Baharatların pek çoğu hakkında hem ülkemizde hem de Giriş FAO (Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü) da
Bitkiler besin maddesi olarak kullanılmalarının yanı sıra istatistik kayıt tutulmamaktadır. FAO’nun sistematiğinde; koku ve tat verici olarak da kullanılırlar. Bitki kökenli ürünler olan baharatlar, genellikle güçlü bir baharlı • Karabiber, vanilya, tarçın, karanfil ve zencefil tek aroması ve keskin bir yanma tadı olan yiyeceklerdir. Bu olarak; bölümde dünyada ve ülkemizde kullanılan baharatlardan • Kırmızı biber, çili biberi ve yenibahar bir grup bilgiler anlatılacaktır. olarak; • Muskat, kakule ve Malagueta biberi bir grup Baharatlar olarak;
Gıdalara tat, lezzet, koku ve renk vermesi amacıyla ayrıca • Anason, kimyon, kişniş, rezene ve ardıç tohumu gıdaları daha iyi saklayabilmek için çeşitli bitkilerin bir grup olarak; tomurcuk çiçek meyve çekirdek kök yaprak gibi • Defne yaprağı, dereotu, çemen, safran, kekik ve kısımlarının kurutulup ufalanması ve öğütülmesi ile elde zerdeçal da diğer baharatlar adı altında bir grup edilen bileşikler ve karışımlardır. Baharatlar tek başlarına olarak verilmiştir. temel gıda maddesi değillerdir. İçeriklerinde bulunan biyoaktif maddelere göre; 1960’lı yıllarda dünya tarım topraklarının 25 bin km karesi ayrılmış iken bugün 57 km kare ayrılmış • Tat verici, durumdadır. (Tablo 8.2) Türkiye’nin baharat ihracatı • Antioksidan, giderek artış göstermektedir. 2000’li yıllarda ihracat 50 • Tıbbi ve aromatik milyon dolar iken 2010 yılında 100 milyon dolar olmuştur.
özellikleri olan bitkilerdir. Gıdalar insanlığın ilk yıllarında Baharatlar kurutulduktan sonra öğütülürler. Öğütme sadece enerji verici ve karın doyurucu olarak işleminden önce baharatların yabancı maddelerden kullanılmıştır. Ancak gelişen süreçte baharatların yardımı temizlenmesi gerekir. Türk Gıda Kodeksi Baharat ile keyif verici bir hal almıştır. Tebliği’nde baharatların tekniğine göre hijyenik olarak hazırlanması belirtilmiştir. Sterilizasyonunda ise ışıl işlem, Baharatların yiyeceklerde ne zaman kullanılmaya fümigasyon, ışınlama ve buhar sterilizasyonu gibi değişik başlandığı bilinmemektedir. Amerikalı arkeologlar yöntemlere başvurulur. Baharatlarda uluslararası düzeyde araştırmalarına göre insanların etlerini saklamak ve standart çalışmaları yapan iki önemli kuruluş vardır: ISO tatlandırmak üzere baharat kullanıldığını iddia ve FAO/WHO. Ayrıca ulusal düzeyde her ülkenin kendi etmektedirler. O dönemlerde susam, sarımsak, soğan standardizasyon kuruluşları bulunur. Türkiye’de bu görev rezene, kekik safran gibi baharatların kullanıldığı TSE tarafından yapılmaktadır. görülmüştür. Baharatlar tıbbi alanda fitoterapi ve aromaterapi tedavilerinde kullanılmaktadır. Ayrıca son Baharatlar genel olarak ekşi, acı, hoş kokulu gibi sahip yıllarda kimyasal ve yapay koruyucuların kanserojen oldukları aromatik özelliklere göre sınıflandırılmıştır. etkiye sahip oldukları iyice anlaşılmış, bunların yerine Ayrıca kullanılan bitki organlarına göre sınıflandırılır. baharatların antimikrobiyal ve antioksidant özelliklerinden Örnek vermek gerekirse; tarçın bir ağacın kurutulmuş yararlanma tekrar gündeme gelmiştir. kabuğundan, karabiber, kimyon, kırmızı biber, aynı adı taşıyan bitkilerin meyvelerinden, çemen, çörekotu, haşhaş Baharatlara özelliğini veren başta aromayı sağlayan tohumlarından, ada çayı, biberiye, defne, kekik aynı adlı maddeler; bitkinin yapraklarından elde edilir.
