SULÂSÎ MEZÎD FİİL KALIPLARI (İki ve Üç Harf Eklenenler)
Arapçada üç harften oluşan (sulâsî) fiillere bir, iki ya da üç harf eklenerek elde edilen fiillere “sulâsî mezîd fiiller” adı
verildiğinden bahsetmiş ve sulâsî fiile bir harf eklenerek elde edilen mezîd fiil kalıplarını 8. Bölümde anlatmıştık. Bu Bölümde
sulâsî fiillere iki ve üç harf eklenerek elde edilen mezîd fiil kalıpları üzerinde duracağız.
A) Sulâsî fiile iki harf ekleyerek elde edilen mezîd fiil kalıpları
Sulâsî fiillere iki harf eklenerek elde edilen 5 fiil kalıbı bulunmaktadır. Bunlar:
1. Başa elif, ortaya te getirilmek suretiyle elde edilen ِعلِ تِفِا (ifte‘ale),
2. Başa elif ve nûn getirilmek suretiyle elde edilen ِعلِنف ِا (infe‘ale),
3. Başa te getirilerek ve ‘aynu’l-fiilin tekrarlanması (şedde ile harekelenmesi) ile elde edilen ِفعَّلِ ت (tefa‘‘ale),
4. Başa te getirilerek ve fâu’l-fiilden sonra bir elif eklenerek elden edilen ِفاعلِت (tefâ‘ale),
5. Başa elif getirilerek ve lâmu’l fiilin tekrarlanması (şedde ile harekelenmesi) ile elde edilen َِّافعل (if‘alle) kalıplarıdır.
Sulâsî fiiller bu kalıplara girdiklerinde yeni anlamlar kazanırlar
Mastar Emir Muzâri Mâzî
ِ اِفْتِعال ْتَعِل اِف فْتَعِل َي عَل َت ْفا ْ َ
اِنْفِعال ْفَعِل اِن ْفَعِل َن ي فَعَلْاِن ْ َ
َفَعُّل ت َفَعَّل ت َفَعَّل ت َي لع َّف ََت ْ َ
تَفاعل ل اع ََفَ ت ل اع ََف َ تَي عَلاف ََت ْ َ
ِ اِفْعِالل ْعَلَّ اِف َفْعَلُّ ي ل َّْع َ فا
Dikkat: Bu kalıplarda başta bulunan hemzelerin hepsi hemzetu’l-vasl (ulama hemzesi)’dır; ister mâzî, ister emir, isterse mastar formunda olsun bu hemzeler ulama durumunda (örneğin başında vâv veya fe bulunduğunda) okunmazlar.
Şimdi bu fiil kalıplarının sulâsî fiillere uyarlanışını ve sulâsî fiillere anlamca ne tür etki ettiğini birkaç örnek fiil üzerinde görelim:
1- َعَل ْت اِف (veya اِفْتِعال) kalıbı: َ
Bu kalıp genellikle sulâsi fiillerin dönüşlülüğünde kullanılır. Bu kalıba uyarlanan bir sulâsî fiil, her zaman dönüşlülük ifade etmez, yeni anlamlar da kazanabilir:
َِجع : topladı → ِاجتمع : toplandı
ِفتح : açtı; fethetti → ِافتتح : açılış yaptı, açtı
(Bakan, dil öğretim merkezinin açılışını yaptı.) كز ِتعليم ِاللاغات.م ر ُِِِزيرِ ِافتتح ِالو
Sulâsî fiil bu kalıba girdiğinde, genellikle dönüşlülük ifade etse de (topladı/toplandı; yıkadı/yıkandı vs) bu genel
çerçevenin dışında kalan durumlar da vardır ( ِكبر bindi/ ِرتكب ِا suç işledi; vs).
Misâl-i vâvî fiiller bu kalıba girdiğinde ses uyumu gereği baştaki vâv harfi te’ye dönüşür.
ِوصل: ulaştı → ِاتَّصل : temas kurdu, görüştü
(Müdür işçilerle telefon görüşmesi yaptı.) .هاتفيًّاِالاتَّصل ِامل ُدير ُِبالعُم ا
(Dünya, kadına karşı şiddeti sona erdirmek için birlik oldu.) َل ُِِلْن اء ِالعُنف ِضد َِّالم رأة. العاِِدِاتَّ ح
2- ْفَعَل اِن (veya اِنْفِعال ) kalıbı: َ
Mastar Emir Muzâri Mâzî
اِنْفِعال ْفَعِل اِن ْفَعِل َن ي ْفَعَل اِن ْ َ
Bu kalıp genellikle geçişli bir fiili geçişsiz yapmak için kullanılır. Dönüşlülük ifade ettiği durumlar da vardır. Anlam yönünden edilgen yapı ile çoğu zaman aynı olsa da fiil edilgen değildir.
(Çocuk cep telefonunun camını kırdı.) .سر ِالطِّفل ُِزُجاج ِا ْلوَّالِِك
(Cam kırıldı.) انكسر ِِالزُّجاجُ.
ِِ(Adam kapıyı açtı.)ِِ .ِفتح ِالرَّجُل ُِالباب
ِ ِ ِ (Kapı açıldı.) انفتح ِالبابُ.
