AŞÇ214U-GASTRONOMİDE YENİ AKIMLAR
Ünite 5: Coğrafi İşaretli Ürünler ve Fonksiyonel Ürünler
Giriş
Başta Avrupa ülkeleri olmak üzere bazı ülkeler hem üreticiyi hem de üretilen ürünü koruma amaçlı yasalar oluşturarak ürünlerin hangi coğrafyadan olduğu anlamı taşıyan coğrafi işaret uygulamasına geçmiştir. Coğrafi işaret kurallarına göre üretim yapanlar işaretleme hakkı kazanmaktadır. Üretim o bölgedeki çevre ekonomisine katkı sağlayarak beşeri açıdan bölge halkının gelişmesine katkı sağlar.
Coğrafi İşaret Kavramı
Coğrafi işaret (Cİ), belirli bir coğrafi meşeye sahip olan ve bu menşeden kaynaklanan kalite veya saygınlığa sahip ürünlere verilen bir semboldür. Bir ürünün Cİ alması için, bir işaretin bir ürünü belirli bir alandaki köken olarak tanımlaması gerekir. Üretimleri coğrafi konumundan kaynaklanan bir üne veya ayırt edici özelliğe sahip ürünler bir Cİ için tescil edilebilir. Cİ, “Türkiye’de üretilmiştir” gibi menşe işaretlerinden farklıdır. Bu sadece ürünlerin menşei meselesi değildir. Bu işaret ürünlerin menşei gereği bir karaktere veya itibara sahip olduğunu göstermektedir. Spesifik ürün nitelikleri şekil, renk, tat ve esneklik gibi duyusal özelliklerle ilişkilendirilebilir.
Coğrafi işaret tescilinin başlıca amaçlarını şu şekilde özetleyebiliriz:
• Ürünün korunması; coğrafi işaretli ürünün niteliklerini korumak ve bilinen şekilde üretilmesini sağlamak • Üretici koruması; coğrafi işaretin kapsadığı alan veya kalitedeki üreticilerin öncelikle tescil korumasından yararlanmasını sağlamak • Tüketicinin koruması; gerekli özelliklere sahip olmayan taklit ürünler üzerinde coğrafi işaret kullanılmasının önüne geçilerek tüketicilerin aldatılmasını önlemek • Ülkenin millî ve kültürel değerlerini belli kurallar çerçevesinde korumak
Coğrafi İşaret Uluslararası ve Ulusal Mevzuatı
Türkiye’de Cİ tescili Türk Patent Enstitüsü (TPE) tarafından yapılmaktadır. 1995 yılında Türkiye’de “Coğrafi İşaretlerin Korunması” Hakkında 555 sayılı Kanun Hükmünde Kararname yayımlanmıştır. 2009 yılında bu Kararname’ye coğrafi işaretlerin düzenlenmesi ve başvuru şartlarının yenilenmesi konusunda ilaveler yapılmıştır. Türkiye’de coğrafi işaretlerin onay işlemleri Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığına bağlı olan Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından yürütülmektedir. Türkiye’de coğrafi işaret konusunda atılan bir diğer önemli adım 2015 yılında Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Ulusal Coğrafi İşaret Strateji Belgesi ve Eylem Planı”dır. Bu eylem planının hedefi, coğrafi işaretle- rin ulusal ve uluslararası alanlarda verimli bir şekilde korunması için insanlar tarafından benimsenmiş bir coğrafi işaret sistemi oluşturmak ve coğrafi işaretli ürünlerden elde
edilen katma değerin geliştirilmesi amacıyla kalkınma sürecine katkı sağlamaktır.
Coğrafi İşaret Türleri
Coğrafi işaretin ilk temel unsuru, bölgenin doğal ve beşeri faktörlerinden elde edilen bir ürün olmasıdır. Coğrafi işaretten söz edebilmek için öncelikle ürünün yetiştiği veya yapıldığı bir coğrafi alana ihtiyaç vardır. Bir işaretin Cİ özelliği taşıması için o işaretin bir ürünü göstermesi gerekmektedir. Aynı zamanda gösterilen ürünün kendine özgü özelliği ile ticarete konu olan yerel ve geleneksel ürün olması gereklidir. Yine ürün, sahip olduğu özellikleriyle benzerlerinden farklılaşarak ayırt edilebilmelidir.
