ARA2002- ARAPÇA IV
Ünite 3: – İsm-i Mekân, İsm-i Zaman, İsm-i Âlet, İsm-i Tasgîr, İsm-i Nisbe
İsm-i Mekân, İsm-i Zaman, İsm-i Âlet, İsm-i ﻣَﺄْﻛَﻞ yemek yeri (yemek yenen yer)
Tasgîr, İsm-i Nisbe
اِﺳﻢُ اﻵﻟﺔ، اِﺳﻢ ُ واﻟﺰﱠﻣﺎن، اﻟـﻤَﻜﺎن اِﺳﻢ ُ :اﻟﻘﻮاﻋﺪ
اﻟﻨﱢﺴﺒﺔ اِﺳﻢ ُ اﻟﺘّﺼﻐﯿﺮ،
Bu bölümde Arapçada mekân ve zaman bildiren
isimleri (واﻟﺰﱠﻣﺎن اﻟـﻤَﻜﺎن اِﺳﻢ ُ), araç gereç
anlamına gelen sözcükleri (اﻵﻟﺔ اِﺳﻢ ُ); küçültme
adlarını (اﻟﺘّﺼﻐﯿﺮ اِﺳﻢ ُ) ve aidiyet ifade eden isimleri
(اﻟﻨﱢﺴﺒﺔ اِﺳﻢ ُ) türetme yolları sırasıyla ele alınacaktır.
Mekân ve Zaman Bildiren İsimler ( اﻟﻤَﻜﺎن اِﺳﻢ ُ
واﻟﺰﱠﻣﺎن)
Mekân ve zaman ismi, bir fiilden türetilip fiilin gerçekleştiği yeri ve zamanı bildiren isimdir. 1. Sülâsî fiillerin ism-i mekân ve ism-i zaman
yapılarının iki kalıbı vardır: ﻣَﻔْﻌَﻞٌ - ﻣَﻔْﻌِﻞٌ
a. Sülâsi fiilin muzârisinde aynu’l-fiil
(orta harf) fethalı veya dammeli olursa
ism-i mekân ve ism-i zaman için
( ﻣَﻔْﻌَﻞ ٌ ) kalıbı kullanılır.
b. Sülâsi fiilin muzârisinde aynu’l-fiil
(orta harf) kesralı olursa ism-i mekân
ve ism-i zaman için ( ﻣَﻔْﻌِﻞ ٌ ) kalıbı
kullanılır.
2. Mezîd fiillerden ism-i mekân ve ism-i zaman
ilgili fiilin ism-i mefûlü kalıbında türetilir.
Aşağıdaki tabloda mekân ve zaman isimlerinin nasıl oluşturulmuş olduğunu inceleyelim:
Pratikte bu şekilde oluşturulan mekân isimleri zaman isimlerine kıyasla daha fazla karşımıza çıkmaktadır. Örnekler:
ﻣَﺪْﺧَﻞ giriş (girilen yer)
ﻣَﻄْﺒَﺦ mutfak (yemek pişirilen yer) ﻣَﺼْﻨَﻊ fabrika (imalat yapılan yer) ﻣَﻌْﺒَﺪ tapınak, ibadethane (ibadet edilen yer) ﻣُﺼَﻠّﻰ musalla (namaz kılınan yer) ﺘَﻨْﻘَﻊﻣُﺴ ْ bataklık (bataklığın olduğu yer) ﻣَﻐْﺮِب günbatımı (güneşin battığı yer) ﻣَﻮْﻋِﺪ buluşma yeri veya zamanı ﻣَﻄْﻌَﻢ yemek yeme yeri, yemekhane, restoran ﻣَﺴْﺒَﺢ yüzme yeri, havuz İllet harfiyle biten fiillerin mekân ve zaman isimleri yapılırken son hareke “fetha” olur. Örnek: ْ ﯾَﺄْوي barındırıyor > ى و َﻣَﺄbarınma yeri, barınak ﯾَﻠْﮭﻮ eğleniyor > ﻣَﻠْﮭَﻰ eğlence mekânı, disko Bu yapıda kullanılan bazı isimler mastar anlamı da verebilir. Arap gramerinde mastar anlamı veren bu tür yapılar “mimli mastar” (اﻟﻤﯿﻤﻲ ﻤَﺼْﺪَر ـاﻟ) olarak adlandırılmıştır. Araç Gereç İsmi (اﻵﻟﺔ اِﺳﻢ ُ) Araç gereç isimleri türetmek için yaygın olan formlar şöyledir:
Araç gereç isimlerine örnekler:
ﻣَﺤﺎرِث ج ﻣِﺤْﺮاث saban, pulluk
ﻣَﻨﺎﺷﯿﺮ ج ﻣِﻨﺸﺎر testere, bıçkı
ﻣَﺰاﻟﯿﺞ ج ﻣِﺰﻻج kapı sürgüsü
ﻣَﺴﺎﻣﯿﺮ ج ﻣِﺴﻤﺎر çivi, vida
ﻣَﺨﺎرط ج ﻣـِﺨْﺮَطﺔ torna tezgahı
ﻣَﻜﺎﺣِﻞ ج ﻣِﻜْﺤَﻞ sürme kalemi
ﻣَﺼﺎفٍ ج ﻣِﺼْﻔﺎة süzgeç; rafineri
ﺑَﺮّادات ج ﺑَﺮّادة soğutucu اﻟﻘَﻠﺐ ﻣﻦ اﻷﯾﻤﻦ اﻷُذَﯾﻦ sağ kulakçık (kalpte)
ﻗَﺬّاﻓﺎت ج ﻗَﺬّاﻓﺔ mancınık, bombardıman uçağı اﻟﺒُﻮَﯾﻀﺔ yumurtacık
اﻟـﻤُﺨَﯿﺦ beyincik
أَﻟﺤِﻔﺔ ج ﻟِﺤﺎف yorgan دَﻣَﻮِﯾّﺔ ﺷُﻌَﯿﺮات kılcal damarlar
أﺣﺰِﻣﺔ ج ﺣِﺰام kemer اﻟﺤَﻤﺮاء اﻟﺪﱠم ﻛُﺮَﯾّﺎت alyuvarlar
أَرﺑِﻄﺔ ج رِﺑﺎط bağ, bağcık Nispet İsmi (اﻟﻨﱢﺴﺒﺔ)
Küçültme İsmi (اﻟﺘّﺼﻐﯿﺮ اِﺳﻢ ُ) Ülke veya şehir adlarının sonuna nisbet ya’sı Arapçada bir şeyi küçük veya sevimli göstermek için (yâ’u’n-nisbe) eklenerek aidiyet anlamı elde edildiğini 1.
