1
http ve web terimleri neyi ifade etmektedir?
Hipermetin transfer protokolü şeklinde çevrilebilecek http (hypertext transfer protocol –), internet üzerinden veri paylaşımını olanaklı kılar. www ifadesi ise web olarak da bilinen, Türkçeye dünya çapında bilgi ağı olarak çevrilebilecek World Wide Web sözcüklerinin ilk harflerinin birleştirilmesiyle oluşturulmuştur. Web, uzman olmayan kullanıcıların internet üzerinden bilgiye erişimlerine izin veren kullanıcı dostu bir bilişim ağıdır. Web, http protokolü tarafından belirlenen kurallar çerçevesinde internete bağlı sunucularda servis edilen internet sayfaları ve kaynaklara (ör. dokümanlar, videolar, fotoğraflar) erişim sağlar. İlk defa 1989 yılında Avrupa’daki uluslararası bir araştırma tesisi olan CERN’de kullanılmaya başlanan Web, 1993 yılında dünya çapında kullanıma açılmıştır. Web’in babası olarak anabileceğimiz Tim Berners Lee, bu sistemi araştırma merkezinde sürekli üretilen verilerin saklanması ve araştırmacılar arasında etkili biçimde paylaşılmasını sağlamak için üretmiştir
2
http ile https arasındaki fark nedir?
Bazı adres satırlarında http yerine https ifadesini görebilirsiniz. Bu ifade sunucu ile aranızdaki bağlantının yüksek güvenlikli şifrelemeler ile korunduğunu göstermektedir. Sosyal medya ve finans gibi veri güvenliğinin önemli olduğu uygulamalarda https kullanımı zorunludur. Son kullanıcılar yalnızca bu ayrıntıya dikkat ederek birçok tehditten korunabilir. https kullanan internet siteleri tarayıcıların adres çubuklarında kilit işareti ile gösterilir.
3
Web 1.0 ile Web 2.0 arasındaki kullanıcı rolü ve etkileşim açısından temel farklılıklar nelerdir?
Web 1.0 döneminde kullanıcılar genellikle sabit sayfalardaki (statik) içeriklerin yalnızca tüketicisi rolündeydi ve bilgi akışı uzmanlardan kullanıcılara doğru tek yönlüydü. Web 2.0 mimarisinde ise sistem dinamik ve etkileşimlidir. Sosyal web (social web) ya da katılımlı web (participatory web) isimleriyle de anılan Web 2.0 kavramı, son kullanıcılar tarafından üretilen içeriklere dayalı, kullanımı kolay olan, katılım kültürünü temel alan ve diğer sistemler ile etkileşim içinde çalışabilen internet sitelerini ifade etmektedir. Kullanıcılar tıpkı sosyal medyada olduğu gibi hem içerik tüketici hem de içerik üretici haline gelmiştir.
4
Web 2.0'ın getirdiği avantajlar nelerdir?
Dinamik içerik: Kullanıcılar yeni içerikler oluşturabilir, buldukları içeriklerle beğeni, yanıtlama, tekrar paylaşma ve düzenleme gibi çeşitli boyutlarda etkileşim kurabilirler.
Arttırılmış sosyal ağlar: Kullanıcılar istedikleri tartışmalara katılabilir, bilgi yayabilir ve dünya üzerindeki herhangi bir bireyle etkileşim kurabilir.
Kullanım ve bilgi paylaşımı kolaylığı:Kullanıcılar birkaç tıklama ile bilgi üretebilir, yayabilir ve güncelleyebilir. Bu yayılım sürecindeki tüm düzenlemeler internet teknolojileri sayesinde izlenebilir. Bu sayede Web 2.0 bilgiye erişim ve bilgi yayma konularında toplumsal eşitliğe aracılık etmektedir.
5
Web2.0'ın getirdiği dezavantajlar nelerdir?
