ARK102U-ARKEOLOJIK ALAN YÖNETIMI
Ünite 5: Arkeolojik Alanlarda Yönetim Planı Hazırlık Sürecinin Analizi
Giriş
Ülkemizde arkeolojik, kentsel, tarihi, doğal sit alanları ve milli parklar gibi korunması gereken alanların yönetimi ve denetimleri farklı idarelerin yetkisinde yürütülmektedir. Bu alanların yönetim planlarının hazırlanma sürecinde, öncelikle yönetim alanı sınırları belirlenmekte ve planların uygulanması, denetlenmesi ve güncellenmesi süreçleri tanımlanmaktadır. Yönetim planlarında yerel halkın ihtiyaçları ve bölgedeki talepler dikkate alınarak arkeolojik alanın kültürel önemi korunmaya çalışılmaktadır. Özellikle Akdeniz çevresindeki arkeolojik alanların yönetim ihtiyacı, ziyaretçi yoğunluğu turizm teşvik hareketinin artmasından kaynaklanmaktadır. Taşınmaz kültür varlıkları, insanlığın yarattığı ve yok edildiğinde geri dönüşü mümkün olmayan ortak değerlerdir. UNESCO Dünya Miras Merkezi, taşınmaz kültür varlıkları ile Dünya Miras Listesi'nde yer almak için başvuran ülkelerden "alan yönetim planı" hazırlamalarını istemektedir. Bu durum, kültürel ve doğal nitelikli tüm koruma alanlarında bilimsel koruma yaklaşımlarının esas alındığı bir yönetim anlayışının gerekli görülmesinden kaynaklanmaktadır. Arkeolojik alanlarda yönetim planlaması, alanın niteliğine ve ülkelerin yasal, yönetsel ve kurumsal yapılarına göre farklılık gösterebilir. Ancak, farklı ülkelerde arkeolojik alanlar için hazırlanan yönetim planı rehberleri, uluslararası çerçevenin tanınmasını ve analiz edilmesini sağlamak açısından yararlıdır.
Yönetim Planı Hazırlanmasına Yönelik Yasal Mevzuat
Ülkemizde arkeolojik alanlar planı hazırlanması sorumluluğu, alanın arkeolojik, kentsel veya doğal sit olması durumuna göre farklı kurumlara ait olabilir. Bu kurumlar arasında Kültür ve Turizm Bakanlığı, belediyeler gibi çeşitli kurumlar bulunmaktadır. Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından hazırlatılan 27.11.2005 tarih ve 26006 sayılı yönetmelik çerçevesinde, bu kurumlar tarafından alan yönetim planlarının hazırlanması süreci yürütülmektedir.
Uluslararası Rehberler
Kültürel mirasın korunmasına yönelik yönetim planlarının hazırlık süreci ve içeriği hakkında çeşitli uluslararası rehberler bulunmaktadır. Bu rehberlerden bazıları şunlardır: (1990) ICOMOS Uluslararası Arkeolojik Miras Yönetimi Komitesi/ICAHM tarafından hazırlanan Kültürel Mirasın Korunması ve Yönetimi Tüzüğü (Charter for the Protection and Management of the Archaeological Heritage), (1998) ICCROM liderliğinde Jokilehto ve Feilden tarafından yayınlanan Dünya Miras Alanlarının Yönetimi Rehberi (Management Guidelines for World Cultural Heritage Sites), (1998) İngiliz Tarihi Kentler Forumunca yayınlanan Korunan Alan Yönetimi Rehberi (Conservation Area Management: A Practical Guide), (2003) yılında IUCN (Dünya Korunan Alanlar Birliği) liderliğinde Thomas, Middleton ve Philips tarafından hazırlanan Korunan Alanların Yönetim Planlamasına İlişkin Rehber (Guidelines for Management Planning of Protected Areas), (2013) yılında hazırlanan UNESCO, ICCROM, IUCN ve ICOMOS iş birliğinde, Wijesuriya, G., Thompson, J. ve Young tarafından hazırlanan kitap Dünya Kültür Mirasının Yönetimi (Managing Cultural World Heritage). Bu uluslararası nitelikli kitap ve rehberler, alan yönetim planını hazırlamakla görevlendirilen ekibe, planlama çalışmaları sürecinde yol gösterici niteliğiyle katkı sağlamaktadır.
