yolculuk ettim.) اﻟﺨﻤﺴﺔ اﻷﺳﻤﺎء
Beş İsim (اﻟﺨﻤﺴﺔ اﻷﺳﻤﺎء), merfû durumda damme yerine vâv; mansûb durumda fetha yerine elif ve mecrûr durumda kesre yerine yâ harfi alan beş ٌ : ﺣَﻢ ٌ kelimeye verilen addır. Bu kelimeler, أَبٌ (baba), أَخ
(kardeş), ﺣَﻢٌ (kayınpeder), ﻓُﻮ (ağız) ve ذُو . ﻣُﺘَﻮَاﺿِﻊٌ رَﺟُﻞ ٌ ﺣَﻤُﻮك َ (genellikle meziyet, karakter ve özellik için bunlara (Kayınpederin alçakgönüllü bir adamdır.) sahip olma anlamında, Türkçeye “-li, -lı, -lu, -lü, sahip” biçiminde aktarılabilecek bir kelime) (Yolda . ﺣَﻤَﺎكَ اﻟﻄﱠﺮِﯾﻖ ِ ﻓﻲ ﻟَﻘِﯿﺖ ُ kelimeleridir. Bu beş ismin, kendilerine özgü özellikleri taşıması ve diğer isimlerden farklı irâb kayınpederinle karşılaştım.)
edilmesi için dört temel şart vardır: . اﻟﻤﻮﺿﻮع ھﺬَا ﻓﻲ ﺣَﻤِﯿﻚ َ ﻣَﻊ َ ﺗﻜﻠﱠﻤْﺖ ُ ِ 1. Tekil durumda olacaklar. (Kayınpederinle bu konuda konuştum.)
2. Muzâf durumunda olacaklar.
3. Musağğar (küçültülmüş, ism-i tasgîr
yapısında) olmayacaklar. : ﻓُﻮ 4. Muttasıl zamirlerden biri olan
mütekellim yâ’sına bitişmemiş (Ağzı açıktır.) . ﻣَﻔْﺘُﻮحٌ ُﻓُﻮه olacaklar.
Aşağıdaki cümlelerde bu isimlerin, sırasıyla (Ağzını açtı.) .ُ ﻓَﺎه ﻓَﺘَﺢ َ
ref, nasb ve cer durumunda nasıl kullanıldıklarını görelim: (Ekmeği ağzında. دَﻗَﺎﺋِﻖَ ﻓِﯿﮫ ِ ﻓﻲ اﻟْﺨُﺒْﺰ َ ﻣَﻀَﻎ َ
dakikalarca çiğnedi.)
: أَب ٌ
(Baban geldi.) . أَﺑُﻮكَ ﺣَﻀَﺮ َ : ذُو
(Babana saygı duyuyorum.) .أَﺑَﺎكَ أَﺣْﺘَﺮِم ُ . ﺣَﺴَﻦٍ ﺧُﻠُﻖ ٍ و َ أَدَب ٍ ذُو ﺻَﺪِﯾﻘِﻲ (Arkadaşım, edep ve güzel ahlak sahibidir.) (Babana güveniyorum.) . ﺑِﺄَﺑِﯿﻚَ أَﺛِﻖ ُ
(Zemahşerî, . ﺷُﮭْﺮَةٍ ذَا ًﻋَﺎﻟِﻤﺎ اﻟﺰﱠﻣَﺨْﺸَﺮِيﱡ ﻛَﺎن َ
ün sahibi bir âlimdi.)
(İlim sahibi bir. ﻋِﻠْﻢٍ ذِي رَﺟُﻞ ٍ ﯾَﺪ ِ ﻋَﻠَﻰ ﺗَﺘَﻠْﻤَﺬْت ُ
: أَخ ٌ adamın yanında yetiştim/öğrencisi oldum.)
