Coğrafi İşaretli Ürünler ve Fonksiyonel Ürünler

Başta Avrupa ülkeleri olmak üzere bazı ülkeler hem üreticiyi hem de üretilen ürünü koruma amaçlı yasalar oluşturarak ürünlerin hangi coğrafyadan olduğu anlamı taşıyan coğrafi işaret uygulamasına geçmiştir. İlk olarak 1992 yılında Fransa, ürünlerinin taklit edilmemesi ve üreticiyi koruma amaçlı bu yasaları uygulamaya başlamıştır.

“Coğrafi işaret, tüketiciler için ürünün kaynağını, belirgin özelliklerini ve ürünün söz konusu karakteristik özellikleri ile coğrafi alan arasındaki ilişkiyi gösteren ve garanti eden nitelik işaretidir. Coğrafi işaret tescili ile kalitesi, gelenekselliği, yöreden üretilen ham maddesi ile yerel niteliklere bağlı olarak belli bir popülerliğe kavuşmuş ürünlerin koruma altına alınması sağlanır” (Türk Patent, 2020)

Coğrafi işaret (Cİ), belirli bir coğrafi meşeye sahip olan ve bu menşeden kaynaklanan kalite veya saygınlığa sahip ürünlere verilen bir semboldür.

Yetiştirme alanının iklim koşulları, toprak yapısı, biyoçeşitliliği, kültür ve gelenekleri coğrafi işaret tescilli ürünlerin ayırt edici özelliklerinin oluşmasında rol oynamaktadır (Nizam ve Çavaş, 2021: s.11).

Coğrafi işaret tescilinin başlıca amaçlarını şu şekilde özetleyebiliriz (Tüzün Kezer ve Yürükçü, 2013):• Ürünün korunması; coğrafi işaretli ürünün niteliklerini korumak ve bilinen şekilde üretilmesini sağlamak • Üretici koruması; coğrafi işaretin kapsadığı alan veya kalitedeki üreticilerin öncelikle tescil korumasından yararlanmasını sağlamak • Tüketicinin koruması; gerekli özelliklere sahip olmayan taklit ürünler üzerinde coğrafi işaret kullanılmasının önüne geçilerek tüketicilerin aldatılmasını önlemek • Ülkenin millî ve kültürel değerlerini belli kurallar çerçevesinde korumak

Coğrafi işaretlemenin tüketiciye sunduğu yararları da şu şekilde sıralayabiliriz (Özsoy, 2015);
1. Tüketicilerin bireysel taleplerine cevap verebilmesi, 2. Tüketiciye daha fazla teminat sağlayabilmesi (ürünün ve üretim adımlarının kontrol edilebilmesi)3. Gıda ürünlerinin standartlaşmasının, kitleselleşmesinin önüne geçilmesi, 4. Tüketicilere farklı ve kaliteli ürünler sağlayabilmesi, 5. Kalitenin devamlı hâle getirilmesi ve tüketiciye daha iyi ürün sağlamaya dönük rekabetin gelişmesi, 6. Sevkiyat zincirinde katma değerli ürünlerin daha iyi sevkiyatının sağlanması, 7. Üretici ve tüketici arasındaki bilgi transferinin daha saf hâle gelmesiyle tüketicinin daha rahat seçebilmesi olarak özetlenebilir. 

Coğrafi işaretlemenin üreticiye sağlanan faydalarını ise şu şekilde özetleyebiliriz; 1. Üreticinin gelirini artırması ve devamlı hâle getirmesi, 2. Ürünün çeşitlenmesi ve farklılaştırılması, 3. Coğrafi menşeinin ürünün saygınlığını ve ününü artırması, 4. Yeni ticari ilişkiler veya bölgesel pazarların oluşmasını tesis etmesi, 5. Fiyat ve hacim değişkenliğine bağlı pazar tutarsızlığının engellenmesi, 6. Çok sayıda işletmenin ortak bir şekilde tutundurma etkinliklerini yürütmesi sayesinde maliyetin azalırken faaliyet etkinliğinin artması, 7. Coğrafi bir isme sahip ürünün saygınlığından faydalanmak üzere kusurlu veya kötü amaçlı kullanımların engellenmesi (fikri mülkiyet haklarının yasal olarak korunması), 8. Yerel üreticilerin bir arada çalışabilmesi (kooperatifler, birlikler) için teşvik edilmesi ve sinerji sağlanarak ortak sorunların daha kolay, hızlı ve az maliyetle çözülebilmesi, 9. Katma değerin üretici ve distribütörler ile farklı ülkeler arasında daha eşit paylaşımının heveslendirilmesi olarak söylenebilir.

