ARAPÇADA İSİMLER (MERFÛ, MANSÛB, MECRÛR)
Herhangi bir varlığı ya da kavramı gösteren sözcüklere isim diyoruz. Arapçada isimleri kimi zaman bir cümlenin öznesi, kimi zaman nesnesi olarak, kimi zaman da bir tamlama içinde görürüz. Bir ismin hangi öge konumunda olduğu, ismin son harfinin harekesinden veya son ekinden anlaşılır. Son harfin harekesi veya son ek, kelimenin cümle içindeki yerinin değişmesine bağlı olarak değişkenlik gösterir. Örneğin özne konumunda olan bir isim merfû (ref alâmetli), nesne konumunda olan bir sözcük mansûb (nasb alâmetli), harf-i cerden sonra gelen veya tamlayan durumunda olan bir sözcük mecrûr (cer alâmetli) olmak zorundadır. Bir başka ifadeyle, cümle içinde bir ismi merfû kullanmak suretiyle, o ismi özne olarak kullandığımızı; mansûb kullanmak suretiyle de nesne yerinde kullandığımızı göstermiş oluruz.
Kelimelerin sonlarının almış olduğu hareke veya eklerin gerekçesinin açıklanmasına i‘râb
( اإلعراب (diyoruz.
Tekil kelimelerin i‘râbı (yani merfûluk, mansûbluk ve mecrûrluk durumları) hareke ile belirlenir. Tekil bir kelimenin son harfi:
a) Merfû durumda, dammeli (ــُـ) المعلّم ُ
b) Mansûb durumda, fethalı (ـ ــ) المعلّم
c) Mecrûr durumda, kesralı (ـ ــ) المعلّم
Bir başka deyişle ref (merfûluk) alâmeti damme, nasb (mansûbluk) alâmeti fetha, cer (mecrûrluk) alâmeti kesra’dır. Bir kelimeyi cümlede özne olarak kullandığınızı, o kelimeyi merfû yaparak gösterirsiniz. Nesne olan kelime de, daima mansûb kullanılır. Harf-i cerden sonra kullanılan kelime de daima mecrûr olur.
Harf-i cerler Türkçedeki bulunma (-de, -da), ayrılma (-den, -dan), yönelme (-e, -a) durum ekleri
yerinde veya “ile”, “üzerinde” gibi anlamlarda kullanılan harf veya harf öbekleridir.
Şimdi cümle örneğine geçelim ve bu cümleyi ögelerine ayıralım:
(Öğrenci bir mektup yazdı.) رسالةً. الطّالبُ كتب
Bu cümlenin i‘râbını şöyle yapıyoruz:
كتب : Mâzî fiil, 3. tekil şahıs, eril
الطّالبُ : Özne (fâ‘il), merfû, ref alâmeti sondaki damme.
رسالةً : Nesne (mef‘ûl), mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha.
Bu cümlede nesneyi belirli yaparsak, anlam nasıl değişiyor, onu görelim:
(Öğrenci mektubu yazdı.) .رسالةال كتب الطّالبُ
Bu cümlede hem özneyi hem de nesneyi belirsiz kullanırsak anlam nasıl olur, ona bakalım:
(Bir öğrenci bir mektup yazdı.) .رسالة ًكتب طالب
Cümleyi yönelme durumunda bir dolaylı tümleç ekleyerek “Öğrenci, bir doktora bir mektup
yazdı.” anlamında Arapça kullanırsak:
إلى طبيبٍ. رسالةًكتب الطّالبُ
Burada yeni söz öbeği olan ( إلى طبيب ٍ )’i irâb edelim:
إلى : Harf-i cer
طبيبٍ : Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
ARAPÇADA İKİLLER
Arapçada bir sözcük sonuna (ــــان) âni veya ( ــــَيْ) eyni eki alarak ikile dönüştürülür. Eğer kelime
kapalı te (dişil te’si) ile bitiyorsa kapalı te açılır, sonra bu ekler kullanılır. Kelime cümle içerisinde
merfûluğu gerektiren bir konumdaysa (ـــان) âni eki, mansûb veya mecrûr konumdaysa ( ــــَيْ) eyni eki
alır. İkillerde ref alâmeti elif ( ا ), nasb ve cer alâmeti ye ( ي )’dir. Nûn ( ن ) her üç durumun ortak harfi
olduğundan belirleyici etkisi yoktur, alâmette zikredilmez.
İkil (eril) Tekil
مُسْلمان ان + مُسْلم Merfû
ن ي ْمُسْلم يْنــ ــ + مُسْلمًا Mansûb
ن يمُسْلم يْنــ ــ + مُسْلمٍ Mecrûr ْ
İkil (dişil) Tekil
متانمُسْل ان + مُسْلمة Merfû
ن ي ْمُسْلمتـ يْنــ ــ + مُسْلمةً Mansûb
ن يمُسْلمتـ يْنــ ــ + مُسْلمةٍ Mecrûr ْ
ARAPÇADA ÇOĞULLAR
Arapçada çoğullar üçe ayrılırlar.