kullanılan isim türüdür. Küçültme ismi ﻓُﻌَﯿْﻞ veya ona Kitapta görmüştük: ﻋِﺮاﻗِﻲ (Iraklı), ﻣِﺼْﺮِي benzer formlarla oluşturulur. (Mısırlı), إﯾﺮاﻧﻲ (İranlı) gibi. ﺣَﺴَﻦ iyi; Hasan > ﺣُﺴَﯿْﻦ Huseyn (Hasancık, küçük Hasan) İsimden isim türetmek için kullanılan nispet yâ’sı, bir ülkeye, şehre veya köye; bir dine, mezhebe, tarikata, ﻋَﺒْﺪ kul/köle > ﻋُﺒَﯿْﺪ küçük inanca; bir sanat ya da düşünce akımına veya bir kuruma kul/köle mensubiyeti ya da herhangi bir şeye aitliği ifade eder ve
ﻛَﻠْﺐ köpek > ﻛُﻠَﯿْﺐ köpekçik, bu yolla elde edilen kelimeye nisbet ismi ( اﻟﻨﺴﺒﺔ اﺳﻢ ) küçücük köpek adı verilir. Eril için “-iyyun”, dişil için “-iyyetun” eki
ﺑَﺤْﺮ deniz > ﺑُﺤَﯿْﺮة göl eklenerek oluşturulur:
(denizcik)
ﻗَﺒْﻞ önce > ﻗُﺒَﯿْﻞ hemen önce ﻟُﺒْﻨﺎن Lübnan > ﻟُﺒﻨﺎﻧِﻲّ Lübnanlı (erkek) / ﻟُﺒﻨﺎﻧِﯿﱠﺔ Lübnanlı (kadın) ﺑَﻌْﺪ sonra > ﺑُﻌَﯿْﺪ hemen sonra ﻋَﺮَب Arap > ﻋَﺮَﺑِﻲّ Arap (erkek) / ﻋَﺮَﺑِﯿّﺔ Arap (kadın) ﺷَﺠَﺮة bir ağaç > ﺷُﺠَﯿْﺮة küçük bir ağaç ﺗﺎرﯾﺦ tarih > ﺗﺎرﯾﺨﻲّ tarihî (eril sıfat) / ﺗﺎرﯾﺨﯿّﺔ tarihî (dişil sıfat) دَوْﻟﺔ devlet > دُوَﯾْﻠﺔ küçük devlet, devletçik Düşünce ve sanat akımlarının adlarında da nispet
ﺟَﻨّﺔ bahçe; cennet > ﺟُﻨَﯿْﻨﺔ küçük ekinin dişil formundan yararlanılır:
bahçe ﺗَﻌَﺪﱡدِﯾّﺔ çoğulculuk
دِرْھَﻢ dirhem > دُرَﯾْﮭِﻢ küçük ﺷَﻌْﺒِﯿﱠﺔ halkçılık dirhem
ﺑﺎب kapı > ﺑُﻮَﯾْﺐ küçük ﻓﺎﺷِﯿّﺔ faşizm kapı ﻗَﻮْﻣِﯿّﺔ milliyetçilik
اِﺷْﺘِﺮاﻛِﯿّﺔ sosyalizm Kelimenin ikinci harfinden sonra bir med harfi واﻗِﻌِﯿّﺔ realizm, gerçekçilik gelirse, bu med harfi kesra ile harekelenen şeddeli ye (ـﯿﱢـ) ﻣْﺰِﯾّﺔر َ sembolizm harfine dönüşür (ﻓُﻌَﯿﱢﻞ).
ﻛِﺘﺎب kitap > ﻛُﺘَﯿﱢﺐ kitapçık Özel isimlerde kelimenin sonunda “elif” veya “tâ’ ﺻَﻐﯿﺮ küçük > ﺻُﻐَﯿﱢﺮ küçücük marbûta” varsa ya da ülke adlarının sonu “-yâ” ile
bitiyorsa nisbet yâ’sı ekleneceğinde bunlar atılır, sonra Bilimsel terim üretiminde bu yapıdan yararlanılır: “nispet yâ”sı eklenir: