ARA1001 – ARAPÇA I Ünite 9 – Arapça Fiillerde Olumsuzluk, Emir, Nehiy
ÖZET
FİİLLERDE OLUMSUZLUK
Arapça fiiller olumsuz hale çevrilirken mâzî fiilin başına
olumsuzluk edatları getirilir. Mâzî veya muzâri değişiklik yapılmaz.
Mâzî Fiilin Olumsuzu
Arapça mâzî fiil olumsuz yapılırken fiilin hemen başına
olumsuzluk mâ’sı anlamında “mâ en
Onlar yazmadılar
Siz yazmadınız (kadınlar)
Muzâri Fiilin Olumsuzu
Arapça muzâri fiil olumsuz yapılırken başına
ancak (ال) olumsuzluk edatı daha yaygın olarak kullanılır.
en-nâfiye - ال النّافِيَة” adı verilir.
Onlar yazmıyorlar
Sizler yazmıyorsunuz(kadınlar)
لَمْ ile olumsuz mâzî:
َْلم (lem), bir cezm edatıdır. Sadece muzâri fiilin başına gelir. Cezm edatı olduğu için, başına geldiği
muzâri fiili cezm eder. Fiilin muzâri anlamını da değiştirerek olumsuz mâzîye çevirir. Dolayısıyla olumsuz mâzî (di’li geçmiş) anlamı iki yolla elde edilir:
1) Fiilin mâzî formunun başına olumsuzluk “mâ”sı getirmek;
2) Fiilin muzârisinin başına “lem” cezm edatı getirmek.
يَكتُب ْ لَمْ
Cezm Alâmetleri
Cezm, isimlerle ilgili bir kavram olmayıp, sadece fiillerle ilgili bir kavramdır ve fiillerin de son harfinin harekeleri veya son ekleriyle alakalıdır. tanımlanabilir: “Bir fiilin sonunun ‘sükûn’ ile harekelenmesi veya ‘sükûn’ harekesinin yerine geçecek başka bir alâmeti barındırması durumudur”. Üzerinde cezm alâmeti barındıran fiile “ cezm edilmiş, cezimli) denir. Her fiil kipi için cezm söz konusu değildir; başında cezm edatı bulunan muzâri fiiller, emir veya nehiy kipine dönüşen muzâri fiiller meczûmdurlar. Dolayısıyla sadece muzâri fiiller cezm edilebilirler, mâzî fiil için veya gelecek zaman kipi için cezim söz konusu değildir.
Çekim biçimini daha önce görmüş olduğumuz muzâri fiil, aslında “merfû” haldeki muzâri fiildir. Merfû haldeki bu muzâri fiil, başında bir cezm edatı kullanıldığında veya emir ya da nehiy kipine
(ما); muzâri fiilin başına ( ما veya ال)
fiilin son harekesinde veya yapısında herhangi bir
(ما) olumsuzluk edatı getirilir. Bu (ما)’ya
-nâfiye - ما النّافِيَة ” denir.
كَتَبُـواما هُمْ O yazmadı كَتَبَ ماهُوَ
كَتَبْتُنما أَنـْتُن Sen yazmadın (kadın) كَتَبْتِماأَنْتِ
(ما veya ال) olumsuzluk edatlarından biri getirilir;
Bu (ال)’ya olumsuzluk lâ’sı anlamında “lâ
يَكْتُبُـونَ ال هُمْ O yazmıyor يَكْتُب ال هُوَ
تَكْتُبْـنالأَنْـتُن Sen yazmıyorsun (kadın) ينَ تَكْتُب ِال أَنْتِ َ
Her iki şekilde de aynı anlam elde edilmiş olur.