“20 Mart 1883 Tarihli Sınai Mülkiyetin Korunması Paris Sözleşmesi” coğrafi işaretler ve diğer coğrafi menşe işaretlerine ilişkin ilk uluslararası sözleşmedir.

“Menşe adı işareti” bütün özelliklerini üretildiği coğrafi yöreden alan, üretimden son aşamaya kadar süreçlerinin hepsinin belirtilen coğrafi yörede gerçekleştiği ve farklı yerde aynı nitelikte üretilemeyen ürünleri ifade eden işaretlerdir.

Karakteristik bir niteliği, popülerliği ya da farklı özellikleriyle belirli bir coğrafi alanla tanımlanan; üretimi, işlenmesi veya diğer işlemlerinin belirli bir coğrafi alanda gerçekleşmesi gereken bir ürüne konu olan coğrafi işarete “mahreç işareti” denir. (Türk Patent ve Marka Kurumu, 2021).

Geleneksel ürün adı, menşe adı ya da mahreç işareti kategorisinde olmayan, geleneksel bir üretim yöntemiyle, geleneksel ham madde veya malzemeden üretilmiş ürünler olarak tanımlanır. Gelenekselin anlamı ise ürünün pazarda uzun bir geçmişe sahip olması, kuşaklar arası öğretilen, bilinen bir ürün olmasıdır. 

Türkiye’de coğrafi işaret tescili işlemlerini, Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığına bağlı olarak çalışan
Türk Patent Enstitüsü (TPE) bünyesinde bulunan Markalar Dairesi Başkanlığı yürütmektedir.

GIview (Search for Geographical Indications across the European Union and beyond-Avrupa Birliği ve Ötesinde Coğrafi İşaretleri Arama), tüm coğrafi işaretli ürünler için geliştirilmiş bir veri tabanıdır. Önceki veri tabanlarına göre daha pratik bir ara yüze sahip olan GIview, Avrupa Birliği’ne kayıtlı coğrafi işaretli ürünlere ilişkin datalar için tek bir giriş noktası sağlayarak fikri mülkiyet uzmanları, tüketiciler ve üreticiler için faydalı bir kaynak niteliğindedir

25.11.2020 tarihli çevrim içi “Coğrafi İşaretlerin Güçlendirilmesi (Strengthening Geographical Indications)” Konferansı’nda Komisyonca, Avrupa Birliği nezdinde Türkiye’nin korunan 7 coğrafi işareti tescillenmiştir. Bunlar; Aydın inciri, Aydın kestanesi, Antep baklavası, Bayramiç beyazı, Taşköprü sarımsağı, Malatya kayısısı ve Milas zeytinyağıdır (Türk Patent, 2021).

Türk Patent Enstitüsü web sitesine girerek bugüne kadar tescil almış meşe ve mahreç işaretlerini bulabilirsiniz. “Türkiye’nin Coğrafi İşaretli Ürünlerini Nasıl Öğrenebilirim?” konu başlığında sitede nasıl arama yapılacağı detaylı bir şekilde açıklanmıştır.

CI ürünleri, bölgenin turizm zenginliğini teşvik ederek katma değeri destekler ve üretim alanları, yerel ürünler için bir destinasyon faktörü oluşturarak bölgeye önemli gelir sağlamaktadır (Baran ve Karaca, 2011: s.254). Tarımın güçlü olduğu, üne sahip ürünün sunulduğu yörelerde bölge turizmi gelişebilmektedir. Coğrafi işaretler turizm elçisi gibi, yörenin bilinirliğinin artması ve gelişmesine katkı sağlamaktadır. Fransa’nın meşhur peyniri rokfor (roquefort), sağlamış olduğu katma değer ve ihracat kazançlarının yanı sıra her sene üretim mağaralarını ziyarete gelen turistlerin bıraktıkları turizm kazançları ile yöre ekonomisine büyük katkılar sağlamaktadır (Tekelioğlu, 2019: s.55).