Yönetim Planı Hazırlama Ekibinin Oluşturulması
Alan yönetim planını hazırlamakla görevli kurum, alan başkanı liderliğinde disiplinlerarası bir ekip oluşturur. Bu ekip, planlama sürecinde ve uygulama aşamasında ilgili gruplarla iş birliği yapar. Planın başarılı olabilmesi için katılımcı bir yaklaşım benimsenir. Planlama sürecinin başında alan başkanı atanır ve ekip, alanın özelliklerine göre uzmanlardan oluşturulur. Kültür Turizm Bakanlığı'nın yönetmeliklerine göre, kentsel sit alanları için mimarlık, şehir planlama, sanat tarihi, kamu yönetimi, işletme ve ekonomi alanlarında uzmanlar; arkeolojik sit alanları için ise arkeoloji, mimarlık, şehir planlama gibi alanlardan uzmanlar görev alır. Doğal sit alanlarında ise çevre mühendisliği, orman mühendisliği, biyoloji, jeoloji gibi alanlardan uzmanlar bulunur.
Yönetim Planı Hazırlanması Süreci
Yönetim alanı sınırları belirlenen alanların yönetim planlarının hazırlanması, uygulanması ve sonrasında planın alan üzerindeki etkilerinin izlenmesi ve gerektiğinde revize edilmesi şeklinde üç ana hareketten oluşan süreç, arkeolojik alanların korunmasında sürekli bir döngü oluşturur (Şekil 5.1). Thomas ve Middleton'a göre, yönetim planı statik bir doküman değildir; planın uygulanması sırasında izlenmesi, gözden geçirilmesi ve değişen ihtiyaçlara göre revizyon yapılması gereklidir. Bu süreç şu adımları içerir: 1. Yönetim planının hazırlanması, 2. Planın uygulanması, 3. Planın izlenmesi ve revize edilmesi. Yönetim planlarının hazırlanma süreci incelendiğinde, çalışmaların belirli aşamalarla ilerlediği görülür. Demas ve diğer araştırmacılar, planlama sürecinde yapılması gereken çalışmaları genel olarak şu şekilde sınıflandırır: 1. Tespit ve tanımlama aşaması (bilgi toplama, envanter çalışmaları ve paydaşların belirlenmesi), 2. Analiz ve değerlendirme aşaması (alanın önemi, mevcut durumun değerlendirilmesi, yönetimsel açıdan değerlendirme), 3. Karar üretme aşaması (amaçların belirlenmesi, oluşturulması, stratejilerinin, hedeflerin geliştirilmesi).
1. Aşama - Tespit ve Tanımlama: Bilgi Toplama, Envanter Çalışmaları ve Paydaşların Belirlenmesi
Bu aşamada, planlama ilkeleri ve geçerli yönetmeliklerle uyumlu olarak, arkeolojik alanların korunmasıyla ilgili kararlar merkezi ve yerel yönetim kurumları, koruma alanı çalışanları, uluslararası danışma organları, yerel halk, sivil toplum kuruluşları ve diğer paydaşlar tarafından üretilir. Bu kararlar öncelikle o bölgede yaşayanları etkiler. Bölgedeki halkın katılımı olmadan alınan kararlar, bu kişilerin yalnızca sonuçlarına katlanmalarına neden olabilir. Bu nedenle, paydaş analizi yaparak ilgi gruplarını belirlemek ve planlama sürecine katılımlarını sağlamak önemlidir. Paydaşların Belirlenmesi Paydaşların Belirlenmesi: Bir özdeyişte belirtildiği gibi, insanlar çözümün bir parçası olmadıkları takdirde, kendilerini problemin bir parçası olarak görebilirler. Bu nedenle, koruma alanlarının planlanması ve yönetiminde yerel halkın da dahil edilmesi önemlidir. Bu doğrultuda, Yönetim Planının hazırlanması sürecinde, Alan Başkanlığı ve Yönetim Planı Ekibi tarafından, karar vericiler, kararları etkileyenler ve kararlardan etkilenenler olmak üzere 3 grupta sınıflandırılabilecek paydaşlar belirlenir. Daha sonra, odak grupları belirlenerek "odak grup toplantıları" düzenlenir ve