İlletli olan son harf vâv ise bu fiile nâkıs-ı vâvî denir ve bu illetli harf mâzî formda elif-i memdûde (uzun elif) olarak
görünür. Örnek:دَعا (davet etti, dua etti) / رَجا (rica etti) / َنَا (gelişti) / دَنا (yaklaştı)
İlletli olan son harf ye ise bu fiile nâkıs-ı yâ’î adı verilir ve bu illetli harf mâzî formda elif-i maksûre (kısa elif)
olarak görünür. Örnek:رَمى (fırlattı) / ََنََ ب(yaptı, bina etti) / شَى ََم (yürüdü)
Dördüncü kalıptan olan nâkıs fiillerde illetli harf ye’dir ve mâzîde ye olarak karşımıza çıkarken, muzâride (kendisinden önceki harfin harekesi fetha olduğu için) elif-i maksure olarak görünür.
Örnek: َرْضَى ي َ-ََضِيرََ(yürüdü) / ْقَى َب ي َ- ََبَقِي(kalmak)
Nâkıs Fiilin Mâzî Çekimi
Şimdi birinci kalıptan olan دَعا َfiili örneğinde bu çekimi inceleyelim:
1- Üçüncü şahıs eril ikil formda illetli harfin aslı olan vav ortaya çıkarak zorunlu olarak fetha ile harekelenmektedir (دَعَوَا).
2- Üçüncü şahıs eril çoğulda iki sükûn yan yana geldiği için illetli harf düşecek, sadece 3. çoğul eril şahıs zamiri vâvu’l-
cemâ‘a kalacak ve fiilimiz (دَعَوْا) olacaktır.
3- Üçüncü şahıs dişil çoğuldan itibaren nakıs fiilin mâzî çekimi, tıpkı sâlim bir fiilin mâzî çekimi gibi yapılır.
Şimdi de ikinci kalıptan olan ى ََشََم (yürüdü) fiilini mâzî formda çekelim.
1- Üçüncü şahıs eril ikil formda illetli harfin aslı olan ye ortaya çıkarak zorunlu olarak fetha ile harekelenmektedir.
2- Üçüncü şahıs eril çoğulda iki sükûn yan yana geldiği için illetli harf düşecek sadece 3. çoğul eril şahıs zamiri vâvu’l-
cemâ‘a kalacak ve fiilimiz (مَشَوْا) olacaktır.
3- Üçüncü şahıs dişil çoğuldan itibaren nakıs fiilin mâzî çekimi tıpkı sâlim bir fiilin mâzî çekimi gibi yapılır.
Şimdi de dördüncü kalıptan olan ََضِير ََ(razı oldu) fiilini mâzî formda çekelim:
Dördüncü kalıptan olan nâkıs fiilin çekiminde, 3. şahıs eril çoğul formu dışında bütün formların tıpkı sâlim bir fiilin çekimindeki gibi olduğunu fark etmiş olmalısınız. 3. şahıs eril çoğul formunda ise görüldüğü gibi illetli harf ye düşürülmüş, aynu’l-fiilin
kesra olan harekesi, vâvu’l-cemâ‘a dolayısıyla ses uyumu gereği dammeye dönüşmüş ve fiil burada رَضُوا şeklini almıştır.
ARA1002-ARAPÇA II
Bölüm 5: Arapçada Nâkıs Fiiller
Nâkıs Fiilin Muzâri Çekimi
Yukarıdaki çekimde, muzâri fiile bitişen ( َِان ...)’deki elif, illetli harfin aslının ortaya çıkıp
ettirirken; ( ََون ...)’deki vâvu’l-cemâ‘a ile (ََين ...)’deki yâu’l-muhâtaba’nın ise kendilerinden önceki illetli harfleri (iki sükûn yan
yana gelemeyeceği için) düşürdükleri ve kendilerinden önceki harekeyi de kendi yapılarına uydurmak için zorunlu olarak damme veya kesra’ya dönüştürdükleri görülüyor:
Dikkat: Arapçada illetli harflerin düşürülmesinin ve hareke değişimlerinin sebeplerini bulup açıklamaya
fiiller, görüldüğü üzere bolca i‘lâl yapmayı gerektiren fiillerdir.