Siber güvenlik riskleri: Temelinde bir internet teknolojisi olan Web 2.0 birçok bilişim sisteminin eş güdüm içinde çalışması sayesinde gerçekleşmektedir. Hem kullanıcılar hem de üreticiler siber güvenlik riskleri ile karşı karşıya gelmektedir. Örneğin kullanıcı tarafında hesapların kötü niyetli kullanıcılar tarafından ele geçirilmesi ya da bilişim sistemlerine virüs bulaşması gibi riskler ön plandadır. Milyonlarca kullanıcıya hizmet veren kurumsal siteler çok değerli kullanıcı bilgileri barındırdığından siber saldırıların hedefi hâline gelebilmektedir.
Zararlı sosyal etkileşimler: Web 2.0 araçları ve özellikle sosyal medyanın insanlar arası etkileşimi kolaylaştırması siber zorbalık, ısrarlı izleme, kişisel bilgilerin açığa çıkarılması ve kimlik hırsızlığı gibi zararlı sosyal etkileşimleri arttırmıştır.
Aşırı bilgi yüklemesi: Web 2.0 sürekli büyüyen engin bir bilgi okyanusudur. Bilginin çeşitliliği ve hacminin artışı karşısında alan uzmanı olmayan kişilerin bocalaması olasıdır. Kullanıcılar karşılarındaki bilginin değeri ve doğruluğu konularında kararsız kalabilmektedir.
Etik ve güvenirlik: İnternette paylaşılan bilginin sokaktaki adam tarafından kolayca üretilebilmesi ve değiştirilebilmesi önemli tartışmalara yol açmıştır. Bu durum internetteki bilginin doğruluğu, güvenirliği ve paylaşılmasının yasal olması (ör. telif hakları) gibi konuları gündeme getirmektedir. Web 2.0 araçları öncesindeki içeriklerin hazırlanmasında uzmanlar ve editörler rol alırken Web 2.0 ile her kullanıcı istediği bilgiyi yayabilmektedir. Bu durum yanlış ve yönlendirici bilgilerin yayılabilmesine olanak vermektedir. Sonuç olarak Web 2.0, bilgiye erişimi kolaylaştırırken aynı zamanda bilgi kirliliğini artırmış ve “hakikat sonrası” çağı destekleyen bir zemin yaratmıştır.
6
Bir Web 2.0 uygulaması olan Bloglar nedir ve kimler tarafından kullanılır?
Bloglar, belli bir konuda düzenli bir şekilde güncellenen ve genellikle içeriklerin en yeniden eskiye doğru sıralandığı, günlük dille yazılmış internet web siteleridir. Özel bir teknik bilgi gerektirmeyen bu platformlar, amatör kullanıcıların yanı sıra "blogger" adı verilen profesyonel yazarlar tarafından da geniş kitlelere ulaşmak için kullanılmaktadır
7
Bir kullanıcı topluluğu tarafından üretilen, her kullanıcının ekleme ve düzenleme yetkisine sahip olduğu ve en bilinen örneği "Wikipedia" olan Web 2.0 platformu hangisidir?
Bu platform türü Wiki'lerdir. Wikiler, bir kullanıcı topluluğu tarafından birlikte üretilen ve genel olarak her üyenin üzerine ekleme veya düzenleme yapma yetkisine sahip olduğu web temelli paylaşım platformlarıdır.
8
Birden fazla servisin ürünlerini tek bir grafik arayüzde birleştirerek yeni bir servis oluşturan web sayfaları ya da web uygulamaları hangileridir?
Mashuplar (hibrit web uygulamaları) birden fazla servisin ürünlerini tek bir grafik arayüzde birleştirerek yeni bir servis oluşturan web sayfaları ya da web uygulamalarıdır. Farklı servislerin işlevlerinin birleştirilmesiyle kullanıcılar için yenilikçi deneyimler oluşturulabilir. Örneğin, bir tatil uygulamasının otellerin fiyat ve doluluk verilerini bir harita servisi üzerinde birleştirmesi ya da MSN gibi platformların farklı haber kaynaklarını aynı ekranda harmanlaması birer hibrit uygulamadır.
Mashup uygulamalarının temelinde hazır servisler bulunduğundan bu ürünler hızlıca geliştirilebilmektedir.
9
İş birliği (Kitle Kaynak - Crowdsourcing) uygulamaları firmalara ne tür çözümler sağlamaktadır?
