BİL211U-UNIX SİSTEM YÖNETİMİ
Ünite 3: Linux İşletim Sisteminin Kurulumu ve Temel Ayarlar I
Giriş
Linux İşletim Sistemlerinin kurulum aşamasında bazı dağıtım grupları dışında kurulum süreçleri grafik arayüzdeki “İlerle” butonlarıyla değil komut satırı arayüzüne benzer konsol ekranında klavye kullanılarak gerçekleştirilmektedir. Linux’u mevcut bir bilgisayara kalıcı olarak kurmak için, bunun için önceden ayarlanmış bir sabit disk alanına sahip olunması gerekmektedir. Aşağıdaki dört yöntemden biri ile Linux İşletim Sistemi, kullanılan bilgisayara kurulabilir. Linux İşletim Sistemi sunucularda yüklü olan tek işletim sistemi olmalıdır.
• Sabit diskteki mevcut bir işletim sistemini yerine Linux İşletim Sistemi kurulabilir. • Linux İşletim Sistemi bilgisayardaki ikinci bir diske kurulabilir. • Var olan bir sabit sürücü Linux İşletim Sistemi de yüklenecek şekilde bölümlere ayrılabilir. • Kullanılan bilgisayarda sanallaştırma yazılımı ile Linux İşletim Sistemi çalıştırılabilir.
Mevcut işletim sisteminin değiştirildiği senaryoda kullanılan işletim sistemi tamamen silinip yerine Linux İşletim Sistemi kurulacaktır.
Linux İşletim Sistemini ikinci bir sabit sürücüye kurmak ya da Linux İşletim Sistemini bilgisayardaki sabit diskte ayrılacak bölüme kurmak bir çift önyükleme senaryosu gerektirmektedir. Bu senaryoda hem Linux hem de Microsoft Windows işletim sistemleri, aynı bilgisayardaki sabit sürücülerde (veya bölümlerde) çalışırlar. Bilgisayar başlatıldığında, hangi işletim sisteminin kullanılmak istendiğini soran bir menü belirir. Bu senaryoda orijinal Windows uygulamaları ve dosyaları saklanabilir ve aynı bilgisayarda Linux İşletim Sistemi de kullanılabilir.
Bu bölümde sanallaştırma yazılımı ile kişisel bilgisayar ortamına Linux İşletim Sistemlerinden Ubuntu 22.04 versiyonunun kurulumu anlatılacaktır. Ücretsiz, daha güncel yazılım paketleri ve kütüphanelere sahip olması ve başlangıç düzeyindeki kullanıcılar için önerilmesinden dolayı kurulumu yapılacak Linux İşletim Sistemi dağıtımı Ubuntu 22.04 (Long-Term Support) versiyon olarak belirlenmiştir. Uzun süreli destek (Long-Term Support) ile Ubuntu 22.04 işletim sisteminin güvenliği Nisan 2027’ye kadar garanti edilmiş olup Nisan 2032’ye uzatılmış güvenlik bakımı sağlanacaktır.
Genel Yapılandırma ve Ağ Ayarları
Ubuntu 22.04 sunucu işletim sisteminin kurulumuna başlamadan önce sanallaştırma yazılımı VirtualBox içinde bir sanal makine oluşturulmalıdır. Sanal makine yönetim yazılımında kurulumu yapılacak Linux İşletim Sistemi için oluşturduğumuz makine için ayıracağımız Bellek (RAM), işlemci (CPU) ve disk alanlarının kullandığımız ana makine kaynaklarından karşılanacağı değerlendirildiğinde bu değerleri başlangıçta minimal değerlerde tutmak yerinde olacaktır. Örneğin kullanılan ana makinenin 8GB belleği 120 GB disk alanı varsa
kurulumu yapılacak makinede Bellek değeri 2048MB (2GB), 1 Core işlemci (CPU) ve 10GB disk alanı ayırmak yeterli olacaktır.