Menşe Adı İşareti
“Menşe adı işareti” bütün özelliklerini üretildiği coğrafi yöreden alan, üretimden son aşamaya kadar süreçlerinin hepsinin belirtilen coğrafi yörede gerçekleştiği ve farklı yerde aynı nitelikte üretilemeyen ürünleri ifade eden işaretlerdir. Bu ürünlerin özellikleri, niteliği, popülerliği ve diğer farklılık yaratan özellikleri coğrafi bölgenin doğal ve beşerî ögelerinden kaynaklanan özellikleri olup ürünler bu özellikleri ile popülerlik kazanmıştır. Menşe adına sahip ürünlerin sahip oldukları coğrafi alanın dışında üretilmeleri mümkün değildir. Çünkü ürün, özgün niteliklerini ancak ait olduğu bölge içinde üretildiği zaman kazanabilir. Bu ürünler o yöreye has ürünlerdir.
İlk olarak menşe ismine konu olacak ürünün tüm kalite ve özelliklerinin sınırları belirli coğrafyadaki bölgede üretilmesi gerekir. İkinci özellik ilkinin tamamlayıcısı niteliğindedir. Orijinal isme konu olan ürünün üretimi tamamen coğrafi olarak tanımlanmış alanda ger- çekleşecektir.
Mahreç İşareti
Karakteristik bir niteliği, popülerliği ya da farklı özellikleriyle belirli bir coğrafi alanla tanımlanan; üretimi, işlenmesi veya diğer işlemlerinin belirli bir coğrafi alanda gerçekleşmesi gereken bir ürüne konu olan coğrafi işarete “mahreç işareti” denir. Mahreç işaretine konu olan ürünün ham maddesinin veya üretim aşamalarından en az birinin bölgede üretilmesi şartıyla bölge dışında üretilmesi mümkündür. Bu üretim sürecinde yaşadıkları coğrafi bölgenin aynı üretim yöntemlerinin kullanılması ve ürün kalitesinin benzer olması zorunludur.
Geleneksel Ürün Adı
Geleneksel ürün adı, menşe adı ya da mahreç işareti kategorisinde olmayan, geleneksel bir üretim yöntemiyle, geleneksel ham madde veya malzemeden üretilmiş ürünler olarak tanımlanır.
Türkiye’de Coğrafi İşaretler Tescil Süreci
Türkiye’de coğrafi işaret tescili işlemlerini, Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığına bağlı olarak çalışan Türk Patent Enstitüsü (TPE) bünyesinde bulunan Markalar Dairesi Başkanlığı yürütmektedir. TPE’ye yapılan coğrafi işaret başvuruları, şekli incelemeden sonra “555 sayılı KHK’nın
3’üncü, 5’inci, 7’nci ve 8’inci maddeleri” kapsamda incelenir. Başvuru sırasında sunulan tüm teknik bilgilere ilişkin detaylar, konusunda uzman kurum ve kuruluşlardan talep edilmektedir. Başvuruları değerlendirdikten sonra TPE tarafından başvurunun kabulüne karar verilirse başvurular menşe adıyla Resmî Gazete’de ve talebin yapıldığı coğrafi bölgede yayımlanan yerel bir gazetede yayımlanır.