Firmalar, büyük ölçekli ve zaman alan basit görevleri (örneğin veri girişi veya etiketleme) küçük ücretler karşılığında dijital ortamlardaki kitlelere dağıtabilir. Bu yöntem sayesinde, kurumlar kendi nitelikli ve pahalı insan kaynaklarının zamanını basit işlere harcamaktan kaçınarak problem çözümünü daha ucuz ve etkili bir dış kaynağa (kitleye) yaptırırlar.
10
Sosyal küratörlük uygulamaları neleri içerir?
Küratör, bir müze, arşiv, galeri veya kütüphane koleksiyonunun yöneticisidir. Çağdaş sanat bağlamında küratörler sergileri düzenler. Bunun için çeşitli koleksiyonlardaki eserleri bir araya getirerek deneyim oluştururlar. Sosyal küratörler de sosyal
medya uygulamalarında belirli bir tema etrafındaki paylaşımları derleyerek sunan kullanıcılardır. Örneğin bir sosyal dijital uygulamaların giriş ekranları ile ilgili tasarımları ya da bir coğrafi bölgedeki endemik türlerin fotoğraflarını derleyebilir.
11
Çevrim içi toplulukların temel özellikleri nelerdir?
Preece (2000) çevrim içi toplulukların temel özelliklerini şu şekilde sıralamaktadır:
• İnsanlar, bireysel ihtiyaçlarını karşılamak ya da toplumsal roller oynamak (ör. hayvan hakları konusunda bir kanunla ilgili farkındalık yaratmak) amacıyla etkileşime girer.
• Topluluğun oluşmasına neden olan bir hizmet (ör. çevrim içi bir oyun), bilgi paylaşımı (ör. yeni doğan bakımı) ya da ilgi alanı (ör. yüz makyajı) olarak tanımlanabilecek paylaşılan bir amaç.
• Topluluk üyelerinin etkileşimlerini kurallara bağlayan gizil varsayımlar (ör. rütbelerin saygınlığı), ritüeller (ör. yeni üyelerin selamlanması), protokoller (ör. üyeler arası ticaret protokolleri), kurallar ve kanunlar (ör. etkileşimlerde kullanılması gereken dil) gibi ilkeler.
• Birliktelik duygusunu besleyen ve sosyal etkileşimlere olanak tanıyan bilgi işlem sistemleri (ör. Facebook sosyal ağı).
12
Sosyal ağlarda bilginin merkeziyetsiz olarak üretilmesi bilgi doğruluğu açısından neden büyük bir risk taşır?
Merkeziyetsiz üretim sürecinde herhangi bir düzenleyici editör kurulu veya otorite bulunmadığından, uzman olmayan kişilerin veya kötü niyetli grupların yanlış bilgi üretmesi oldukça kolaydır. Araştırmalar, bu denetimsiz ortamda yalan haberlerin doğru haberlere kıyasla daha hızlı ve daha fazla kullanıcıya yayıldığını göstermektedir.
13
Bilgi Okuryazarlığı nedir?
Bilgi Okuryazarlığı: Deneyimlenen bir sorun ya da bilme ihtiyacını gidermek amacıyla
çeşitli kaynaklardan bilgiye ulaşabilme, bulunan bilginin doğruluğunu değerlendirebilme, bilgiyi kullanabilme ve yasal olarak iletebilme becerilerini içeren şemsiye bir kavramdır.
14
Web 3.0 teknolojisini Web 2.0'dan ayıran sağlayan temel özellikleri nelerdir?
Web 2.0'da kullanıcılar Web'e içerik yazıp okuyabilirken, Web 3.0 ile bu içeriğin yapay zekâ tarafından anlaşılması ve kullanıcının isteklerine uygun, daha kişiselleştirilmiş sonuçlar şeklinde sunulması hedeflenmektedir. Web 3.0 bilgisayarların Web’de bulduğu verilerden anlam çıkarabildiği, bu anlamı bağlama uyarlayarak sunabildiği, kişiselleştirilmiş sunumlar gerçekleştirdiği bir deneyimi ifade etmektedir.