• Uçucu bileşikler, Başlıca Baharat Türleri • Uçucu olmayan tat ve renk maddeleridir. Sıcak İklim Bölgelerinde Yetişen Baharatlar Baharatlar içerdikleri farklı kimyasal bileşiklere göre bazı Sıcak bölgelerde yetişen, antioksidan ve antimikrobiyel özelliklere sahiptirler. Mesela, sarımsak uçucu yağında etkin maddelerinin yoğun olarak bulunduğu baharatlardır. allisin, tarçın uçucu yağında cinnamaldehyde, karanfil Aşağıda bu baharatlar hakkında açıklamalar verilmiştir. uçucu yağında eugenol, ada çayı uçucu yağında thujone ve kekik uçucu yağında carvacrol ve thymol, güçlü Karabiber, karabibergiller ailesine ait sert yapraklı ve antimikrobiyal bileşiklerden sadece bir kaçıdır. çevresindeki ağaçlara sarılarak büyürler. Bu bitkinin Baharatların ayrıca oksitlenmeyi önleyici (antioksidan) olgunlaşmadan toplanıp kurutulan gri, kahve, yeşil ve özellikleri de vardır. Tablo 8-1’de insanın vücudunu erken siyah renkli buruşuk meyvelerin tane veya öğütülmüş yaşlanmaya, kansere ve diğer hastalıklara karşı haline karabiber, olgunlaştıktan sonra toplanan kurutulmuş koruyabilmesi için günde en az 3000 ORAC (Oxygen ve dış kabukları soyulmuş tane veya öğütülmüş haline Radical Absorbance Capacity-Serbest Radikalleri Emme beyaz toz biber veya akbiber denir. Hindistan kökenli olan Yeteneği) birimi vitamin ve mineral alması gerekmektedir. karabiber çok yaygın kullanılan bir baharattır. Karabiberin 5000 ORAC birimi ise maksimum koruma sağlamaktadır. acılığı, yeşil kristali berrak bir madde olan piperine, aroması ve lezzeti de içerdiği uçucu yağlara bağlıdır. Dünya karabiber üretiminin 1/3’ini Vietnam, 1/5’ini
Endonezya, 1/10’ini Hindistan ve 1/10’ini de Brezilya tekniğine uygun olarak kurutulmasıyla çubuk tarçın, sağlamaktadır. Dünya üzerindeki üretim yaklaşık 450 bin bunun öğütülmesiyle de toz tarçın elde edilir. Tarçın, bazı ton civarındadır. pasta, kek, bisküvi ve sütlü tatlılarda, boza ve salep gibi içeceklerde çubuk veya toz halinde kullanılmaktadır. Yenibahar, Mersingiller (Myrtaceae) ailesinden olan bitkinin meyveleri olgunlaştıktan sonra öğütülerek baharat Hindistan Cevizi, Tropik bölgelerde yetişen palmiye türü olarak kullanılır. Özel bir tada sahip yenibahar çorbalarda, bir ağacın meyvesinden elde edilir. Tam olgunlaşmış köfte harcında, sucuk içlerinde, dolmalarda kullanılır. meyvelerinin bu kısımlarının rendelenmiş hali baharat Ayrıca iştah açıcı, gaz söktürücü ve kabızlığa iyi geldiği olarak kullanılır. Gıda sanayinde yağı azaltılmış olanı bilinmektedir. kullanılır. Ağız kokularını giderir ve ishale iyi gelir.