Kurulum Dosyasının İndirilmesi
Sanal makine oluşturulduktan sonra kurulumu yapılacak Ubuntu 22.04 Sunucu LTS disk kalıbı (*.iso) dosyasının indirilmesi gerekmektedir. ARM, IBM POWER, IBM Z and LinuxONE ve Metal as a Service (MAAS) gibi farklı mimarilere özel indirilebilir kurulum dosyaları bulunmakla birlikte bu ünitede https://ubuntu.com/download/server adresindeki Option 2: Manual server installation bölümü altındaki disk kalıbı dosyası indirilerek Ubuntu 22.04 Server işletim sisteminin kurulum adımları açıklanacaktır.
Kurulumda Kullanılacak Disk Görüntü Dosyasının Makineye Eklenmesi
Disk kalıbı dosyası ana makineye indirildikten sonra VirtualBox Sanal Makine Yönetici penceresinde kurulumu yapılan sanal makine seçili iken Ayarlar butonuna tıklıyoruz. Açılan pencerede Depolama menü öğesinde Denetleyici: IDE altında solunda disk simgesi olan Boş bölümüne tıkladıktan sonra sağ tarafta Optik Sürücü: IDE Secondary Device 0’ın sağındaki mavi disk simgesine tıklıyoruz. Açılan menüde Disk dosyasını seçin…’e tıkladıktan sonra indirmiş olduğumuz kurulum disk kalıbı dosyasının yolunu ana makineden seçerek kurulum disk kalıbı dosyasını sanal makineye eklemiş oluyoruz. En altta TAMAM butonuna tıklayarak Sanal Makine Yönetici ekranına dönüyoruz. Sanal makineyi başlatmak için Sanal Makine Yönetici penceresinde Başlat butonuna tıklayarak sanal makinemizi başlatıyoruz.
Başlangıç Seçeneğinin Belirlenmesi
Sanal makine başladıktan sonra karşımıza işletim sistemini deneme ya da kurma veya hafızayı test etme seçeneklerinden oluşan bir açılış penceresi çıkacaktır. Ubuntu 22.04 Server işletim sisteminin kurulumu yapılacağından birinci seçenek Try or Install Ubuntu Server seçili iken Enter tuşuna basıyoruz. Enter tuşuna basılmazsa açılış menüsü 30 saniye sonra açık gri zeminli olan seçenekte sanal makineyi başlatacaktır. Aşağı ok tuşu ile Test memory seçilip Enter tuşuna basıldığında sanal makine için ayrılmış olan bellek miktarı ile ilgili testi başlatılacaktır.
Dil Seçimi
Kurulum işlemi başladığında komut satırı ekranında bir dizi donanım testi ile ilgili bilgiler çıktıktan sonra karşımıza kurulum sırasında kullanılacak dil seçimi sayfası çıkacaktır. Önerilen diller arasında Türkçe seçeneği olmadığı için kurulum adımlarına İngilizce dili seçilerek devam edilecektir.
Yükleyici Güncellemesi
Kurulum dili seçildikten sonra kurulum yapacak yükleyicinin (installer) güncel bir versiyonu olduğu ile ilgili bir uyarı penceresi karşımıza çıkmaktadır. Ok tuşları
ile en altta bulunan Update to the new Installer seçilerek kuruluma devam edilecektir.
Klavye Ayarı
Sonraki adımda kullanılacak olan klavye türü belirlenecektir. Bu işlemin işletim sistemi tarafından yapılması için sırasıyla Identify keyboard seçilip açılan pencerede OK butonu üzerine ok tuşları ile gelinip Enter tuşuna basılacaktır. İlerleyen aşamalarda klavyede w ve y tuşlarına basılması istendikten sonra ö tuşunun bulunup bulunmadığı sorulduktan sonra bulunuyorsa ö tuşuna basılması istenecek ve Türkçe klavye düzeni için otomatik klavye algılama işlemi tamamlanacaktır.
