıkmaktadır.
CBS’nin ticari uygulamalarda kullanımını üç ana başlık altında toplanabilir:
• tesis ve üretim, • ulaştırma ve lojistik, • pazar ve tüketim
Günümüzde gerek kamu kurumlarının gerekse özel şirketlerin teknolojinin getirdiği inovatif çözümlere yönlendiği görülmektedir. CBS de yenilikçi ve etkili araçlarıyla kurum ve şirketlerin ticari faaliyetlerinde kullandığı bilgi sistemlerinden biridir.
Örneğin, kargo dağıtım firmaları için ulaşım planlamada olmazsa olmaz araçlardan biri CBS’dir, Ayrıca güneş enerjisi gibi yenilebilir enerji kaynağı tesislerinin kurulumları aşamasında ve turizm destinasyonlarının belirlenmesinde, turizm haritalarının yapılmasında, turistik amaçlı konaklama tesislerinin kurulum yerlerinin belirlenmesinde yine CBS etkin ve etkili bir karar destek aracı olarak karşımıza çıkmaktadır.
CBS sadece harita tabanlı veya en uygun yer analizi gibi faydalarla sınırlı değildir. Örneğin giyecek ya da moda dünyasında sanal gerçeklik gözlükleri kullanılarak insanların kıyafetleri deneyebilmesi sağlanabilmekte, benzer şekilde bu gözlükler kullanılarak turizm bölgesi ile ilgili bilgiler insanlara gösterilebilmekte, emlakçılar
emlakları bu gözlükler vasıtasıyla müşterilerine tanıtabilmektedir.
CBS’nin sağladığı kolaylıklardan biri olan en uygun yerin tespitini bir senaryo üzerinden inceleyebiliriz. Fast food ürünleri satan bir işletme yeni bir şube açmak istiyor ve şubesini nereye açarsa daha kârlı bir yatırım yapacağını tam olarak hesaplayamıyor. Bu işletme, CBS’yi kullanarak nereye şube açması gerektiğini belirlemeye çalışıyor. Bölgenin haritasıyla birlikte nüfus yoğunluğu, sosyoekonomik yapı, sosyokültürel yapı, yakındaki diğer fast food dükkânlarına uzaklığı, okul ve iş bölgelerine uzaklığı, kira fiyatlarının dağılımı gibi pek çok farklı veriyi CBS ile çakıştırma analizleri sonucunda birlikte kullanabilir.
Şehir ve Bölge Planlamada CBS Kullanımı
Zaman içinde sanayi ve teknolojinin gelişmesiyle şehir hayatı ya da başka bir ifadeyle şehirleşme başlamıştır. Şehirleşme sanayinin önemli ölçüde gelişim gösterdiği 19. yüzyıla kadar yavaş ilerlese de 19. yy.’dan itibaren şehirleşmenin arttığını görmekteyiz. CBS şehir hayatının mekâna ve zamana bağlı planlanması ve yönetilmesi konularında etkin bir araç olarak karşımıza çıkmaktadır.
Şehir ve CBS
Şehir ve bölge planlamada CBS’den pek çok farklı noktada yararlanılabilmektedir, bunlardan bazıları: Yerel yönetim hizmetleri, Ulaşım planlama hizmetleri, Telekomünikasyon şebeke, dağıtım ve yönetim hizmetleri, Elektrik, su ve doğalgaz şebeke, dağıtım ve yönetim hizmetleri, Trafik yönetim hizmetleri, Afet yönetimi ve afetle mücadele hizmetleri, Kanalizasyon hizmetleri, Çevre kirliliği takip ve kontrol hizmetleri, Tapu kadastro hizmetleridir. Yaman (2020) şehir için kullanılan CBS’nin fayda sağladığı konuları aşağıdaki gibi sıralamıştır:
• Planlama • Yönetim • Veri • Organizasyon • Gündelik yaşam
CBS kentlerdeki planlama çalışmalarında kullanan benzersiz araçlardan biridir. Yer altı ve yer üstü kaynakların kullanımı ve yönetimi, ulaşım planlama gibi temel ve ilk akla gelen özelliklerinin yanı sıra sosyoekonomik ve sosyokültürel yapı gibi sosyolojik bilgileri de içerecek şekilde mekânı ve mekân-zaman ilişkisini de kullanarak şehir hayatını düzenlemede pek çok konuda etkili bir karar destek sistemi olma özelliğini de taşır.
Kent yaşamında kentliye sunulan ve sunulması planlanan hizmetlerin büyük bir bölümünde CBS aktif olarak kullanılan bir araçtır. CBS’nin şehir hayatında bu kadar sık kullanılan bir araç olmasının başlıca nedeni olarak çeşitli verileri tek bir platformda toplayıp bunların tamamı üzerinden bütüncül bir bakış açısıyla karar verebilme yeteneği olduğu söylenebilir.