alana ilişkin görüş ve değerlendirmeler alınır. Bilgi Toplama-Envanter Çalışmaları Bilgi Toplama ve Envanter Çalışmaları: Bu aşama, arkeolojik sit alanının niteliğinin tespit edilmesi ve tanımlanması için veri toplamanın yapıldığı süreçtir ve yönetim planlamasının ilk adımını oluşturur. Toplanan veriler, belirlenmesi, stratejilerinin geliştirilmesi ve eylemlerin belirlenmesi için değerlendirme ve analizlerde kullanılır. Bu nedenle, bu aşamada alana odaklanan kapsamlı tespit ve tanımlama çalışmalarının yapılması önemlidir. Bu süreçte, arkeolojik sit alanıyla ilgili tüm bilgi ve belgeler toplanmalı, arşivler taranmalı, alanın çok yönlü bir şekilde incelenmesi sağlanmalı ve eksik bilgiler tamamlanmalıdır. Ayrıca, alanın bulunuş öyküsü, coğrafi konumu, tarihi süreçte yapılan tespit, tescil ve envanter çalışmaları ile ilgili veriler, kazı ve restorasyon çalışmalarıyla ilgili raporlar gibi belgeler araştırılmalıdır. Taslak planının tartışılması ve fikir alınmasına yönelik görüşmeler sürecinde paydaşların belirlenmesi, eşitlik ve şeffaflığı temel alan bir yaklaşım benimsenmesi, bilgilendirici ve kullanımı kolay dokümanların üretilmesi gibi çalışmalar da bu aşamada gerçekleştirilir. Öte yandan, paydaşların korunan alanların korunmasında temel ortaklar olarak ele alınması önemlidir. Bu süreçte, alanın yönetim planlaması sürecine katkı sağlayabilecek paydaşlar arasında, alanla ilgili çalışma yapanlar, araştırma grupları, yerel, bölgesel ve ulusal karar mekanizmaları, sivil toplum kuruluşları, sponsorlar, yerel halk, ziyaretçiler, eğitimciler ve uluslararası kurumlar bulunabilir.
2. Aşama - Analiz ve Değerlendirme Çalışmaları: Önem ve Mevcut Durum Değerlendirmesi, Yönetim Mekanizmasının Değerlendirilmesi
Analiz ve Değerlendirme Evresi: Bu aşamada, yönetim planı hazırlık sürecinin ikinci adımı olan analiz ve değerlendirme çalışmaları gerçekleştirilir. Bu çalışmalar, aşağıda belirtilen konu başlıklarıyla ilgili olarak yapılır: Önem Değerlendirmesi: Arkeolojik alanın önemi, toplanan verilerin değerlendirilmesiyle belirlenir. Alan neden koruma altına alınmıştır? Alanın önemli olmasına katkı sağlayan değerler nelerdir? Bu değerler arasında tarihi, arkeolojik, sanatsal, kültürel, mimari, doğal/ekolojik, sosyal, manevi, ekonomik, eğitim, jeopolitik, siyasi, inanç, askeri/stratejik, turizm gibi çeşitli unsurlar yer alabilir. Mevcut Durum Değerlendirmesi: Arkeolojik alanda bulunan yapılar ve kalıntıların fiziksel durumları incelenir. Bu durum, bozulma, hasar, veya diğer sorunların nedenlerinin belirlenmesi ve doğru müdahalelerin geliştirilmesine katkı sağlar. Örneğin, yapı kimlik kartlarının hazırlanması gibi belgeleme çalışmaları, doğru eylemlerin tespit edilmesine yardımcı olabilir. Alanın Yönetim Açısından Değerlendirilmesi: Alanın değerleri, zamanla zarar görebilir veya çeşitli etkenler tarafından olumsuz etkilenebilir. Bu aşamada, alanın güçlü ve zayıf yönleri ile tehditler ve fırsatlar SWOT analizi gibi yöntemlerle belirlenir. Bu analiz, alanın gelecekteki yönetimi ve korunması için önemli bir temel oluşturur. Bu değerlendirme çalışmaları, arkeolojik alanın korunması ve yönetimi gerekli stratejilerin belirlenmesine katkı sağlar. Bu aşamada doğru bir şekilde yapılan çalışmalar, alanın tehditlerden korunması ve güçlendirilmesi için fırsatlar yaratabilir.