Şimdi de ikinci kalıptan olan مَشَى fiilinin muzâri çekimini yapalım:
Burada nâkıs-ı yâî olan bir fiilin muzâri çekiminde de, tıpkı nâkıs-ı vâvî olan bir fiilin muzâri çekiminde olduğu gibi, muzâri
fiile bitişen ( َِان ...)’deki elif, illetli harfin aslının ortaya çıkıp fetha ile harekelenmesini icap ettirirken; (
ile (ََين ...)’deki yâu’l-muhâtaba’nın ise kendilerinden önceki illetli harfleri (iki sükûn yan yana gelemeyeceği için) düşürdükleri
ve kendilerinden önceki harekeyi de kendi yapılarına uydurmak için zorunlu olarak görülüyor:
fetha ile harekelenmesini icap
يَدْعُونَََ← يَدْعُوْوْنَََ← َونََيَدْعُو َُ
تَدْعِنيَََ← تَدْعُنيَََ← تَدْعُوْيْنَََ← ََتَدْعُوِين
i‘lâl diyoruz. Nâkıs
ََون ...)’deki vâvu’l-cemâ‘a
damme veya kesra’ya dönüştürdükleri
شُونََيَََْ← يَْشِونَََ← يَْش ِِ ْوْنَََ← َونََش َََُِِْي
َتَْشِني َََ← َتَْش ِِ ْني َََْ← َََتَش ِِِني
Şimdi de dördüncü kalıptan olan nâkıs bir fiilin muzâri çekimini yapalım:
Nâkıs Fiilin Emr-i Hâzır Çekimi
1- Fiilin ikinci şahıs muzârisi (eril) alınır: أنْت َ تَــدْعو
2- Baştaki muzâraat harfi atılır: دْعو
3- Muzâraat harfi atıldıktan sonra ardından gelen harf okunamadığı için başa elif harfi getirilir. Aynu’l-fiilin harekesi
damme olduğu için bu elif de damme ile harekelenir: اُدْعو
4- Son işlem olarak fiilin sonu cezm edilir. Nâkıs fiillerde sondaki illetli harfin düşürülmesi cezm alâmetidir. Dolayısıyla
sondaki illetli harf olan vâv (و) düşürülür : ُاُدْع
Buna göre, دَعا fiilinin emr-i hâzır kipinin çekimini şu şekilde düzenleyebiliriz:
Şimdi de ikinci kalıptan gelen (مَشَى – yürüdü) fiilinin emr-i hâzır çekimini yapalım.
Şimdi de dördüncü kalıptan olan ( ََرَضِي – razı oldu) fiilinin emr-i hâzır çekimini yapalım.
Nâkıs Fiilin Nehy-i Hâzır Çekimi
Nâkıs Fiilin Emr-i Gâib Çekimi
Nâkıs Fiilin Nehy-i Gâib Çekimi
ARAPÇADA KALIP İFADELER
Birini, bir şeyi bir yere götürmek.... أخَذ َ ..... إلى
مَطار.أخَذْت َُصَديقي َإىل َال
( Arkadaşımı havaalanına götürdüm.)
Birini bir yere veya bir şeye davet etmek. إلى .....دعا
ََيَِب َُأن َنَدْعُو ََجَدّي َو َجَدَّيت َإىل َالعَشاء َيا َأمحد.
(Ahmet, büyük annem ile büyük babamı akşam yemeğine davet etmemiz gerekiyor.)
Birine bir şeyden dolayı veya bir şey için teşekkür etmek. على .....شَكَر َ
مَريض َُحممدا ًَعلى َمُساعَدَتِه. شْكُر َُال ََي
(Hasta yardımından dolayı Muhammed’e teşekkür ediyor.)