Kurulum Türü
Kurulum türünde Ubuntu Sunucu ve Ubuntu Sunucu (minimize) seçenekleri karşımıza çıkmaktadır. Varsayılan olarak Ubuntu Sunucu (Ubuntu Server) seçeneği gelmektedir. Minimize versiyonunda daha az paket kurulum seçeneği gelirken normal versiyonda daha fazla paket kurulum seçeneği gelmektedir. Örneğin minimize versiyonda sunucu yönetimi için ihtiyaç duyulan en temel bileşenlerden vi ya da nano metin editörü bile yüklenmiş olarak gelmemektedir. Bu kurulumda Ubuntu Server seçeneği ile ile kurulum gerçekleştirilecektir.
Ağ Ayarı
Bir sonraki aşamada ağ yapılandırması gerçekleştirilecektir. Burada temelde 2 tür ağ yapılandırması söz konusudur. Birinci seçenekte Dinamik İstemci Yapılandırma Protokolü (Dynamic Host Control Protocol-DHCP) ile sanal makinenin otomatik IP numarası alması sağlanabilmektedir. İkinci seçenekte ise IP adresinin kalıcı olarak (statik) belirlenmektedir. Dinamik İstemci Yapılandırma Protokolü (DHCP) ile sanal makinenin otomatik olarak IP adresi alması sabit IP belirlenmesiyle karşılaştırıldığında herhangi bir ayar gerektirmese de sanal makinenin bir sonraki açılışında aynı IP adresini alacağının garantili olmamasından dolayı bazı sorunları da beraberinde getirebilmektedir. Örneğin Dinamik İstemci Yapılandırma Protokolü ile IP adresi almış bir sanal makine kapatıldığında almış olduğu IP adresi Dinamik İstemci Yapılandırma Protokolündeki rezervasyon süresi kadar rezerve edilmekte ve bu süreden sonra boşa çıkarak IP isteğinde bulunan başka sanal makinelere verilebilmektedir. Dinamik İstemci Yapılandırma Protokolü tarafında fiziksel adrese göre IP adresi rezervasyon yapılarak bu sorunun önüne geçilebilmesine rağmen özellikle test ortamı dışındaki canlı ortamlarda IP adresinin Dinamik İstemci Yapılandırma Protokolü yerine kalıcı olarak verilmesi önerilmektedir.
Vekil Sunucu Yapılandırma
Vekil sunucular (Proxy Servers) genellikle kurumsal ağlarda bulunur, ancak kişisel kullanım için giderek daha popüler hâle gelmektedir. Vekil sunucular bir kullanıcı adına web sayfası gibi bir internet kaynağından veri alan bir aracı sunucudur. Kullanıcıları internetteki kötü niyetli
faaliyetlerden koruyan ek veri güvenliği sağlama işlevi görürler. Vekil sunucular, yapılandırmalarına ve türlerine bağlı olarak birçok farklı kullanıma sahiptir. En yaygın kullanımları arasında anonim İnternette gezinmeyi kolaylaştırmak, coğrafi engellemeyi atlamak ve web isteklerini düzenlemek yer alır. Tipik olarak, bir kullanıcı bir web sitesine IP adresi aracılığıyla bir web tarayıcısından internet ortamındaki bir web sunucusuna doğrudan bir istek göndererek erişir. Web sunucusu daha sonra web sitesi verilerini içeren bir yanıtı doğrudan kullanıcıya geri gönderir. Bir proxy sunucusu, kullanıcı ve web sunucusu arasında bir aracı görevi görür. Proxy sunucuları, kullanıcının gerçek adresini web sunucularından gizleyerek, kullanıcı adına farklı bir IP adresi kullanır. Şayet kurulumu yapılacak işletim sistemi bir vekil sunucu üzerinden internet ortamına erişecekse bu aşamada vekil sunucu bilgileri yazılmalıdır. Bir vekil sunucu kullanılmayacaksa bu alan boş bırakılmalıdır.