Son zamanlarda çoğalan çeşitli hastalıklar nedeniyle, gıdaların besin değerlerinin ötesinde sağlığa olan faydaları üzerinde konuşulmaktadır. Bu bakış açısıyla da fonksiyonel gıda terimi popüler olmaya başlamıştır (Çirişoğlu ve Olum, 2019: s.1662). Japonya’da 1980’lerde pahalılaşan sağlık hizmetlerine karşı, Japon Sağlık ve Refah Bakanlığı ülkenin yaşlanan nüfusunun sağlığını iyileştirme amacıyla belgelenmiş sağlık yararları olan belirli gıdaları onaylayan bir sistem başlatmıştır (Hasler, 2002: s.3772). Bununla birlikte, “fonksiyonel gıda” terimi, temel beslenme gereksinimlerinin ötesinde ek bir fizyolojik yarar sağlama gibi farklı tedaviler için kullanılmaktadır.

Fonksiyonel gıda üretiminde en temel nokta; zararlı fizyolojik etkinliği olan bileşenin gıdadan kısmen veya tamamen uzaklaştırılarak yerine yararlı fizyolojik etkinliği olan bileşenin ilave edilmesidir

Fonksiyonel gıdalar üzerine yapılan son araştırmalar sebze, meyve ve lif açısından zengin bir diyetin obezite, diyabet ve kalp hastalığı gibi kronik hastalık riskini azalttığını ve insanların sağlığını iyileştirdiğini açıkça ortaya koymuştur.

Fonksiyonel gıda çeşitlerine örnek vermek gerekirse; glutensiz gıdalar, probiyotik yoğurtlar, laktozsuz sütler, omega-3 içeren yağlar, gingko ve ginseng içeren içecekler, düşük sodyumlu tuzlar, diyabetik, düşük kalorili gıdalar gibi sektörde oldukça fazla ürün sayılabilir (GTBD, 2022).Fonksiyonel gıdalar hemen hemen tüm gıda kategorilerinde geliştirilmiştir (Istva, Polna, Polna, Lugası, 2008: s.459). Sığır eti, tavuk, balık, tahıllar, sebze ve meyveler gibi temel besinlerin ötesinde sağlık yararları sağlayan birçok doğal gıda bileşeni, fonksiyonel gıdalar olarak bilinir. Bazıları ise geleneksel gıdaların tamamının günlük yaşantımızda tükettiğimiz fonksiyonel gıdalar olduğuna inanmaktadır (Zuhairi ve Doğan, 2021: s.251).

Domates, fitokimyasal özelliklerinden dolayı fonksiyonel bir gıda olarak insan sağlığı açısından önemlidir (Dorais, Gosseln, Papadopoulos 2001). Sarımsak, toplum arasında antibakteriyel özelliğe sahip olduğu için penisilin olarak kullanılan geleneksel şifalı bir ürün olarak uzun süredir kullanılmaktadır (Seçim, 2018: s.4). Ayrıca, yapılan araştırmalarda sarımsağın kanserojenlere karşı etkili olduğu ispatlanmıştır. (Steinmetz ve Potter, 1991). Turp, C vitamini açısından zengin bir gıdadır. Turpların farklı şekillerde kullanılmasını ve tüketilmesi kuru madde miktarı doğrudan etkilemektedir (Ramulu ve Rao, 2003). Besin içeriğine yönelik yapılan çalışma sonuçlarında, kara (siyah) turp köklerinin yüksek oranda antioksidan aktiviteye sahip olduğu tespit edilmiştir. Kırmızı ve beyaz turpların da karotenoid bakımından zengin olduğu belirtilmiştir (Yılmaz, 2018: s.5). İdrarı asitlendiren benzoik asit bakımından zengin olan kızılcık suyu idrar yolu enfeksiyonları tedavisinde kullanılmaktadır (Blatherwick, 1914). Yeşil çayda, yüksek konsantrasyonda polifenolik bileşikler bulunduğu için güçlü bir kanser önleyicidir (Yılmaz, 2018: s.5). Çaydaki polifenolik bileşikler antimutajenik, antioksidan, antibakteriyal ve antikanserojenik aktiviteleri ile kalp damar hastalıkları ve kansere karşı koruyucudur (Velioğlu, 2005).