3. Aşama - Alanın Vizyonunun Oluşturulması, Yönetim Stratejilerinin, Hedeflerinin Geliştirilmesi ve Eylemlerin Belirlenmesi
Yönetim planları, kültürel ve doğal değerlerin korunması, değerlendirilmesi, tanıtılması ve bulunduğu bölgenin sosyal ve ekonomik yapısının güçlendirilmesini amaçlar. Bu planlar, toplanan verilerin disiplinli ve bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilip sentezlenerek arkeolojik durum değerlendirmesinin yapılmasını içerir. Ayrıca, yönetim planının hazırlık sürecinde şu adımlar izlenir: Vizyon Belirleme: Alanın geleceği için ideal bir durumun tanımlanması. Vizyon, uzun dönemde başarılmaya çalışılan hedefi ifade etmeli ve planlama ekibi ve uzmanlar tarafından belirlenmelidir. GZFT Analizi: Güçlülük, zayıflık, fırsatlar ve tehditlerin analizi. Bu analiz, alanın güçlü ve zayıf yönlerinin belirlenmesine ve stratejilerin oluşturulmasına yardımcı olur. Hedeflerin ve Stratejilerin Belirlenmesi: Planın başarılı olabilmesi için kesin, başarılabilir, zaman ilişkili, ölçülebilir ve mantıklı hedeflerin belirlenmesi. Eylem Planlarının Oluşturulması: Her hedefe ulaşmak için gerekli olan stratejilerin ve eylemlerin belirlenmesi. Eylem planları kısa, orta ve uzun vadeli olmalıdır. Uygulama Aşaması Yönetim planının yetkili makamlarca onaylanmasının ardından, belirlenen eylemlerin uygulanması. Bu süreçte finansman sağlanması ve yapılan çalışmaların izlenmesi önemlidir. Gerekli durumlarda revizyonlar yapılabilir. Yönetim planlarının uygulanması aşamasında, alanın arkeolojik değerlerine saygı gösterilmeli ve en az müdahale ilkesiyle hareket edilmelidir. Müdahaleler, alanın özgün değerlerine saygı göstermeli ve yönetim hedefleriyle uyumlu olmalıdır. Değerlendirme, İzleme, Revizyon, Gereksinim Değerlendirme, izleme ve revizyon süreci, arkeolojik koruma durumunun düzenli bir şekilde değerlendirilmesini ve yönetim planının başarısının izlenmesini sağlar. Bu süreçte şu adımlar atılmalıdır: Eylem ve Projelerin İzlenmesi: Yönetim planında belirlenen eylem ve projelerin uygulanması sürecinin izlenmesi. Bu izleme, planın işleyip işlemediğini, bütçe ve vadelerin doğru tanımlanıp tanımlanmadığını değerlendirir. Yıllık Performans Değerlendirmeleri: Arkeolojik alana ilişkin yönetim planıyla belirlenen çalışmaların yıllık performansının değerlendirilmesi. Bu değerlendirme, yönetim, koruma müdahaleleri, sunum ve tanıtıma yönelik çalışmalar, ziyaretçi yönetimine yönelik stratejilerin etkinliğinin ölçülmesine olanak tanır. Değerlendirme Raporlarının Hazırlanması: Yönetim planının belirlenen zaman dilimlerinde gözden geçirilmesi ve değerlendirme raporlarının hazırlanması. Bu raporlar, planın uygulanmasının başarı durumunu ortaya koyar. Beş Yıllık Tam Değerlendirme ve Revizyon: Beş yıl sonra, paydaşların katılımıyla planın tamamının değerlendirilmesi ve gereken revizyonların yapılması. Bu süreçte uygulama çalışmaları incelenerek politika ve hedefler tekrar gözden geçirilip, beş yıllık eylem planı revize edilir. Değerlendirme süreci, yönetim planının etkinliğini değerlendirerek gerektiğinde düzeltme yapılmasını sağlar. Bu süreçte, arkeolojik alanın korunması ve yönetimi için önemli bir dönemdir ve paydaşların aktif katılımı önemlidir.