Zencefil, Zencefilgiller (Zingiberaceae) ailesinden bir Muskat, Portakal ağacına benzeyen tropik bir ağaçtır. metreye kadar uzayabilen, ince-uzun yapraklı, sarı-kırmızı Meyvesinin iç kısmı baharat olarak kullanılır. Beşamel sos renklerde çiçekler açan, çok yıllık otsu bitkidir. Dış ve benzerleri ile peynirli yemekler ile brüksel lahanası, görünüş olarak yer elmasına benzeyen zencefil genellikle karnabahar ve çalı fasulyesi gibi sebze yemeklerinde de şerbet, meşrubat, likör, şarap, turşu ve reçel yapımında kullanılır. kullanılır. Ayrıca çorbalarda, et yemeklerinde, patates ve Kakao, Ebegümeci ailesinden tropik bir ağacın çeşitli dolmalarda da kullanılır. Çoğunlukla Endenozya ve meyvesidir. Meyvelerin içindeki tohumlar bir süre Hindistan’ da yetişir. mayalandıktan sonra kurutulur. Bu işlemden sonra acı Zerdeçal, Zencefilgiller (Zingiberaceae) ailesinden sarı, lezzet kaybolur ve hoş koku oluşur. Kakao genellikle çiçekli, büyük yapraklı, yaprakları sivri uçlu, çok yıllık çikolata yapımında kullanılır. otsu bir bitki cinsidir. Hint safranı olarak da bilinir. Bu Vanilya, Salepgiller ailesinden bir bitkiden elde edilen bitki temizlenip suda kaynatıldıktan sonra soğan vanilin maddesinin fermantasyonu sonucunda elde edilir. şeklindeki kök sapları bütün veya öğütülmüş halleri Pastacılık ve şekercilikte krema, kek, dondurma ve sütlü baharat olarak kullanılır. Et, balık ve yumurtalı tatlıları lezzetlendirmek için kullanılır. Ayrıca aromatik yemeklerde, tavuk etleri için hazırlanan soslarda kullanılır. koku vermesi nedeniyle parfümeri, eczacılık ve benzer Ayrıca ipek kumaşlar ve ince derilerin boyanması ile kına sahalarda da kullanılır. yakmada renklendirici olarak da kullanılmaktadır. Ilıman İklim Bölgelerinde Yetişen Baharatlar Kakule, Zencefilgiller (Zingiberaceae) ailesinden sıcak iklimlerde yetişen, 4-5 m boyunda, büyük yapraklı çok Kekik, Ballıbabagiller (Lamiaceae) ailesinden Thymus, yıllık bir bitki cinsidir. Çoğunlukla Hindistan’ da yetişir. Thymbra, Origanum, Coridothymus, Satureja ve Majorana Tohumları mercimek şeklinde ve büyüklüğünde cinslerinden bitkilerin ortak adıdır. Doğada kendiliğinden kırmızımsı esmer renkte ve keskin kokuludur. Kakulenin yetişir. Bitkiler kurutulduktan sonra ufalanarak baharat olgunlaşmaya yakın meyveleri toplanır, olgunlaşması için olarak kullanılır. Etlerde, etlerin terbiye edilmesinde, bir kenarda bekletilir, tam olarak olgunlaşınca güneşte çorbalarda, balıklarda, salata soslarında, patateslerde, kurutulur. İştah açıcı ve mide bozukluklarında, ayrıca tavuk etlerinde kullanılır. Özellikle çorbalarda nane gibi sütlü tatlılar, hoşaf, çay gibi yiyeceklerde kullanılır. kekik de bol kullanılır. Ayrıca sindirim kolaylaştırıcı bir etkisi vardır. Havlıcan, Zencefilgiller (Zingiberaceae) ailesinden otsu bir bitki türüdür. Kökleri ve toprak altı gövdesi baharat Biberiye, Ballıbabagiller (Lamiaceae) ailesinden iğneye olarak kullanılır. Ana vatanı, Hindistan ve Güneydoğu benzeyen ince yapraklı, mavimsi beyaz, mor ve eflatun Asya’dır. Kökü meşrubatlarda, dondurma, şekerleme ve renkli çiçek açan ve daima yeşil kalan çalı görünümlü bir çikolata çeşitlerinde, kurutulmuş rizomları hamur işlerinde bitkidir. Yabani olarak yetişir. Genç sürgünleri baharat, kullanılır. kendisi süs bitkisi olarak kullanılır. Antioksidan ve antibakteriyel özellikleri vardır. Et ve balık yemeklerinde Karanfil, Karanfil Mersingiller ailesinden 10-20 m kullanılır. Çayı sindirim sisteminde faydalıdır. uzunluğunda bir ağacın açılmamış koyu renkli, küçük çivi Yapraklarındaki yağ cilt bakımında kullanılır. biçimindeki çiçek tomurcuklarının kurutulmuş tanesi veya öğütülmüş halidir. Karanfil kompostolarda, bazı tatlılarda, Kırmızıbiber, Patlıcangiller (Solanaceae) cinsi bitkilerin şerbetlerde, keklerde, dondurmalarda, soğanla birlikte bazı tam olgunlaşmamış meyveleri tekniğine uygun olarak yahnilerde kullanılır. Ayrıca ağız kokusuna karşı ağızda kırmızı biber ve pul kırmızı biber haline getirilir. Askorbik bir süre tutularak kullanılır. asit ve karoten içeriği yönünden zengin olan kırmızıbiber baharat, yem katkı maddesi ve antibiyotik ham maddesi Tarçın, Defnegiller (Lauraceae) ailesinden ana vatanı olarak kullanılır. C vitamini açısından çok zengindir. Güney ve Güneydoğu Asya olan, yaprak dökmeyen çok yıllık ağaçsı bir bitkidir. Çin ve Seylan tarçını olmak üzere Kimyon, Maydanozgiller (Apiaceae) ailesinden bir iki çeşidi vardır. Bu bitkilerin, dalları ve genç bitkidir. Olgunlaşan meyvelerinin tohumları kurutularak sürgünlerinin kabuklarından, mantar ve parenkima kullanılır. Kendine has kokulu keskin acı ve sert bir tadı
dokusunun sıyrılmasından sonra kalan iç kabuğunun
vardır. Karaciğerin safra üretimine yardımcı olur. İlaç ve zeytinyağlı dolmalarda, komposto, kek, bazı börek, kozmetik sanayilerinde de kullanılır. kurabiye ve aşurelerde kullanılmaktadır.