Konuyla ilgili örnek ayet ve hadisler: (Kardeşin bahçede . اﻟْﺤَﺪِﯾﻘَﺔِ ﻓﻲ أَﺧُﻮك َ ﯾَﻠْﻌَﺐ ُ oynuyor.) ﴾اﻟْﻌَﻈِﯿﻢِ اﻟْﻔَﻀْﻞ ِ ذُو ُوَﷲﱠ ﴿
(Bazen kardeşinle . أَﺧَﺎكَ ًأَﺣْﯿَﺎﻧﺎ أُﻧَﺎﻗِﺶ ُ (Allah, büyük lütuf sahibidir. Bakara Sûresi,105) tartışırım.)
içinde mutsuz olurken, ﴾اﻟْﻤُﺤَﺮﱠم ِ ﺑَﯿْﺘِﻚ َ cahil kişi cehaletine rağmen (Ey Rabbimiz! Ben neslimden bir kısmını, senin mutsuzluğun ortasında nimete
Beyt-i Hareminin yanında, ekin yetişmeyen bir kavuşur. (Ebu’t-Tayyib el-
vadiye yerleştirdim. İbrahim Sûresi, 37) Mutenebbî)
*****
﴾رِﺟَﺎﻟِﻜُﻢْ ﻣِﻦْ أَﺣَﺪ ٍ أَﺑَﺎ ﻣُﺤَﻤﱠﺪ ٌ ﻛَﺎن َ ﻣَﺎ ﴿ ﻛُﻠﱢﮭِﻢْ ﻟِﻠﻨﱠﺎس ﻛَﺎن َ ﻟَﻮ ْ أَب ٌ أَﺑُﻮﻧَﺎ ِ
ﺑِﺎﻟْﻤَﻨَﺎﻗِﺐِ أَﻏْﻨَﺎھُﻤُﻮ ًوَاﺣِﺪا ًأَﺑﺎ (Muhammed sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası
değildir. Ahzâb Sûresi, 40) Babamız öyle bir babadır ki, şayet
tüm insanların tek bir babası o olsaydı,
övünülecek meziyetlerde onlara yeterdi.
ﯾَﺴْﺘَﺠِﯿﺒُﻮنَ َﻻ دُوﻧِﮫ ِ ﻣِﻦ ْ ﯾَﺪْﻋُﻮن َ وَاﻟﱠﺬِﯾﻦ َ اﻟﺤَﻖﱢ ُدَﻋْﻮَة ُﻟَﮫ ﴿ İhsân Abbâs, en-Nahvu’l-Vâfî, I, ﺑِﺒَﺎﻟِﻐِﮫ ِ ھُﻮ َ وَﻣَﺎ ُﻓَﺎه ﻟِﯿَﺒْﻠُﻎ َ اﻟْﻤَﺎء ِ إِﻟَﻰ ﻛَﻔﱠﯿْﮫ ِ ﻛَﺒَﺎﺳِﻂ ِ إِﻻﱠﺑِﺸَﻲْء ٍ 100.
﴾ *****
(Dua edilip yakarılmaya lâyık olan ancak O’dur. O’nun dışında el açıp dua ettikleri, onların isteklerini ﺣَﻘﱢﮫِ ﯾًﻮْم َ ﻧَﺎﺻِﺮ ٍ ذَا ﯾَﻜُﻦ ْ ﻻ َ وَﻣَﻦ ْ
hiçbir şeyle karşılamazlar. Onlar ancak ağzına gelsin وَﯾُﻀّﮭَﺪُ اﻟﻨﱠﺼْﺮِ، ذُو ﻋَﻠَﯿْﮫ ِ ﯾُﻐَﻠﱠﺐ ْ
diye suya doğru iki avucunu açan kimse gibidir. Halbuki (suyu ağzına götürmedikçe) su onun ağzına Haklı olduğu gün, yardımcısı
girecek değildir. Ra’d Sûresi, 14) olmayan (ve hakkını alamayan kişi,
yardımcısı olan kişi tarafından mağlup edilip
ondan cefa görür.
