fiillerin ikinci ve üçüncü harfleri, yani ‘aynu’l fiili ve lâmu’l-fiili aynı harftir: مَدَّ / َر َّ ف / شَدَّ / مَرَّ / عَدَّ gibi.
Muda‘‘af fiilin mâzî yapısı, örneğin 1. kalıptan olan مَدَّ fiilinin yapısı incelendiğinde, bunun aslının َعَل ف formunda مَدَدَ َ olduğu görülür. Aynı olan iki harf (bu örnekte iki dâl harfi) yan yana gelince, tek harfe indirgenip, yazılmayan harf yerine
şedde kullanılmıştır. Yapılan bu işleme Arapçada idgâm (اِدْغام) denir.
Muda‘‘af Fiilin Mâzî Çekimi
Muda‘‘af fiilin mâzî (di’li geçmiş zaman) çekimi, sâlim fiilin mâzî çekiminden pek farklı değildir. Özellikle 3. çoğul şahıs
dişil formundan itibaren idgâm çözülmek suretiyle (yani şeddeyi kaldırıp aynı harfi yan yana kullanarak) yapılan fiilin
çekimi, tıpkı salim fiilin mâzî çekimi gibidir.
Muda‘‘af Fiilin Muzâri Çekimi
Muda‘‘af fiilin muzâri formu, sâlim fiilin muzâri formundan farklıdır. İkinci ve üçüncü harflerin (‘aynu’l-fi‘l’in ve lâmu’l- fi‘l’in) aynı olması dolayısıyla tek harfe indirgenip şeddelenmesi (idgâm) sonucu, muzâride en önemli hareke olan ‘aynu’l- fi‘l’in harekesi fâu’l- fi‘l’e aktarılır. Dolayısıyla muda‘‘af fiillerin muzârilerinde ‘aynu’l-fi‘l’lerin harekeleri birinci harfin, yani fâu’l- fi‘l’in üstünde görünür. Örnek:
1. مَدَّ fiili birinci kalıptandır. Dolayısıyla aslı ) َيَْدُدُ - مَدَد َ( biçimindedir. İdgâm uygulandığında mâzî formu مَدَّ
olurken, muzâri formu د مي biçimini alır. َُ
2. َرَّ ف fiili ikinci kalıptandır. Dolayısıyla aslı ) رِرف ْي - َرَر ف ( biçimindedir. İdgâm uygulandığında mâzî formu ر ََّف َُ َ
olurken, muzâri formu فِ ر ي biçimini alır. َ
3. ل َّ م fiili dördüncü kalıptandır. Dolayısıyla aslı ) لَلَيَْ- لِلم( biçimindedir. İdgâm uygulandığında mâzî formu ل َّم َ ُ َ َ َ
olurken, muzâri formu مَ ل ي biçimini alır. َ
Muda‘‘af fiilin muzârisindeki bu yapısal fark kavrandıktan sonra, herhangi bir muda‘‘af fiilin muzâri çekiminin, sâlim bir fiilin muzâri çekiminden pek bir farkı olmadığını fark edeceksiniz. Şimdi aşağıdaki çekim tablosunda, birinci kalıptan olan
مَدَّ fiilinin muzâri çekimini inceleyelim:
Muda‘‘af Fiilin Olumsuz Çekimi
Mâzî Olumsuz
ل bir cezm edatıdır, sadece muzâri fiilin başında kullanılır ve muzâri fiilin anlamını olumsuz mâzîye çevirir. َْ
Muzâri Olumsuz
Muda‘‘af Fiilin Emr-i Hâzır Çekimi
Bir muda‘‘af fiil olan ( مَدَّ - uzattı) fiilinden emr-i hâzır kipi elde etmek istediğimizde, yine sülâsî fiillerde emr-i hâzır
kipinin bulunuşuna ilişkin yolu izlememiz gerekmektedir. Buna göre:
1. Fiilin ikinci şahıs muzârisi (eril) alınır: أنْت َ َتَُد
2. Baştaki muzâraat harfi atılır: مُد
3. Baştaki muzâraat harfi atıldıktan sonra ardından gelen harf (burada –mim- harfi) harekeli olduğu için okunabiliyor, bu yüzden başa elif getirilmesine gerek bulunmuyor.
4. Son işlem olarak fiilin sonu cezm edilir: مُدَّ (Burada şeddenin üstündeki damme harekesinin fethaya
dönüştüğünü ve bunun bir cezm alâmeti olduğunu hatırlayınız!)
Bazen muda‘‘af fiilin “ikinci tekil şahıs eril” formu ile “ikinci çoğul şahıs dişil” formlarında emr-i hâzırlar; fiilin asıl hâli,
yani şedde kullanılmadığı, idgâmsız hâli olan َيَْدُدُ – مَدَدَ yapısı dikkate alınarak kullanılır. Bu durumda emr-i hâzır
formu, ilgili şahıslar için -tıpkı sâlim bir fiilde olduğu gibi- şöyledir:
اُمدُد ← اُمدُد ُ ← امدُد ُ ← مدُد ُ ← أنت َ تَمدُدُ
اُمدُدن َ ← اُمدُدن َ ← امدُدن َ ← مدُدن َ ← أنتُن ّ تَمدُدنَ
Buna göre, bir muda‘‘af fiil olan مَد fiilinin emr-i hâzır kipinin çekimini şu şekilde düzenleyebiliriz:
Muda‘‘af Fiilin Nehy-i Hâzır Çekimi
Hatırlayacağınız üzere nehy-i hâzır, ilgili şahsa ait muzâri fiilin başına nehiy lâ’sı ( ال الناهية lâ en-nâhiye) getirilerek
yapılıyordu. Nehiy lâ’sı, başına geldiği muzâri fiili cezm ediyor, anlamı olumsuz emre çeviriyordu.
Muda‘‘af Fiilin Emr-i Gâib Çekimi
Emr-i gâib formunun üçüncü şahıslara dönük emir kipi olduğunu daha önce görmüştük. Dolayısıyla ilgili şahsa ait muzâri
fiilin başına kesra ile harekeli bir emir lâm’ı (الم األمر) getirilerek yapıldığını biliyorsunuz. Bu “emir lâmı”, başında
kullanıldığı muzâri fiili cezm eder ve fiilin anlamını da dilek-istek kipine çevirir.
Şimdi ( مَدَّ ) fiilinin emr-i gâib çekimini aşağıdaki tabloda inceleyelim. Burada da fiilin “üçüncü tekil şahıs eril” ile “üçüncü
çoğul şahıs dişil” formları için idgâmlı ve idgâmsız yapısına göre iki kullanımın söz konusu olduğunu biliniz:
Muda‘‘af Fiilin Nehy-i Gâib Çekimi
Nehy-i gâib formunun üçüncü şahıslara yönelik olumsuz emir kipi olduğunu daha önce görmüştük. Dolayısıyla ilgili şahsa
ait muzâri fiilin başına “nehiy lâ’sı” ( ال الناهية lâ en-nâhiye) getirilerek yapıldığını biliyorsunuz. Bu “nehiy lâ’sı”, başında
kullanıldığı muzâri fiili cezm eder ve fiilin anlamını olumsuz emir kipine çevirir.
ARAPÇADA KALIP İFADELER