= كَتَبَ ما (yazmadı)
Cezm veya Türkçe kullanımıyla “cezim”, şu şekilde
meczûm” (yani
dönüştürüldüğünde aşağıdaki işlemlerden biri ile meczûm yapılır. Başka bir deyişle, aşağıdaki işlemler, bir muzâri fiilin cezm edilmiş olduğunun göstergeleri, alâmetleridir:
1. Muzâri fiilin son harfinin damme harekesinin sükûna çevrilmesi:
أنا لَم ْ أَكْتُبْ ← أنا أَكْتُبُ هو لَم ْ يَكْتُبْ ← هو يَكْتُبُ
2. Merfû haldeki muzâri fiilin sonunda bulunan (ـان), (ـون), (ـِني) eklerindeki nûn’ların düşürülmesi.
3. ikil eril ve dişil şahıslarda, 3. ve 2. çoğul eril şahıslarda ve 2. tekil dişil şahısta fiilin sonuna gelen eklerdeki nûn’ların varlığı ref alâmeti iken, düşürülmesi cezm alâmetidir. ( Eril çoğullarda düşürülen nûn harfinin yerine vâv’lardan sonra mutlaka bir elif harfi getirilir.)
لَم ْ يَكْتُبُوا مه ← هم يَكْتُبُون هما لَم ْ يَكْتُبَا ← هما يَكْتُبَانِ ُْ َ
م لَم ْ تَكْتُبُوا ُتنـ َْأ ← أنتم تَكْتُبُونَ ت ِ لَم ْ تَكْتُبِي ْنَأ ← أنت ِ تَكْتُبِينَ
3. Muda‘‘af fiillerde şeddenin üstündeki damme harekesinin fethaya dönüştürülmesi.
يَمُر م ْ َل هو ← هو يَمُر
4. Nâkıs ve lefîf fiillerde sondaki illetli harfin düşürülmesi.
يَدْعُ م َل هو ← هو يَدْعُو يَمْشِ م َل هو ← هو يَمْشِي ْ ْ
Çoğul (Cem‘) İkil (Tesniye) Tekil (Mufred)
يَكْتُبُـوا لَمْ هُمْ يَكْتُبَا لَمْ هُما يَكْتُب ْ لَمْ هُوَ Gâib Onlar yazmadılar O ikisi yazmadı O yazmadı
يَكْتُبْـنَ لَم ْهُن تَكْتُبا لَمْ هُما تَكْتُب لَمْ هِي Gâibe Onlar yazmadılar O ikisi yazmadı O yazmadı
تَكْتُبوا لَمْ أَنـْـتُمْ تَكْتُبا لَمْ أَنـْتُما تَكْتُبْ لَمْ أَنْتَ Muhâtab Sizler yazmadınız Siz ikiniz yazmadınız Sen yazmadın
تَكْتُبْـن لَم أَنْـتُن تَكْتُبا لَم أَنْــتُما تَكْتُبي لَم أَنْتِ َ ْ ْ ْ Muhataba Sizler yazmadınız Siz ikiniz yazmadınız Sen yazmadın
نَكْتُبْ لَمْ نَحْنُ أَكْتُبْ لَمْ أَنا Mutekellim Biz yazmadık Ben yazmadım
ARAPÇADA EMİR KİPİ
Arapçada emir kipi, Türkçedekinden farklı olarak, emrin olumlu ve olumsuz oluşuna göre ikiye ayrılır. Olumlu emir “emir”, olumsuz emir ise “nehiy” olarak adlandırılır. Ayrıca Türkçede dilek istek kipi olarak adlandırdığımız üçüncü şahıslara yönelik zaman kipi Arapçada yine olumlu veya olumsuz oluşuna bağlı olarak “emir” ve “nehiy” biçiminde adlandırılır. Bu yüzden emre veya nehye muhatap kişinin durumuna bağlı olarak Arapçada emir kipi; emr-i hâzır, nehy-i hâzır, emr-i gâ’ib, nehy-i gâ’ib biçiminde dört gruba ayrılır.
Emr-i Hâzır
Emr-i hâzır, ikinci şahıslara, yani karşımızdakine dönük emir kipidir. Bu bakımdan Türkçede “emir kipi” olarak adlandırılan kipin tam karşılığıdır.
Arapçada sülâsî fiillerde emr-i hâzır kipi, fiilin ilgili şahsa ait muzâri çekiminden elde edilir.
