CEZM EDATLARI
Beşinci bölümde Arapçada muzâri fiilin (şimdiki ve geniş zamanın) irâbında üç
farklı durumun söz konusu olduğunu belirtmiştik. Bunlar, ref durumu, nasp
durumu ve cezm durumudur.
Cezm Alâmetleri
Cezm: “Bir fiilin sonunun ‘sükûn’ ile harekelenmesi veya ‘sükûn’ harekesinin
yerine geçecek başka bir alâmeti barındırması durumudur”. Üzerinde cezm
alâmeti barındıran fiile “meczûm” (yani cezm edilmiş, cezimli) denir. Her fiil kipi
için cezm söz konusu değildir; başında cezm edatı bulunan muzâri fiiller, emir
veya nehiy kipine dönüşen muzâri fiiller meczûmdurlar. Dolayısıyla sadece
muzâri fiiller cezm edilebilirler, mâzî fiil için veya gelecek zaman kipi için cezm
söz konusu değildir.
ْلَم “–medi, -madı”
Bir işin geçmişte yapılmadığını ifade eder.
Emir ve Nehy
الم ُْاألمر “Lâm” ile Emir
Bu tür emir genellikle üçüncü şahıslara emir vermek veya onlara bir şey yapmayı
önermek için kullanılır. Klasik Arapçada ikinci şahıslara emir vermek için kullanılsa
da bu tür emir yapıları klasik kitaplarla sınırlıdır.
ال ْالنّاهِية “Lâ” ile Olumsuz Emir
Hem ikinci hem de üçüncü şahıslara bir şeyin yapılmamasını ifade etmek için
kullanılan bir yapıdır. Kısaca “yapma, etme” ve “yapmasın, etmesin” anlamlarını
ifade eder.
Bir işin henüz gerçekleşmediğini bildiren bir ön ek niteliğindedir. Daha ziyade
klasik Arapçada kullanılmaktadır. Modern Arapçada daha ziyade ُْلَم ْ+ ْبَعد yapısıyla
bu anlam verilir.
ْإن “-se, -sa”
Şart anlamı verir. İki fiil cümleciğini birbirine bağlayan bir bağlaçtır. Her iki
cümleciğin fiilini cezm ْeder.
2. Cümlecik 1. Cümlecik ُْتَنجَح ْ ُْتُذاكِر başarılı oluyorsun ders çalışıyorsun
2. Cümlecik 1. Cümlecik ْŞart Yapısı (Cevap cümleciği) (Şart cümleciği) ْتَنجَح ْتُذاكِر ْ ْإن Ders çalışırsan başarılı olursun.
Şimdi cezm yapılarını tabloda görelim.
ْلَم : Bir işin geçmişte yapılmadığını bildirir: -medi, -madı
)لِـ (ْالم ُْاألمر: Üçüncü şahıslara emir vermek veya onlara bir şey yapmayı önermek için kullanılır. (Yapsın, etsin.)
ال ْالنّاهِية : İkinci ve üçüncü şahıslara olumsuz emir vermek için kullanılır. (Yapma, etme; yapmasın, etmesin.)
لَمّا : Bir işin henüz gerçekleşmediğini bildirir. (Henüz yapmadı.)
ْإن : İki fiil cümleciğini birbirine bağlayan şart bildiren bağlaçtır. (Şöyle olursa şöyle olur.)
Muzâri fiillerin üç irâb durumunu ( ََكَتَب) fiilinin muzârisi örneğinde aşağıdaki tabloda hatırlayalım. Tabloda renkli olarak gösterilen durum “cezm durumu”dur.
ْهُوَ، ْهِيَ،
ْ َّْهُنَّ، ْأَنتُن ْ ْهُم، ْأَنتُم ْهُما، ْأنتُما ْ ِْأنت ْأنتَ، ْأنا، çekimlerinde çekimlerinde çekimlerde çekiminde ْنَحنُ،
çekimlerinde َ َُيَكْتُب ََيَكْتُبْن ََيَكْتُبُون َيَكْتُـبان ََُتَكْتُب Ref ََتَكْتُبين durumu ََتَكْتُبْن ََتَكْتُبُون َتَكْـتُبان ََُأَكْتُب َُنَكْتُب َ ََيَكْتُب ََيَكْتُبْن يَكْتُبُوا يَكْتُـبا َََتَكْتُب Nasp تَكْتُبي durumu ََتَكْتُبْن تَكْتُبُوا تَكْـتُبا َََأَكْتُب ََنَكْتُب َ َْيَكْتُب ََيَكْتُبْن يَكْتُبُوا يَكْتُـبا ََْتَكْتُب Cezm تَكْتُبي durumu ََتَكْتُبْن تَكْتُبُوا تَكْـتُبا ََْأَكْتُب َْنَكْتُب