Anason, Maydanozgiller (Apiaceae) ailesinden bir bitkidir. Çam Fıstığı, Çamgiller (Pinaceae) ailesinden bir ağaç Tohumu küçük yeşilimsi ve tatlımsıdır. Rakı üretiminde, türüdür. Akdeniz bölgelerinde yetişir. Dolma ve sarma hamur işlerinde, çiklet ve dondurma yapımında kullanılır. içlerinde, çeşitli tatlılarda, helva yapımında, çeşitli pilavların hazırlanmasında kullanılır. Zeytinyağlı Rezene, Maydanozgiller (Apiaceae) ailesinden yaprakları yemeklere ve iç pilava katılır. dereotuna, kökü sümbül soğanına benzeyen bitkidir. Kurutulmuş meyveleri baharat kendisi yemek ve salata Ardıç, Servigiller (Cupressaceae) ailesinden bir ağaçtır. olarak kullanılır. Vitamin ve mineral içermektedir. Hoş kokulu kozalaklarının kurutulmuşu baharat olarak kullanılır. Ardıcın ana kullanım yeri et yemekleridir. Kişniş-Asotu, Maydanozgiller (Apiaceae) ailesinden yaprakları maydanozu andıran bitkidir. Kurutulmuş Defne Yaprağı, Defnegiller (Lauraceae) türüne giren bir meyveleri baharat olarak kullanılır. Kişniş tohumları ağaçtır. Yaprakları baharat olarak, meyveleri de yağ elde pastacılıkta, baharat olarak çorbalardan dolmalara, deniz etmek için kullanılır. Çeşitli balık, et, kümes ve av ürünlerinden pilavlara kadar, Türk mutfağında sıklıkla hayvanlarının etlerinin terbiye edilmesinde ve etlerden kullanılır. Bazı yerlerde bitkinin körpe yaprakları yapılan yemeklerde, soslarda ayrıca bazı turşu ve salatalara ve güveçte pişen yemeklere katılır. konservelerde kullanılır.
Çörekotu, Dügün çiçeğigiller (Ranunculaceae) ailesinden Okaliptüs Yaprağı, Mersingiller (Myrtaceae) ailesinden yaklaşık 14 türü kapsayan bir yıllık otsu bir bitkidir. bir ağaçtır. Bol güneşli ve sulak yerlerde, bataklıkları Tohumları haşhaş gibi kapsülde oluşur. Unlu mamülleri kurutmak ve odunundan yararlanılmak üzere yetiştirilir. süslemek, lezzet vermek için üzerlerine serpilir. Ayrıca Okaliptüs bitkisinin, çayı, yağı, tentürü, ekstresi, macunu eczacılık ve kozmetik sanayinde kullanılır. ve losyonu üretilir. İçeriğindeki uçucu yağların, minerallerin ve vitaminlerin zenginliğiyle çok çeşitli Safran, Süsengiller (Iridaceae) ailesinden dünya çapında ilaçların muhteviyatına girmiştir. aranan bir bitkidir. Hoş kokusu ve yemeklere verdiği iştah açıcı rengi nedeniyle Tavuk eti ve bazı deniz ürünleri, Baharat Olarak Değerlendirilen Sebzeler yahnilerinde, pilavlarda ve sütlü, pirinçli tatlılarda Sadece baharat olarak kullanılan türler yanında, sebze kullanılır. olarak tüketilen ancak aslında baharat olan bazı sebze
Hardal, Turpgiller (Brassicaceae) ailesinden tohumları türleri de bulunmaktadır.
baharat olarak kullanılan sarı çiçekli tek yıllık otsu bir Fesleğen, Ballıbabagiller (Lamiaceae) ailesinden bir bitkidir. Beyaz, siyah ve kırmızı çeşitleri vardır. Et, balık, bitkidir. Feslegen, tam çiçeklenme döneminde hasat tavuk ve sebze yemeklerinde baharat olarak kullanılır. edilerek yeşil renge sahipken tekniğine uygun olarak
Buy (Çemen Otu), Baklagiller (Fabaceae) familyasına ait kurutulduktan sonra saplarından ayrılan yaprak, çiçek ve acımsı ve bol aromatik tatta bir ottur. Olgun tohumları sürgün uçları karışımı baharat olarak kullanılır. Pişirilerek veya bunların öğütülmüş hali baharat olarak kullanılır. ya da çiğ yenilen yemeklerde yaygın olarak kullanılır.
Türk mutfağında genellikle kahvaltılarda tüketilir. Diğer Çörtük Otu, Maydanozgiller (Apiaceae) ailesinden bir ülkelerde öğütülmüş olarak turşulara, çorbalara, soslara ve bitkidir. Bitkinin kurutulmuş yaprağı baharat olarak et yemeklerine katılır. Ayrıca sarımsak, kırmızı biber ve kullanılır. Etli yemeklerde turşuda kullanılır. Mide diğer bazı baharatlarla karıştırılarak pastırmanın üzerine ülserine iyi gelir. kaplanır. Baharat Olarak Değerlendirilen Yağ Bitkileri Sumak, Sakız ağacıgiller (Anacard_aceae) ailesinden Bu bölümde yer alan baharatlar, susam, haşhaş gibi hem bitkidir. Bitkinin olgunlaşmış meyveleri, hasat edilip, yağ bitkisi hem de baharat olan bitkilerdir. uygun yöntemlerle kurutulduktan sonra, sofra tuzuyla karıştırılıp öğütülür ve baharat olarak kullanılan “sumak” Susam (Sesamum İndicum) Tohumu, Susamgiller elde edilir. Kebaplara ve bazı salatalara ekşilik vermek (Pedaliaceae) ailesinden bitkidir. Simit, pide, ekmek, için kullanılır. çörek, kurabiye üstlerine serpilir. Çeşitli hamurlu yiyeceklerde ya da tahin ve helva yapımında kullanılır. Tarhun, Papatyagiller (Asteraceae) ailesinden bir bitkidir. Zengin demir ve vitamin kaynağıdır. Kurutulmuş ve saplarından sıyrılmış yaprakları baharat olarak kullanılır. Fransız mutfağının en çok kullandığı Haşhaş (Papaver Somniferum) Tohumu, Gelincikgiller baharatlardandır. Ayrıca Rusya ve kimi Kafkas (Papaveraceae) ailesinden tek yıllık bir tarım bitkisidir. ülkelerinde gazlı bir içeceğin yapımında kullanılır. Bitkisinin mavi-siyah veya sarı renkteki tohumları; pide, çörek, börek, ekmek ve kek gibi fırın ürünlerinde baharat Kuş Üzümü, Asmagiller (Vitaceae) ailesinden siyah olarak kullanılır. Ayrıca kavrularak salata, meze ve sebze renkte, küçük, çekirdeksiz, kurutmalık bir üzüm çeşididir. yemeklerine de katılır. Kapsülünden uyuşturucu madde İçerisinde A, B ve bol miktarda da C vitamini üretilen haşhaş ekimi, kanunla izne bağlanmıştır. bulunmaktadır. Mutfaklarımızda genellikle pilavlarda,
İçecek Olarak Değerlendirilen Bitkiler vardır. Bitkinin bağışıklık sistemini kuvvetlendirici etkisi Bitkilerden yararlanma yollarından biri de onlardan çeşitli vardır.
içecekler üretmektir. Oğulotu-Melissa, Ballıbabagiller (Lamiaceae) ailesinden
Çay, Çaygiller (Theaceae) ailesinden ve özellikle dağlık bir bitkidir. Bitkinin çoğu zaman tam açmamış çiçekli bölgelerde yetişen, yaprak ve tomurcukları içecek maddesi kısımları ile birlikte yaprakları toplanır ve gölgede üretmekte kullanılan bir tarım bitkisidir. Çay yapraklarının kurutularak baharat olarak çorba, salata, et, sebze, kaynatılmasıyla veya haşlanmasıyla elde edilen bir içecek yumurta, peynir, tatlı ve içecekler de kullanılır. Kozmetik olan çay; tein, kafein, teofilin ve antioksidanlar için doğal ve eczacılıkta da kullanılır.