Arapçada sülâsî bir fiilden emr-i hâzır elde etmek için şu yol izlenir:
1. Fiilin, ilgili şahsa ait muzârisi alınır. (Fiilimiz تمب كم 1. kalıptan olduğu için muzârisi كْتُبمي dur. م ُ
Burada ilgili şahsın muzârisi تمكْتُب أنْتم dur.) ُ
2. Fiilin başındaki muzâraat harfi atılır.(Bu durumda fiilimizin başındaki ت muzâraat harfini
atıyoruz ve geriye كْتُب kısmı kalıyor.) ُ 3. Baştaki muzâraat harfini attıktan sonra ardından gelen harf okunmuyorsa, yani sükûn ile harekeliyse:
a) Bu harfi okuyabilmek için fiilin başına bir elif harfi getirilir. Bu elifi harekelemek için aynu’l-fiilin harekesine bakılır. Aynu’l-fiil damme ile harekeliyse elif damme ile; damme ile harekeli değil ise elif kesra ile harekelenir.
b) Muzâraat harfini attıktan sonra ardından gelen harf okunabiliyorsa, yani harekeliyse başa elif getirilmez.
4. Son olarak fiilimizin sonu cezm edilir: اُكْتُب ْ
Şimdi ( كَتَبَ ) fiilinin emr-i hâzır çekimini görelim:
Çoğul İkil Tekil (Cem‘) (Tesniye) (Mufred)
أَنـْتُم ْ اُكْتُبوا أَنـْتُما اُكْتُبا أَنْت َ اُكْتُبْ Muhâtab Sizler yazınız Siz ikiniz yazın Sen yaz
اُكْتُبْن أَنـْتُن أَنـْتُما اُكْتُبا يِأَنْت ِ اُكْتُب َ Muhâtaba
Sizler yazınız Siz ikiniz yazın Sen yaz
Şimdi de 2. kalıptan bir fiil olan (لمس جم-oturdu) fiilinin emr-i hâzırını bulalım Öncelikle emr-i م hâzır çekimi için muzârisi س ِ لــجيalınır: ُ ْم
اِجْلِس ← جْلِسِا ← جْلِس ← تجَـْلِس (أنتَ) ← يَجْلِس ْ ُ ُ ُ ُ
Şimdi de 3. kalıptan bir fiil olan ( متمحفـ - açtı ) fiilinin emr-i hâzırını bularak çekelim. Öncelikle emr-i م
hâzır çekimi için muzârisi فْتمحميـ alınır: ُ
اِفـْتَح ← فـْتَحِا ← فـْتَح ← (أنتَ) تـَفْتَح ← تَحفيـ ْ ُ ُ ُ ُ َْ
Nehy-i Hâzır
Nehiy sözcüğü Arapçada yasaklama anlamındadır. Nehy-i hâzır, ikinci şahsa yönelik olumsuz
emir demektir. İlgili şahsa ait muzâri fiilin başına nehiy lâ’sı ( ال الناهيةlâ en-nâhiye) getirilerek yapılır.
Nehiy lâ’sı, başına geldiği muzâri fiili cezm eder, nehiy lâ’sı ile nefiy lâ’sını birbirinden ayıran tek özellik de budur. Nefiy lâ’sı, hatırlanacağı üzere, başına geldiği muzâri fiilin i‘râbında hiçbir değişiklik yapmayıp sadece anlamı olumsuza çevirirken, nehiy lâ’sı başına geldiği muzâri fiili cezm eder ve anlamı olumsuz emre çevirir.
Şimdi ( ب َ َ تكَ) fiilinin nehy-i hâzır çekimini görelim:
Çoğul İkil Tekil (Cem‘) (Tesniye) (Mufred)
تُبواتَكْ ال نـْتُم َْأ تُباتَكْ ال نـْتُماَأ كْتُب ْ َال ت نْت ََأ Muhâtab Sizler yazmayınız Siz ikiniz yazmayın Sen yazma
نبتتَكْ ال نـْتُنَأ باال تَكْت نـْتُماَأ ي ِتُبال تَك ْ ت ِنَأ َ ْ ُ ّ ُ ْ Muhâtaba
Sizler yazmayınız Siz ikiniz yazmayın Sen yazma