Coğrafi İşaretli Ürünler
Bir ürün yerel bir ürün grubuna dâhil edildiğinde pazarda ortalamanın %20’nin üzerinde bir fiyatla alıcı bulabilmektedir. Coğrafi işaretler ile işaretlenmiş yerel ürünler, Türkiye ekonomisi için önemli bir potansiyeldir. Bu ürünlerin korunma altına alınması ve üretimi ile oluşturulacak iş gücü ve katma değer, üretilen yörede yaşayan insanların ekonomik olarak kalkınmasına destek vermektedir. Oluşturulan katma değer ise köy ve kent arasındaki gelir farkının azalmasına ve yöreler arasındaki gelir dağılımı üzerinde pozitif etkileri nedeniyle ayrı bir önem kazanmaktadır. 25.11.2020 tarihli çevrim içi “Coğrafi İşaretlerin Güçlendirilmesi (Strengthening Geographical Indications)” Konferansı’nda Komisyonca, Avrupa Birliği nezdinde Türkiye’nin korunan 7 coğrafi işareti tescillenmiştir. Bunlar; Aydın inciri, Aydın kestanesi, Antep baklavası, Bayramiç beyazı, Taşköprü sarımsağı, Malatya kayısısı ve Milas zeytinyağıdır.
Türkiye’deki Coğrafi İşaretli Ürünler ve Örnekleri
Cİ başvuruları ve tescili TPM Kurumu tarafından yapılmaktadır. Kurum web sitesinde bugüne kadar coğrafi işaret almış bütün ürünler bulunmaktadır. Türkiye’nin Coğrafi İşaretleri sayfasında ürünler kategorilere ayrılmıştır. Bu ürün grupları şu şekildedir:
• Alkolsüz içecekler • Bal • Biralar ve diğer alkollü içecekler • Çikolata, şekerleme ve türevi ürünler • Diğer ürünler • Dokumalar • Dondurmalar ve yenilebilir buzlar • Fırıncılık ve pastacılık mamulleri, hamur işleri, tatlılar • Halı ve kilimler • Halılar, kilimler ve dokumalar dışında kalan el sanat ürünleri • İşlenmiş, işlenmemiş et ürünleri • İşlenmiş, işlenmemiş meyve ve sebzeler ile mantarlar • Peynirler • Peynirler ve tereyağı dışında kalan süt ürünleri • Tütün • Yemekler ve çorbalar • Yiyecekler için çeşni/lezzet vericiler, soslar ve tuz
Türkiye’de adında köfte ibaresi bulunan ve bugüne kadar coğrafi işaret almış 15 farklı yiyecek mevcuttur. Burada bu
yiyecekleri farklılaştıran şeyler, yiyeceklerde kullanılan ham maddeler, pişirme şekilleri, kullanılan baharatlar ve en önemlisi ham maddelerin işleniş şekilleridir
Türkiye’nin Coğrafi İşaretli Ürünlerini Nasıl Öğrenebilirim?
Türkiye’nin tüm coğrafi işaretli ürünlerine Türk Patent ve Marka Kurumu web sayfasından ulaşmak mümkündür. Açılan sayfadan hangi coğrafi işaretli ürün hakkında ön bilgiye ulaşabilirsiniz. Ürünün resmine, ismine, hangi tarihte işaret aldığına, hangi ilden işaretlendiğine bu sayfadan ulaşabilirsiniz. Ürün hakkında daha fazla detay almak için ürünün üzerine, ürünün resmine tıkladığınız zaman detaylı bilgi sayfasına ulaşmış olacaksınız
Coğrafi İşaretli Ürünlerin Turizme Katkısı
CI ürünleri, bölgenin turizm zenginliğini teşvik ederek katma değeri destekler ve üretim alanları, yerel ürünler için bir destinasyon faktörü oluşturarak bölgeye önemli gelir sağlamaktadır. Tarımın güçlü olduğu, üne sahip ürünün sunulduğu yörelerde bölge turizmi gelişebilmektedir. Coğrafi işaretler turizm elçisi gibi, yörenin bilinirliğinin artması ve gelişmesine katkı sağlamaktadır. Fransa’nın meşhur peyniri rokfor (roquefort), sağlamış olduğu katma değer ve ihracat kazançlarının yanı sıra her sene üretim mağaralarını ziyarete gelen turistlerin bıraktıkları turizm kazançları ile yöre ekonomisine büyük katkılar sağlamaktadır. Ülkemizde coğrafi işaretli ürünler yörelerin tanıtımı için önemli bir çekim unsurudur. Özellikle coğrafi işaretli ürünü ön plana çıkarmaya çalışan festivaller hem ürünün hem de yörenin tanıtımı açısından büyük katkı sunmaktadır.