bir kaynaktır. İçinde bulunan mineraller nedeniyle kemik Meyankökü, Baklagiller (Fabaceae) ailesinden bir bitkidir. ve diş sağlığına faydalıdır. Türkiye’de Karadeniz Bitkinin rizomlarının usulüne uygun olarak kurutulması ve bölgesinde yetişmektedir. parçalanması ile elde edilen parçalar baharat olarak
Kahve, Kökboyasıgiller (Rubiaceae) ailesinden çalı kullanılır. Köklerin suyla kaynatılıp, suyun görünümlü bir ağaç cinsidir. Çiçekleri beyaz ve hoş buharlaştırılmasıyla elde edilen balı, tatlı, pasta, şekerleme kokulu, kirazı andıran kırmızı meyvesinin içinde iki ve çikolata yapımında ve kolalı içeceklere de tat vermek çekirdek bulunur. Bu çekirdeklerinin kavrulup öğütülmesi için kullanılır.
ile elde edilen tozun su ya da süt ile karıştırılmasıyla Salep, Salepgiller (Orchidaceae) ailesinden bir bitkidir. içecek yapılır. Çiçeklenmesini tamamlamış bitkilerin toprak altındaki
Ihlamur, Ebegümecigiller (Malvaceae) ailesinden bir ağaç yumruları toplanır. Bu yumrular nişasta benzeri türüdür. Doğu Marmara ve Batı Karadeniz bölgelerinde polisakkarit glucomannan ismi verilen bileşikler içerir. yetişir. Sarkık çiçek demetleri sarımsı bir renge ve Tekniğine uygun olarak temizlenip su veya sütte karakteristik bir kokuya sahiptir. Çok geç açan bu çiçekler haşlandıktan sonra kurutulup öğütülmüş hali kullanılacak haziran-temmuz aylarında kurutularak çay gibi içilir. hale gelmiş olan salebi verir.
Çiçeklerin bileşiminde; uçucu yağ, manganez, tanen, Mahlep, Gülgiller (Rosaceae) ailesinden kısa boylu hoş ossidaz, saponin, glusid, srol ve C vitamini vardır. kokulu çalı ya da ufak bir ağaçtır. Bu bitkinin olgunlaşmış
Kola, Ebegümecigiller (Malvaceae) ailesinden bir ağaç meyvelerinin sert çekirdeği kırılarak çıkarılan içinin tane türüdür. Bu bitkinin meyvelerinin içindeki çekirdekleri veya öğütülmüş hali baharat olarak kullanılır. Muhallebi, bazı içeceklerde ve tıpta kullanılır. İçeriğinde kafein, kurabiye, kek, çörekler, kuru pastalar ve tüm hamurlu tefofilin, teobramin gibi etkili maddeler ile tanin, şeker ve yiyeceklerde kullanılır. Şarabı ve likörü yapılır.
nişasta da bulunur.
Demirhindi, Baklagiller (Fabaceae) ailesinden bir ağaçtır. Çok besleyici ve ferahlık vericidir. Birçok yemeğe, salatalara, çorbalara, turşulara katılır. Ayrıca içki üretiminde, reçel ve şerbet yapımında da kullanılır.
Ada Çayı, Ballıbabagiller (Lamiaceae) ailesinden kokulu bitkilerdir. Ülkemizde yaklaşık 90 kadar türü bilinmektedir. Yapraklarının kurusu çay gibi haşlanarak içildiği gibi, et yemeklerine koku ve lezzet vermek için de kullanılır.
Kuşburnu, Gülgiller (Rosaceae) ailesinden bir ağaççık türüdür. Yüksek oranda C vitamini içeren kuşburnunun güçlü antioksidan etkisi deneysel araştırmalarda tespit edilmiştir.
Papatya, Papatyagiller (Asteraceae) ailesinden bir bitkidir. Papatyanın ticari olarak değerli olan kısmı çiçekleridir. Üç papatya türü vardır. Bunlar;
• Alman papatyası (Matricaria chamomilla), • Romen papatyası (Chamaemelum nobile, syn Anthemis nobilis) • Fas papatyası (Ormenis multicaulis)’dır.
Ekinezya,, Papatyagiller (Asteraceae) ailesinden bir bitkidir. Kirpi otu’, ‘koni çiçeği’, ‘kırmızı ayçiçeği’, ‘tarak çiçeği’ gibi isimler ile de bilinen ekinezyanın 9 türü