1- Düzenli Eril Çoğul 2- Düzenli Dişil Çoğul 3- Düzensiz Çoğul (Cem‘u’t-Teksîr)
Şimdi sırasıyla bu çoğul çeşitlerini inceleyelim:
1- Düzenli Eril Çoğul
Düzenli eril çoğul, tekil ismin sonuna ( ون َ ـــُـ) ûne veya ــيَ)) îne ekleri getirilerek yapılır. Merfû
durumda ( ون َ ــــُـ), mansûb ve mecrûr durumda ) ــي َ( getirilir. Düzenli eril çoğulun mansûb ve mecrûr
hâlinin eki olan ) ــي َ(’nin ikil kelimenin mansûb ve mecrûr hâlinin eki olan ( ــــَيْ)’den okunuş
bakımından farklı olduğuna dikkat ediniz. Biri …eyni iken, diğeri …îne’dir.
Düzenli Eril Çoğul Tekil
ون مُسْلمُ ون + مُسْلم Merfû
مُسْلمين ين + مُسْلمًا Mansûb
مُسْلمين ين + مُسْلمٍ Mecrûr
2- Düzenli Dişil Çoğul
Dişil sözcüğün sonuna ( ات ... ) …ât eki getirilerek yapılan çoğuldur. Eğer sözcük dişil te’si ile
bitiyorsa, önce kelimenin sonundaki dişil te’si atılır, sonra ( ات ) eki getirilir.
Düzenli Dişil Çoğul Tekil
ماتمُسْل ات + مُسْلمة Merfû
مُسْلماتٍ اتٍ + مُسْلمة Mansûb ً
مُسْلماتٍ اتٍ + مُسْلمةٍ Mecrûr
Yukarıdaki örnekte تا مُعَلّم kelimesinin hem mansûb, hem de mecrûr durumda aynı olduğunu َ gördük. Peki bu kelimenin mansûb veya mecrûr olduğuna nasıl karar vereceğiz? Elbette cümle içindeki konumuna göre. Birkaç örnekte bunu görelim:
(Doktor, kadın öğretmenleri durakta buldu.) مات في الموقف.ّوجد الطّبيب ُ المعل
ARA1001 – ARAPÇA I Ünite 3 – Arapçada İsimler (Tekil-İkil-Çoğul)
ÖZET
د وج :Mâzî fiil, 3. tekil şahıs, eril
الطّبيبُ :Özne (fâ‘il), merfû, ref alâmeti sondaki damme.
المعلمات :Nesne (mef‘ûl), mansûb, nasb alâmeti sondaki kesra, çünkü düzenli dişil çoğul.
في :Harf-i cer
الموقف :Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra.
(Öğrenci, kitabı kadın öğretmenlerden aldı.) من المعلمات. أخذ الطالب ُ الكتاب
أخذ :Mâzî fiil, 3. tekil şahıs, eril
الطالبُ :Özne (fâ‘il), merfû, ref alâmeti sondaki damme.
الكتاب :Nesne (mef‘ûl), mansûb, nasb alâmeti sondaki fetha.
من :Harf-i cer
علّماتم ال :Mecrûr, cer alâmeti sondaki kesra, çünkü düzenli dişil çoğul.
3-Düzensiz Çoğul (Cem‘u’t-Teksîr)
Düzensiz çoğullar, adından da anlaşılacağı üzere, belli bir kuralı olmayan çoğullardır. Bu çoğulların irâbı tıpkı tekil kelimelerin irâbı gibidir; yani hareke ile olup merfû durumda damme ile, mansûb durumda fetha ile, mecrûr durumda kesra ile harekelenirler.
Düzensiz çoğullar âkil (akıl sahibi olanlara ilişkin) ve gayrı âkil (akıl sahibi olmayanlara ilişkin) çoğullar olmak üzere ikiye ayrılır. Âkil olan çoğullar insanlara özgü isimlerin düzensiz çoğullarıdır (kadın, erkek, çocuk gibi). Gayrı âkil çoğullar ise insan dışındaki, akıl sahibi olmayan varlıklara ait çoğullardır (bitki, hayvan, eşya isimleri gibi).
Arapçada çoğul formu düzensiz olan gayrı âkil eril isimlerden bazıları aşağıda verilmiştir:
Düzensiz (Kırık) Tekil Çoğul
Kalemler الم ْق أ قـلم Kalem
Kitaplar كُتُب كتاب Kitap
Defterler دفاتر دفـْتر Defter
Balıklar أسْماك سمك Balık
İsimler أسْماء اسْم İsim
Arapçada çoğul formu düzensiz olan gayrı âkil dişil isimlerden bazıları aşağıda verilmiştir:
Düzensiz (Kırık) Tekil Çoğul
Odalar غُرف غُرْفة Oda
Okullar مدارس مدْرسة Okul
Çantalar حقائب حقيبة Çanta
Gemiler سُفُن سفينة Gemi
Bahçeler حدائق حديقة Bahçe
Aşağıdaki tabloda da âkil olan eril ve dişil isimlerden bazıları sıralanmaktadır:
Düzensiz (Kırık) Tekil Çoğul