Web Sunucu Programlama — Ünite 3 Soru-Cevap

Değişken, çalışma zamanında verileri depolayan bir bellek konumuna verilen isimdir. Bir değişkenin kapsamı, görünürlüğünü belirler. Değişkenler, verileri depolamak ve gerektiğinde depolanan verileri sağlamak için kullanılır. 

PHP’de değişken isimleri bir kelime veya anlamlı-anlamsız bir sözcük olabilir ve de tanımlanırken “$ (dolar)” işareti kullanılır. Değişkenlerin her biri $ işareti ile başlar ve isimlendirilirken bazı kuralları gözetilir.

1. Değişken isimlendirilmelerinde Türkçe karakterler (ç, Ç, ğ, Ğ, ı, İ, ö, Ö, ü, Ü) kullanılmaz.
2. Değişken isimlendirmelerinde alfa-nümerik karakterler (a-z, A-Z, 0-9) ve alt tire işareti ( _ ) kullanılabilir.
3. Değişken isimlendirmeleri bir harf veya alt tire işareti ( _ ) ile başlayabilir. Ancak sayılarla başlamaz.
4. Değişken isimlendirmelerinde boşluk kullanılmaz. Tanımlamada boşluk gerektiren kelimeler arasına alt tire işareti ( _ ) konur (kullanici_adi) veya büyük-küçük harf tanımlaması (kullaniciAdi) şeklinde gerçekleştirilebilir.

Bir değişken dolar işareti ($) ile başlar ve ardından değişkenin adı olan bir tanımlayıcı gelir. Değişkenler için yaygın bir adlandırma kuralı, ilki hariç her kelimenin başlangıçta büyük harfle yazılmasıdır.

PHP programlama dilinde bir değişkenin tanımlanması ve değer atamasında şu yapı kullanılır:

$degiskenAdi= değer; 

PHP programlama dili diğer diğer güçlü-çeşitlendirilmiş (strongly-typed languages) diller sınıfından farklı olarak daha esnek yazılmış (loosly) bir programlama dili olduğundan değişkenlerin öncesinde tanımlanması söz konusu değildir. Bu durum bir değişkenin, saklayabileceği veri türünün belirtilmemesi ile veri türünün kendisine atanan değeri tutarak otomatik olarak değişmesi anlamına gelmektedir.

PHP on tür değer/veri türü sağlar. Bunlardan dördü skaler (tek değerli) türlerdir: tam sayılar (int), kayan-noktalı sayılar (float), karakter dizileri (string) ve Booleanlar (bool). İkisi bileşik (koleksiyon) türleridir: diziler (array) ve nesneler (object). Kalan dördü de özel türlerdir: kaynak (resource), çağrılabilir (calleble), karışık (mixed) ve boş değer (null).

Bu veri türü bir tam sayıdır. Integer veri türü tek değerli ve skalerdir. Tamsayı değişmezleri ondalık, sekizli, ikili veya onaltılı olarak yazılabilir. Ondalık değerler, baştaki sıfırlar olmadan bir dizi basamakla temsil edilir. Dizi artı (+) veya eksi (-) işaretiyle başlayabilir. Herhangi bir işaret yoksa pozitif kabul edilir. Onaltılık sayılardan önce 0x, sekizli sayı 0 ve ikili sayılardan önce 0b gelir.

Kayan-noktalı (ondalık) sayılar genellikle “gerçek” sayılar olarak ifade edilir ve ondalık basamaklı sayısal değerleri temsil eder. Tam sayılar gibi, sınırları da platformun ayrıntılarına bağlıdır. PHP kayan-nokta sayılar, C derleyicinizin double veri türünün aralığına eşdeğerdir. Genellikle bu, 15 basamaklı doğrulukla 1,7E−308 ve 1,7E+308 arasındaki sayılara izin verir. Kayan-noktalı sayı (float) veri türü, gerçek sayıları depolayabilir. Bunlar, ondalık veya üstel gösterim kullanılarak atanabilir.

Metin veri türü web uygulamalarında çok yaygın olduğu için PHP, metin tipinde veri oluşturmak ve işlemek için temel düzeyde destek içerir. Bir metin tipi veri, rastgele uzunluktaki bir karakter dizisidir. Karakter dizisi değişmezleri, tek veya çift tırnak ile sınırlandırılır: Örneğin ‘büyük kedi’ “güçlü kaplan”.

Bu veri türü bool sayı (Bool) veri türü olarak adlandırılır. Boolean değeri bir doğruluk değerini temsil eder; bir şeyin doğru olup olmadığını söyler. Çoğu programlama dilinde olduğu gibi PHP de bazı değerleri doğru, bazılarını yanlış olarak tanımlar. Boolean, yalnızca doğru veya yanlış olabilen bir değer olan bir Boolean değerini saklayabilir. Bu değerler “true” ve “false” anahtar sözcükleri ile belirtilir.

Sabitler, değişkenlere çok benzemektedirler. Yukarıda da belirtildiği gibi değişkenlerin aksine sabitlerin taşıdıkları değerler, programın çalışması süresince aynı kalır. “Define” ile tanımlanırlar. Sabitler, isimlerinin başlarında $ simgesi taşımazlar.

Bir ifade (expression), bir değer üretmek için değerlendirilebilen bir PHP kodu parçasıdır. En basit ifadeler değişmez değerler ve değişkenlerdir. Değişmez bir değer kendini değerlendirirken, bir değişken ise değişkende depolanan değeri değerlendirir. Basit ifadeler ve operatörler kullanılarak daha karmaşık ifadeler oluşturulabilir.