ﻓﻲ ﯾَﺠْﻌَﻞ َ أَن ْ ﻣِﻦ ْ ُﻟَﮫ ﺧَﯿْﺮ ٌ ﻓِﯿﮫ ِ ﻓﻲ ُﻓَﯿَﺠْﻌَﻠُﮫ ًﺗُﺮَاﺑﺎ ﯾَﺄْﺧُﺬ َ وَﻷََن ْ İhsân Abbâs, en-Nahvu’l-Vâfî, I,
. ﻋَﻠَﯿْﮫِ ُﷲ ﺣَﺮﱠم َ ﻣَﺎ ﻓِﯿﮫ ِ 101.
((Kişinin) biraz toprak alıp ağzına koyması, Allah’ın
haram kıldığı şeyleri ağzına koymasından daha Beş İsim’in cümle içindeki irâbına örnekler: hayırlıdır. Ahmed b. Hanbel, el-Musned, 2/257) (Kardeşin yolculuktan.ﺮ َﻔاﻟﺴﱠ ﻦ َﻣِﻮك َﺧ َُأ ﺮ َﻀ َﺣَ ِ döndü.)
Arap Şiirinden örnekler: ﺣﻀﺮ : Mâzi fiili üçüncü tekil şahıs, eril.
أﺧﻮك : (أﺧﻮ) Fâil, merfû, ref alâmeti vâv
ﮫﻠﻘ ْﻌﺑ ﯿﻢﻌﱠاﻟﻨ ﻲﻓ ﻰ َﻘﺸ ْﯾ ﻞﻘ ْﻌاﻟ ْ وذُ harfi, aynı zamanda muzâf. (ك) ِ ِ َِ ِ ِ ِ َ ِ َ muttasıl zamiri muzâfun ileyh, ﻢ ُﻌ َﻨ َْﯾ ة ِﺎو َﻘاﻟﺸﱠ ﻲِﻓ ﺔ ِ َﺎﻟ َﮭاﻟﺠ َ ﻮﺧ ُ َأو َ َ mahallen mecrûr.
اﻟﺴﻔﺮ :Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra. ﺎء ِ َ ﻗﺪ ِﺻ َْأ : Mecrûr, cer alâmeti
sondaki kesra, aynı zamanda muzâf
***** ﯿﻚ َ ﺧ َِأ : ( ﻲ ﺧ ِ َأ) Muzâfun ileyh, mecrûr, cer
(Babamız yaşlı bir adamdır. ) . ﻣُﺴِﻦﱞ رَﺟُﻞ ﺎ َﻮﻧ ُﺑَأ alâmeti yâ harfi; aynı zamanda ٌ
muzâf, ( ك َ) muttasıl zamiri muzâfun
ileyh, mahallen mecrûr. ﺎ َﻮﻧ ُﺑَأ : ( ﻮ ُ ﺑ َأ) Mubteda, merfû, ref alâmeti
vâv harfi. Aynı zamanda muzâf, (ﻧَﺎ)
muttasıl zamiri muzâfun ileyh,
mahallen mecrur.
رَﺟُﻞٌ : Haber, ref alâmeti sondaki damme;
aynı zamanda mevsûf.
ﻣُﺴِﻦﱞ : Sıfat, mevsûfuna her bakımdan
uymuştur, onun gibi tekil, belirsiz,
merfû ve erildir.
*****
(Babanıza geri ﴾ﻢﯿﻜ ُﺑ َأ ﻰ َﻟإ ﻮاﻌ ُﺟر ْإ﴿ ْ ِ ِ ِ ِ dönün. Yûsuf Sûresi, 81)
ﻮا ﻌ ُﺟ ِر ِْإ : Emir fiili, muhatab-eril-
çoğul.
ﻰ َﻟ ِإ : Harf-i cer
ﻢ ْ ﯿﻜ ُﺑَأ : (أَﺑِﻲ) Mecrûr, cer alameti yâ harfi; ِ
aynı zamanda muzâf; muttasıl ( ﻛُﻢ ْ)
zamiri muzâfun ileyh, mahallen
mecrûr, çünkü zamir.