Ubuntu Arşiv Sitesinin Belirlenmesi
Ubuntu işletim sistemi yazılımlarının yüklenebileceği ana site http://archive.ubuntu.com/ubuntu olmakla birlikte dünyanın farklı yerlerinde ana sitenin yazılımlarını dağıtan güvenilir kopya (mirror) siteler bulunmaktadır. Bu sayede işletim sisteminin kurulumu sırasında çevrim içi istek gönderilen paketler farklı konumlardaki güvenilir sitelerden yüklenebilmektedir. Bu aşamada kopya adres olarak http://tr.archive.ubuntu.com/ubuntu/ önerilmekle birlikte farklı bir kopya site adresi girilebilmektedir (Konsol 3.11). Bağlantı protokolü (http, https, ftp veya rsync gibi), bağlantı hızı ve kopya site sayısı bilgilerin yer aldığı dünyanın farklı yerlerindeki resmî arşiv sitelerin listesine https://launchpad.net/ubuntu/+archivemirrors adresinden erişilebilir.
Disk Bölümlendirme
Her Linux dağıtımının kurulum kılavuzunda, sabit diskin bölümlenmesi ile ilgili yönergeler bulunmakla birlikte sağlıklı bir Linux kurulumu için takas (swap), kök (root), açılış (boot) ve ev (home) bölümlerinin oluşturulması önerilmektedir. Bölümleme ayrıca, sabit diskteki her bölümün kendi sabit sürücüsü varmış gibi davrandığı yalıtılmış bölümlere ayrılmasını da sağlar. Kubernetes kümesi oluşturulmayacaksa Linux takas alanı olarak kullanılacak bir bölüme ihtiyaç mutlaka olacaktır. Takas alanı sabit sürücüde sanal bellek olarak kullanılmaktadır. Sanal bellek, işletim sisteminde işlemleri çalıştırmak için yeterli fiziksel alan kalmaması durumunda büyük programların çalıştırılmasını ve karmaşık görevlerin gerçekleştirmesini sağlar.
Fiziksel belleğin %50 ile %100’ü kadar olan bir takas bölümü oluşturulabilir. Ana makinede disk alanı fazla ve fiziksel bellek düşükse takas alanı için yüksek değerler girilebilir. Disk alanı az ve fiziksel bellek fazla ise takas alanını küçük tutmakta yarar vardır. Takas alanı bellek (RAM) kadar hızlı olmasa da gerektiği durumlarda oldukça işe yaramaktadır. Kök dosya sistemi, sağa doğru (/) ile temsil edilir. Dizin ağacının en üstündedir ve
Linux’u ve Linux ile kurulan her şeyi içerir. Benzetilecek olursa, DOS veya Windows altındaki “C:” sürücüsüne eşdeğerdir. Kök dizin için bir bölüm oluşturmak zorunludur. Bu bölüm sistem yöneticisi olan “root” kullanıcı hesabıyla karıştırılmamalıdır. root kullanıcısının kendi ev dizini (/root) vardır. Kök bölümünün boyutu, ne yükleneceğine veya yüklemenin nasıl planlandığına bağlı olarak değişecektir. Çok sayıda yazılım indirip kurulması planlanıyorsa ya da büyük boyutlu dosyaların kullanılacağı yazılımlar ağ dosya sistemi (NFS) olmadan kullanılacaksa bu alana fazla disk alanı ayırmak uygun olacaktır. Oluşturulması gereken üçüncü bölüm ise Linux kullanıcısının dosyalarının tutulacağı ev (/home) dizinidir. Çok kullanıcılı bir sistemde her kullanıcı hesabının /home dizini altında kendi klasörü olacaktır. Çoğu Linux dağıtımında belirli bir miktar üstünde (Örneğin 40 GB ve üstü) disk alanı ayrılmış ve disk bölümlendirme aşamasında manuel bölümlendirme yapılmazsa mevcut diskin çok büyük bir bölümü ev (/home) dizinine ayrılmaktadır. Bu durumda yazılım paketlerinin çalıştırıldığı klasörleri içeren /root dizinine yetersiz alan kalabilmektedir. Bu nedenle Linux İşletim Sisteminin kurulumunda bu bölümde disk bölümlendirme aşamasında manuel bölümlendirme yöntemi kullanılacaktır. Son disk bölümü olarak Linux’taki önyükleme bölümü (/boot), çekirdek ve önyükleyici yapılandırma dosyaları da dahil olmak üzere sistemi önyüklemek için önemli dosyaları içerir. Önyükleme işlemi için önemli dosyaları içeren dizin bu bölümlemenin bir parçasıdır. Böyle bir senaryoda, /boot altında bulunan dosyalarla ilgili bir önyükleme sorununda, kullanıcı sistemin diğer bölümlerine dokunmadan bölümü yeniden yükleyebilir. /boot dizinini ayrı tutmanın bir başka nedeni de şifreleme yöntemlerinin kullanılması olabilir. / (kök) bölümü şifrelendirilmiş olarak yapılandırılmak istenirse, /boot dizinini ayrı tutmak gerekir; böylece önyükleme için gerekli dosyalar MBR (GRUB’un depolandığı Ana Önyükleme Kaydı Master Boot Record) için erişilebilir kalır. Ayrıca, Linux İşletim Sistemi otomatik olarak güncellenecek şekilde yapılandırılmışsa güncelleme sonrası tedbir amaçlı eski çekirdek (kernel) dosyaları da önyükleme bölümünde (/boot) saklanacağından önyükleme bölümünün %100 dolmaması için bu bölümün boyutunu 1GB gibi ayarlamakta yarar olacaktır. Önyükleme bölümü %100 doluluk oranına ulaştığında olası bir yeniden başlatma durumunda işletim sisteminin açılması tehlikeye girebilir. Bu durumda önyükleme bölümünün eski çekirdek dosyalarının silinerek boşaltılması için konsol ekranından bir dizi işlem yapılması gerekecektir.
Kurulum Aşamasında Yaygın Kullanılan Disk Bölümlendirme Seçenekleri
• / : Linux sanal dosya sisteminin kökü • / boot : Sistemin açılışında kullanılan Linux çekirdeğinin konumu • / home : Kişisel dosyalar ve ayarların tutulduğu kullanıcı dizini
• swap : Uygulamalar tarafından bellek tamamen kullanıldığında yeni bellek isteğinde bulunan uygulamalar için geçici bellek görevi gören alan
Sanal makine oluşturma aşamasında belirlenen disk miktarının Linux İşletim Sistemi tarafından yapılandırılması aşamasında Diskin Tamamını Kullan (Use an entire disk) ve Özelleştirilmiş Disk Düzeni (Custom Storage Layout) olmak üzere iki seçenek karşımıza çıkmaktadır.
Diskin Tamamını Kullan
Bu seçenekte Linux İşletim Sistemi seçilen diske kurulacak ve bu diskte bulunan tüm bölümleri veya verileri değiştirecektir. Bu seçenekte Mantıksal Hacim Yöneticisi’nin (Logical Volume Management-LVM) kurulup kurulmayacağı ve mantıksal hacim yöneticisi grubunun Linux Benzersiz Anahtar Kurulumu (Linux Unified Key Setup-LUKS) ile şifreleyip şifrelemeyeceğinizi belirlenebilmektedir. Mantıksal hacim yöneticisi grubu şifrelenirse, sistem her başlatıldığında girilmesi gereken bir parola seçilmesi gerekecektir.