PHP programlama dilinin en önemli bileşenlerinden olan operatörler, değerler üzerinde işlemlerin gerçekleştirilmesinde kullanılırlar. Bir operatör bazı değerleri alır ve değerleri bir araya getirme vb. işlemler yapar. Operatörler bazen noktalama işaretleri olarak yazılırlar. Örneğin matematikten aşina olduğumuz “+” ve “-” işaretleri birer operatör örneğidir. Bazı operatörler işlenenlerini değiştirirken; pek çok operatör ise değiştirmez.

Sayısal operatörler, komut dosyasının belirli bir matematiksel veya mantıksal işleme gerçekleştirmesini sağlayan bir semboldür. Sayısal operatörler beş türe ayrılabilir: Aritmetik operatörler, değer atama operatörleri, karşılaştırma operatörleri, mantıksal operatörler ve bitsel operatörler.

Aritmetik operatörler, değişkenler ve sabitler üzerindeki her türlü aritmetik işlemi yapmada kullanılırlar ve dört temel aritmetik işlemi içerirler. 

Aritmetik operatörler şunlardır:

• Toplama (+)
• Çıkarma (-)
• Çarpma işlemi (*)
• Bölüm (/)
• Modül (%)
• Aritmetik olumsuzlama (arithmetic negation) (-)
• Aritmetik onaylama (arithmetic assertion) (+)
• Arttırma (++)
• Azaltma (--)
• Üs (**)
• Metinsel birleştirme (.)

Değer atama operatörleri, ikinci grup, atama operatörleridir. Bir değişkene değer atayan atama operatörünün (=) kendisidir. Atama operatörleri, değerleri değişkenlerde depolar veya günceller.

Karşılaştırma işleçleri iki değeri karşılaştırır ve ya doğru ya da yanlış döndürür. Bu operatörler, esas olarak, doğru veya yanlış olarak değerlendirilen ifadeler olan koşulları belirtmek için kullanılırlar.

Mantıksal işleçler, karmaşık mantıksal ifadeler oluşturmada yollar sağlar. Mantıksal operatörler, işlenenlerini Boole değerleri olarak ele alır ve bir Boole değeri döndürür. Operatörlerin hem noktalama hem
de İngilizce versiyonları vardır (|| ve veya aynı operatördür).

Mantıksal operatörler şunlardır:

• Mantıksal VE (&&, AND)
• Mantıksal VEYA (||, OR)
• Mantıksal XOR (XOR)
• Mantıksal olumsuzlama (Logical Negation)(!)

İlişkisellik (associativity), aynı öncelik sırasına sahip operatörlerin değerlendirildiği sırayı tanımlar. Bölme ve çarpma operatörleri aynı önceliğe sahiptir, ancak ifadenin sonucu önce hangi işlemi yaptığımıza bağlıdır. Bölme ve çarpma operatörleri sol ilişkiseldir. Bu, belirsizlik durumlarında operatörlerin soldan sağa doğru değerlendirildiği anlamına gelir.

Diziler, aynı türden verilerin tek bir değişken ile temsil edilmeleri gerektiğinde kullanılır. Bir dizi, değeri tek bir değişkende saklamada oldukça önemli işleve sahiptir. Dizilerin kullanılması tanımlanması gereken değişken sayısının artışını engeller. Bir dizi, konuma (sıfır ilk konum olmak üzere bir sayı) veya ilişkisel dizin adı verilen tanımlayıcı bir ad (bir metin) ile tanımlanabilecek değerler grubunu içerir. PHP›deki diziler, anahtar/değer çiftlerinden oluşur. Anahtar, bir tamsayı (sayısal dizi), bir dize (ilişkisel dizi) veya her ikisinin birleşimi (karma dizi) olabilir. Değer herhangi bir veri türü olabilir.

Sayısal diziler, dizideki her ögeyi sayısal bir dizinle saklar. Dizi yapıcısı kullanılarak bir dizi oluşturulur. Bu yapıcı, dizinin ögelerine atanan değerlerin bir listesini alır. array() yapısı bir dizi oluşturur.

Koşullu ifadeler, farklı koşullara dayalı olarak farklı kod bloklarını yürütmek için kullanılır. Bu koşullar PHP programlama dilinin yapısında zaman zaman sıçramalı veya döngüsel olabilmektedir. Her ne kadar PHP programlama dilinin yapısı yukarıdan aşağıya doğru doğrusal bir şekilde olsa da şart ifadeleri ve döngüler bu yapının kendi içerisinde değişmesine neden olabilir.

En temel şart ifade biçimleri “if (koşul)…” yapısıdır. Ayrıca “switch…case” yapısı da hemen hemen pek çok programlama dilinde olduğu gibi PHP’de de kullanılmaktadır. Bununla birlikte if/ elseif/ else şart ifadesinde de if (koşul) {a} yapısına örnektir.

Switch ifadesi, bir tamsayı, kayan nokta (ondalıklı sayı) veya metin ile bir dizi büyük/küçük harf etiketi arasındaki eşitliği kontrol eder. Daha sonra yürütmeyi eşleşen duruma geçirir. İfade, herhangi bir sayıda vaka cümlesi içerebilir ve diğer tüm vakaları ele almak için varsayılan bir etiketle bitebilir.

Switch ifadesi ile bir ifadeye karşılık gelen farklı değerler ile durumlarının koşullu olarak belirlenmesi söz konusudur. Bu yapı ile sağlanan kontrol her ne kadar birkaç kez if - elseif deyiminin yazılması ile de gerçekleştirilebilecek olsa da; daha önce de ifade edildiği gibi gereksiz kod satırlarına yer vermemek gerekir.