Tek bir veri tabanı kullanarak toplanan farklı verileri birleştirip bu verilerden oluşan haritaları çakıştırarak, bu veriler arasındaki ilişkileri ve bu ilişkilerin ağırlığını kullanarak ve kendi içindeki pek çok farklı analizi de uygulayarak ihtiyaç duyulan nihai bilgiyi oluşturabilmektedir.
Şehir ve bölge planlamaları yapılırken sadece anlık durum dikkate alınmaz, geleceğe dönük değişkenler de dikkate alınır. Örneğin nüfus artış hızı, sosyokültürel ve sosyoekonomik dağılım ve bu dağılımın değişim evreleri, bitki örtüsünün değişim hızı, afet yönetimi, atık yönetimi için depolama ve geri dönüşüm alanlarının kapasite üst sınırına yaklaşma süreci gibi bugünden bakarak ileriyi tahmin edebileceğimiz değişkenleri de kullanır.
Kent Bilgi Sistemi
Kent bilgi sistemleri; çok basit bir anlatımla kente ait verileri tek bir veri tabanında birleştiren, depolayan ve kullanılması sağlayan sistemlerdir.
Kente ait veriler; imar planları, alt yapı haritaları, şebeke bilgileri, uydu görüntüleri ve şehre ait diğer görüntüler, tapu ve kadastro bilgileri, üst yapı bilgileri, doğal kaynak bilgileri, turistik bölge bilgileri, koruma altındaki bölgelerin bilgileri, inşaat ruhsat bilgileri, çevre kirlilik bilgileri, ulaşım ağı bilgisi, yerleşim planları, yeşil alan bilgileri gibi doğrudan konuma dayalı olan ya da konumla ilişkilendirilebilen bilgiler ile kente ait diğer sözel bilgileri içeren verilerdir. Kent bilgi sistemleri şehire ait bilgileri kullanan alt sistemlerden oluşmuş bütüncül bir bilgi sistemidir. Kent bilgi sisteminin belediyelere sağladığı faydaları şu şekilde sıralanabilir:
• Süre, ekonomi ve çalışandan tasarruf • Kentliye sunulan hizmetin kalitesinde artış • Kurum hafızasının oluşması • Şeffaf bir süreç oluşturulması • Verimlilikte artış sağlanması • Karar verme süreçlerde akılcı yaklaşım • Kayıp ve kaçak oluşmasının önüne geçilmesi • Kentli ile iletişimin güçlenmesi • Ekonomik fayda • Mevzuata aykırı yapılan yapıların tespitinde kolaylık sağlaması • Kamulaştırmayı kolaylaştırarak bu süreçte mali açıdan tasarruf edilmesi • Ulaşım ağının kentliye dönük olarak planlanması
Kent bilgi sistemleri içinde bulunan imar planları, CBS’ye entegre bir şekilde çalışabilmektedir.
Kent bilgi sistemlerindeki imar planı gibi bilgilerin CBS ile entegre edilmesi sonucunda kentli ve belediye açısından pek çok fayda ortaya çıkmaktadır. Bu faydalar zaman, çalışan, iş gücü ve maliyet gibi konularda tasarruf olarak genellenebilir.
Ülkemizde bazı belediyeler Kent Bilgi Sistemlerini web ortamına da taşıyarak Web Tabanlı CBS ile hizmetlere ulaşımda kolaylık, hizmet kalitesinde artış, şeffaflık gibi kalite unsurlarını artırırken aynı zamanda Web CBS kullanmanın getirdiği ekonomiklik ile de mali açıdan tasarruf etmektedirler.
CBS ve Akıllı Şehirler
Ülkemizde akıllı şehirlere yönelik politikaların yürütülmesi ve kurumsal bir yapı içinde hizmetlerin planlanıp takibinin yapılabilmesi için Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı altında yer alan Coğrafi Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü bünyesinde Akıllı Şehirler ve Coğrafi Teknolojiler Dairesi Başkanlığı kurulmuştur. Akıllı şehir denildiğinde teknolojinin aktif bir şekilde kullanıldığı, geleceği modelleyerek sürdürülebilir ve yaşanabilir bir şehir kurulmasından bahsedildiği anlaşılmaktadır. Bu kapsamda başta CBS olmak üzere farklı disiplinlerdeki bilgi sistemleri kullanılmaktadır.
Akıllı şehirlerde kente ve kentliye ait tüm verilerin birlikte ele alındığı, teknolojik gelişmelerin dikkate alınarak planlamaların yapıldığı, karşılaşılan veya karşılaşılması muhtemel olan zorlukların önceden belirlenerek gerekli çözümlerin planlandığı vatandaş odaklı daha yaşanabilir şehir yaklaşımı ön planda yer almaktadır.