Mantıksal hacim yöneticisi birden çok fiziksel sürücü arasında depolama alanı oluşturulmasına olanak tanıyan bir sabit sürücü yönetim sistemidir. Başka bir deyişle, işletim sisteminde tek bir disk sürücü gibi algılanacak birkaç disk sürücüsü birbirine bağlanabilir. İşletim sistemi kurulduktan sonra bu ilerleyen bölümlerde de açıklanacağı üzere canlı ortamda çalışan sunucunun mevcut diskini büyütme ihtiyacı olduğunda mantıksal hacim yöneticisi disk yönetimini çok kolay bir hâle getirmektedir.
Özelleştirilmiş Disk Düzeni
Özelleştirilmiş disk düzenin de ise disk bölümleri ihtiyaca göre tercih edilen boyutlarda ayarlanabilmektedir. Örneğin 10 GB diski olan bir makinede 1 GB /boot, 1 GB SWAP, 2GB /home ve geri kalan 6 GB ise kök dizine (/) verilmek isteniyorsa aşağıdaki adımlar izlenmelidir. İlk olarak Disk Yönetimi aşamasında Özelleştirilmiş Disk Düzenini (Custom storage layout) seçmek için aşağı ok tuşu ile bu alana gelip klavyede SPACE tuşu ile seçimi gerçekleştirip yine aşağıda ok tuşu ile Bitti’ye (Done) gelip Enter tuşuna basıyoruz. Sonraki adımda Free space 9.998G’nin üzerine ok tuşu yardımıyla gelip Enter tuşuna basarak açılan menüden Add GPT Partition’ı seçiyoruz. Açılan sayfada Boyut (Size) alanına 1G yazıp aşağı ok tuşu ile Mount: bölümüne gelip /boot’u seçiyoruz. Bu işlem ile işletim sisteminin açılışta kullanacağı /boot dizinine 1 GB’lık alan ayırmış olacağız. Mount: alanından /boot seçildikten sonra aşağı ok tuşu ile Oluştur (Create) e gelip Enter tuşuna basarak bölüm ayırma işini /boot dizini için tamamlamış oluyoruz. Makinedeki belleğin (RAM) tamamen dolması durumunda uygulamaların bellek yerine diskteki takas alanını (swap) kullanarak çalışması amacıyla kullanılacak swap alanı için disk boyutu belirlemek için yukarıda Disk Yönetimi bölümünde gösterildiği gibi Free Space üzerine aşağı ok tuşu ile gelip Add GPT Partition’a tıkladıktan sonra açılan ekranda Size (Boyut) bölümüne 1G
yazılacaktır. Format alanına aşağı ok tuşuyla gelindikten sonra menüden swap seçilip yine aşağı ok tuşu ile Oluştur (Create) üzerine gelindikten sonra Enter tuşuna basılarak takas alanı için 1 GB’lık disk alanı ayrılmış olacaktır. Bir sonraki oluşturulacak disk bölümü ev dizini (/home) için 2 GB olacaktır. Bunun için yine Konsol 3.14’te Disk Yönetimi bölümünde sırasıyla Free space ve Add GPT Partition seçildikten sonra Size (Boyut) alanına 2G yazıp Mount: bölümünde ise /home seçildikten sonra altta bulunan Oluştur (Create) seçilerek ev dizini için 2 GB’lık disk alanı ayrılmış olacaktır. Ev dizini, işletim sistemi kurulurken tanımlanan kullanıcının dosyalarının tutulduğu ve kullanıcının sisteme ilk girişte yönlendirildiği dizindir. Disk bölümlendirme işlemi tamamlandıktan sonra altta bulunan Bitti (Done) seçilerek disk bölümü ayırma işlemi tamamlanacaktır. Son aşamada diskte yapılan bölümlendirme işlemlerinin diske yazılması için açılan onay penceresinde Devam et (Continue) seçilerek Enter tuşuna basılarak diskte yapılan bölümlendirme işlemi onaylanmış olacaktır.