3- َفَعَّل ت (veya َفَعُّل ت ) kalıbı: َ
Bu kalıp, genellikle ( ِفعَّل ) kalıbından bir derece dönüşlülüğü sağlar. Örneğin ( ِشجَّع ) “birine cesaret vermek, birini
teşvik etmek, yüreklendirmek”; ( ِتشجَّع ) “cesaretlenmek” anlamındadır. Ya da (ِ ِلَّم ِع) “öğretmek” anlamında iken ( ِتعلَّم )
“öğrenmek” anlamındadır. Bununla birlikte sulâsî fiile yeni anlamlar kazandırdığı da olur.
Mastar Emir Muzâri Mâzî
َفَعُّل ت َفَعَّل ت َفَعَّل َت ي َفَعَّل ت ْ َ
Bu kalıp genellikle ( ِفعَّل ) kalıbından bir derece dönüşlülüğü sağlar. Bazen de ( ِفعَّل ) kalıbına uyarlanış biçimiyle
aynı anlamı taşır. Ne var ki ( ِفعَّل ) kalıbındaki biçimi doğrudan nesne alırken, ( ِعَّل ِتف ) kalıbındaki biçimi genellikle ( ِمع ) ile
birlikte kullanılır. Örnek:
(Bu sabah doktorla konuştum.) لَّمت ُِالطَّبيب ِهذا ِالصَّباح.ِِك
(Bu sabah doktorla konuştum.) ِتكلَّمت ُِمع ِالطَّبيب ِهذا ِالصَّباح.
Bu kalıba giren bir sulâsî fiil, genellikle işdeşlik ifade eder. Bu kalıp ayrıca bazı sulâsî fiillere, …gibi olmak, …gibi
davranmak anlamlarını da kazandırır. Örneğin ( ِمرض ) “hastalandı” anlamındayken, ( ِ ِمارض ِت) “hasta numarası yaptı” anlamına
gelmektedir. Bununla birlikte, bu amaçların dışında yeni anlamlar elde etmek için de kullanılır.
Mastar Emir Muzâri Mâzî
َفَاعل ت َفَاعَل ت َتَفاعَل ي َفَاعَل ت ْ َ
Bir sulâsî fiil, ( ِل ِعاف ) kalıbında işdeşlik ifade ediyorsa, bu kalıba uyarlandığında da aynı anlamı ifade eder. Ne var ki
( ِلِع اف ) kalıbındaki biçimi doğrudan nesne alırken, ( لِع تفا ) kalıbındaki biçimi genellikle ( ِمع ) ile birlikte kullanılır:
(Muhammed ile yazıştım.)ِ ُُِمُمَّدًا. كاتبت
(Muhammed ile yazıştım.) ُِِمُمدٍ. تكاتبت ُِمع
5- ْعَلَّ اِف (veya اِفْعِالل ) kalıbı:
Renk ve kusur durumu bildiren fiiller bu kalıpta kullanılırlar. Renk bildiren fiillere örnek olarak ِ َِّا ْحر “kızardı”, َِّاسود
“karardı”, َِّاصفر “sarardı” , َِّابيض “ağardı” verilebilir.
Mastar Emir Muzâri Mâzî
اِفْعِالل ْعَلَّ اِف َفْعَلُّ ي ْعَلَّ اِف
Kusur bildiren fiillere örnek olarak َِِّعوج ِا “topallaştı”; َِّاصلع “kelleşti” verilebilir.
B- Sulâsî fiile üç harf ekleyerek elde edilen mezîd fiil kalıpları
Sulâsî fiile üç harf ekleyerek elde edilen mezîd fiil kalıpları dört tane olmakla birlikte bunlar arasında yaygın olarak
kullanılan sadece bir kalıptır. Bu derste sizleri gereksiz ayrıntıyla meşgul etmemek amacıyla yaygın olarak kullanılan bu bir
kalıp üzerinde durmakla yetineceğiz. Bu kalıp, sulâsî fiilin başına elif, sin ve te harfleri )است ( getirilerek elde edilen ِلِاستفع
(istef‘ale) kalıbıdır.
ل َفْعَ اِسْت (veya اِسْتِفْعال ) kalıbı: َ Arapçada çok yaygın kullanılan sulâsî mezid fiil kalıplarından biridir. Sulâsî fiilin anlamına genellikle “istemek”,
“dilemek” gibi anlamlar katmak için kullanılsa da, bunun dışında yeni anlamlar elde etmek için de kullanılır.
Emir Muzâri Mâzî Mastar
اِسْتِفْعال َفْعِل اِسْت َفْعِل يَسْت َفْعَل اِسْت ْ َ
ARA1002-ARAPÇA II
Bölüm 9: Arapçada Sulâsî Mezîd Fiiller -II
( ِلِاستفع ) kalıbı, sulâsî fiilin anlamına “istemek”, “dilemek” gibi anlamlar katma yanı sıra, fiilden yeni anlamlar elde etmek
için de kullanılmaktadır.
ِرحم merhamet etti → ِاسترحم merhamet diledi
ِخدم hizmet etti → ِاستخدم kullandı
ِعمل çalıştı → ِاستعمل kullandı
(Havaalanında beni kızım karşıladı
ARAPÇADA KALIP İFADELER
Kendisinden sonra gelen muzâri fiilin sonunu nasb eder.