Akıllı şehirlerin yönetim bileşenleri: Politika Yönetimi, Yönetişim, İş Yönetimi, Strateji Yönetimi ve Hizmet Yönetimi olarak sıralanabilir.
Çevre Bilimleri ve Diğer Alanlarda CBS Kullanımı
BS günümüzde onlarca farklı alanda aktif bir şekilde kullanılan bilgi sistemlerindendir. Çevre bilimlerinden yer bilimlerine, eğitimden sağlığa, arkeolojik çalışmalardan tarım uygulamalarına kadar çok geniş kullanım alanlarında CBS’den faydalanılmaktadır. Eğitim alanında hem eğitim aracı olarak kullanılması hem de eğitim planlamasında kullanılması konusunda önemli araçlardan biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Özellikle coğrafya, yer bilimleri, biyoloji, inşaat/çevre/maden/orman/ziraat mühendisliği, tıp gibi bölümlerde eğitime destek aracı olarak kullanılmaktadır.
Enerji sektöründe; enerji nakil hatlarının planlanmasında, enerji ihtiyacının bölgelere göre haritalandırılmasında, enerji üretim tesislerinin yer seçiminde yine CBS’nin kullanıldığını görebilmekteyiz.
Çevre Bilimlerinde Kullanımı
Çevre kirliliği kapsamında ilk olarak toprak, hava ve su kirliliği incelenmekte olup bunların yanında gürültü kirliliği gibi daha özelleşmiş alt başlıklar da incelenmektedir. CBS ile kirlilik haritaları yapılabildiği gibi kirletici kaynakların tespit edilmesi, kirliliğin etkilerinin belirlenmesi, kirlenmenin yayılım hızının ölçülmesi çalışmaları ve kirliliğin engellenmesi üzerine senaryolar da yapılabilmektedir.
Çevre bilimlerinde CBS kullanımındaki asıl amaç, çevrenin korunmasıdır. CBS kullanılarak çevreye verilebilecek olası zararların önüne geçilebileceği gibi var olan durumlar analiz edilerek çevre için neyin doğru neyin eksik ya da hatalı olduğu tespit edilebilir.
Jeolojide Kullanımı
Yer bilimlerinde CBS ile birlikte kullanılan en önemli veri toplama kaynaklarından biri uzaktan algılama olarak karşımıza çıkmaktadır.
Yer bilimlerinde CBS kullanımı her zaman ülke çapında olmayıp yerel yönetimler tarafından da afetlerle mücadele çalışmalarında kullanılmaktadır.
Uzaktan algılama için algılanılması istenen/görüntüsüne ihtiyaç duyulan cisimden çok uzak olmaya gerek yoktur. Temas etmeden alınan görüntülerin tamamı uzaktan algılamaya girer.
Hidrolojide Kullanımı
CBS su döngüsünün haritalandırılması; su havzalarının takibi, yer altı ve yer üstü suların miktarlarının belirlenmesi gibi ilk akla gelen kullanım alanlarını yanı sıra hava durumu tahminlerinde, yağışların miktarlarının belirlenerek olası afetlerin önüne geçilmesinde, kuraklık durumunun hesaplanarak gerekli önlemlerin alınmasında, yer altı sularının yerlerinin belirlenerek su kuyusu açma çalışmalarında, havzaların takibinde, buzulların erimesi gibi süreçlerin takibi ve görselleştirilmesinde de kullanılmaktadır.
Afet Yönetiminde CBS Kullanımı
Afetlerin oluştukları ya da meydana gelecekleri yerler doğal olarak konum tabanlıdır ve afet yönetim sürecinde yapılması planlanan hemen hemen her türlü eylem için konumsal analizler gerekmektedir. Afet yönetim süreci ile doğrudan alakalı konularda CBS’nin analiz yeteneğinden faydalanılır.
Sağlıkta CBS Kullanımı
Sağlık küresel düzeyde ele alındığında ise sadece bireylerin sağlıklı olmasından ziyade toplumların gelişmesi, kalkınması, birbirleri arasında üstünlük ilişkilerinin kurulması gibi noktalarda da önemli bir yer teşkil etmektedir. Pandemi sürecinde de görüldüğü üzere sağlık sisteminde yaşanan olumsuz gelişmeler, toplumları sosyal ve ekonomik yönlerden de etkilemektedir.
Bununla birlikte bilgi sistemlerini etkili kullanan ülkeler ise bu süreci daha kolay yönetebilmektedir.
Sağlık alanında coğrafi bilgilerin kullanılması eski çağlardan beri süregelen bir davranıştır. Günümüzde ise teknolojinin ilerlemiş olmasından dolayı CBS’nin yetenekleri sağlık alanında daha etkili bir şekilde kullanılmaktadır.