15
Blokzincir (Blockchain) teknolojisinin internetteki veri saklama mantığına getirdiği yenilik ve avantajlar nelerdir?
Günümüzde büyük teknoloji firmalarının elindeki merkezî sunucularda saklanan veriler, blokzincir ile dünya geneline yayılmış "node" adı verilen bilgisayarlarda (dağıtık defterlerde) merkeziyetsiz olarak saklanır. İşlemler geçmişe dönük değiştirilmesi zor kriptografik özetlerle (hash) bloklara eklendiği için şeffaflık sağlar ve dolandırıcılık gibi riskleri büyük ölçüde ortadan kaldırır.
16
Sanat ve dijital ürünler dünyasında "NFT" (Değiştirilemez Tapu) kullanımının temel amacı nedir?
NFT (Non-fungible token), kolayca kopyalanabilen dijital ürünlerin (video, fotoğraf, müzik vb.) gerçek sahibini ve orijinalliğini blokzincir üzerine işleyerek ispatlamayı sağlar. Bu sayede sanatçılar, ürünlerinin mülkiyetini koruyabilir ve aracı kurumlar olmaksızın dijital ekonomide eserlerinden gelir elde edebilirler.
17
Sanal ve Artırılmış Gerçeklik kavramları nedir?
Sanal Gerçeklik: Sanal gerçeklik, çeşitli sensörler içeren giyilebilir teknolojiler sayesinde kullanıcının fiziksel ve zihinsel olarak içinde bulunduğunu hissettiği ortamlarda etkileşim kurmasını sağlayan ve gerçek dünyadaki durumları simüle ederek deneyimleme imkânı sunan sanal ortamlar olarak tanımlanabilir.
Artırılmış Gerçeklik: Kullanıcının gerçek dünyayı, sanal nesnelerin gerçek dünyayla
birleştirildiği şekilde görmesini sağlayan ve gerçekliği tamamen simüle etmek yerine onu artıran teknolojidir
18
İki boyutlu web deneyimini üç boyutlu sanal evrenlere taşıyan "Metaverse" teknolojisi hangi donanımlardan güç almaktadır?
Metaverse, kullanıcıların avatarlarla yer aldığı daha geniş bir deneyim sunmak için Sanal Gerçeklik (VR) ve Artırılmış Gerçeklik (AR) giyilebilir teknolojilerinden destek almaktadır. Bu teknoloji; gerçek ile sanal dünyayı kesiştirerek, sosyal etkileşim, eğitim, toplantılar ve mağazacılık gibi pek çok pratiğin eş zamanlı yürütüleceği üç boyutlu bir dijital evren inşa etmeyi hedefler.
19
Hedefli reklamcılık ve "Yeniden Hedefleme" mekanizmaları kullanıcıları nasıl takip etmektedir?
Reklam verenler, kullanıcıların internetteki tüketim alışkanlıklarını, arama geçmişlerini ve ilgi alanlarını tarayıcılara bırakılan "çerez" (cookie) adı verilen küçük bilgi parçacıklarıyla toplar ve kaydeder. Yeniden hedefleme sayesinde, kullanıcının daha önce bir e-ticaret sitesinde sadece incelediği bir ürün, daha sonra farklı web sitelerinde veya sosyal medya platformlarında karşısına reklam olarak çıkarılır.
20
İnternetteki "Dijital Ayak İzini" küçültmek ve veri gizliliğini korumak isteyen bir kullanıcı hangi pratik adımları uygulamalıdır?
Kullanıcı; cep telefonu uygulamalarına verilen konum ve fotoğraf gibi erişim izinlerini kısıtlamalı, web tarayıcılarında daha sıkı gizlilik ayarları tercih etmelidir. Ayrıca sosyal medyadaki görünürlüğü denetlemeli, eski hesapları kapatmalı, şifre yöneticisi ile hesaplarına farklı ve güçlü parolalar koymalı ve hizmetleri (örneğin e-ticaret siteleri ile sosyal medya hesaplarını) birbirine bağlamadan ayrı hesaplar açmalıdır.