Fonksiyonel Gıdalar
Son zamanlarda çoğalan çeşitli hastalıklar nedeniyle, gıdaların besin değerlerinin ötesinde sağlığa olan faydaları üzerinde konuşulmaktadır. Bu bakış açısıyla da fonksiyonel gıda terimi popüler olmaya başlamıştır. “fonksiyonel gıda” terimi, temel beslenme gereksinimlerinin ötesinde ek bir fizyolojik yarar sağlama gibi farklı tedaviler için kullanılmaktadır. Fonksiyonel gıda üretiminde en temel nokta; zararlı fizyolojik etkinliği olan bileşenin gıdadan kısmen veya tamamen uzaklaştırılarak yerine yararlı fizyolojik etkinliği olan bileşenin ilave edilmesidir. Gıdaların özel faydalarına ilave olarak mineral, vitamin, antioksidan, yağ asidi gibi yönlerden zenginleştirilmesi ve içeriğinin güçlendirilmesi fonksiyonel gıdaların temel amaçlarındandır. omega-3, mineraller, vitaminler, prebiyotikler, lökope, probiyotikler, beta keratin, beta- glukan gibi içerikler fonksiyonel gıdalarda kullanılan içeriklerden bazılarıdır. Fonksiyonel gıda çeşitlerine örnek vermek gerekirse; glutensiz gıdalar, probiyotik yoğurtlar, laktozsuz sütler, omega-3 içeren yağlar, gingko ve ginseng içeren içecekler, düşük sodyumlu tuzlar, diyabetik, düşük kalorili gıdalar gibi sektörde oldukça fazla ürün sayılabilir.
Türk Mutfağında Kullanılan Bazı Fonksiyonel Gıdalar
Bazı epidemiyolojik araştırmalardaki sonuçlarda sebze, meyve tüketen insanların daha az tüketenlere oranla kanser
olma olasılıkları yarı yarıya daha az olduğu görülmüştür. Bitki kaynaklı beslenmenin yanı sıra temel besinler, kronik kanser hastalığı görülme sıklığını azaltacak fitokimyasal kaynaklı besinler içerir. Meyve ve sebzelerde bulunan fitokimyasalların hastalıkların önlenmesindeki etkileri giderek daha iyi anlaşılmaktadır. Domates, fitokimyasal özelliklerinden dolayı fonksiyonel bir gıda olarak insan sağlığı açısından önemlidir. Sarımsak, toplum arasında antibakteriyel özelliğe sahip olduğu için penisilin olarak kullanılan geleneksel şifalı bir ürün olarak uzun süredir kullanılmaktadır.
Turp, C vitamini açısından zengin bir gıdadır. Turpların farklı şekillerde kullanılmasını ve tüketilmesi kuru madde miktarı doğrudan etkilemektedir. Besin içeriğine yönelik yapılan çalışma sonuçlarında, kara (siyah) turp köklerinin yüksek oranda antioksidan aktiviteye sahip olduğu tespit edilmiştir. Kırmızı ve beyaz turpların da karotenoid bakımından zengin olduğu belirtilmiştir. İdrarı asitlendiren benzoik asit bakımından zengin olan kızılcık suyu idrar yolu enfeksiyonları tedavisinde kullanılmaktadır. Yeşil çayda, yüksek konsantrasyonda polifenolik bileşikler bulunduğu için güçlü bir kanser önleyicidir. Çaydaki polifenolik bileşikler antimutajenik, antioksidan, antibakteriyal ve antikanserojenik aktiviteleri ile kalp damar hastalıkları ve kansere karşı koruyucudur.