ADY206U-AFET EKONOMİSİ VE SİGORTACILIĞI
Ünite 8: Doğal Afet Sigortaları
Giriş
Afet, toplumun veya toplumun bir kesiminin kendi imkân ve kaynakları ile başa çıkmakta yetersiz kalacağı düzeyde fiziksel, ekonomik ve sosyal kayıplara uğramasına yol açarak, normal yaşamı ve insan faaliyetlerini durduran veya kesintiye uğratan doğal, teknolojik veya insan kaynaklı tehlikelerin yarattığı sonuçtur.
Doğal afetler, doğal ve insan kaynaklı faktörlerin birleşik etkileri ile ortaya çıkarlar. Doğal faktörler, olayın fiziksel büyüklüğü, yerleşme alanlarına olan uzaklığı ve yerleşim yerlerinin zarar görme düzeyidir.
Doğal Afetler, Etkileri ve Sigorta
Afetler en basit olarak, doğal ve inşa edilmiş çevrenin yine doğal afet veya insan kaynaklı etkenler sebebiyle zarar görmesine, can ve mal kaybına yol açan, çoğu defa da aniden ve umulmadık bir şekilde ortaya çıkan olaylar olarak tanımlanabilir.
Doğal afet ise meteorolojik ve jeolojik-jeomorfolojik olaylar ile insan ve toplum arasındaki etkileşim sonucu olarak ortaya çıkan, can ve mal kaybına yol açabilen büyük yıkımlar olarak tanımlanabilir.
Doğal afetlerin etkileri beklendiği üzere afetlerin türüne, zamanlamasına, bölgesine, büyüklüğüne ve afetlere hazırlıklı olma derecesine bağlı bir gelişme göstermektedir. Afetlerin etkileri genellikle evsizler, kadınlar, engelliler, göçmenler, etnik ayrımcılığa uğrayanlar ve azınlıklar gibi yoksul ve korunmasız kesimler üzerinde yoğunlaşmaktadır.
Doğal afetlerin etkileri;
• Ekonomik, • Çevresel, • Siyasal, • Diğer etkiler
olmak üzere dört ana başlıkta toplanabilir.
Tehlikenin gerçekleşmesinden sonra yapılanlar bir sonraki tehlikenin afete dönüşmesinin engellenmesi ya da afete dönüşürse yol açacağı kaybın azaltması açısından önemlidir.
Hyogo Çerçeve Eylem Planında risklerin azaltılması için beş öncelik seçmiştir:
• Afet azaltmanın bir politika önceliği hâline getirilmesi, kurumsal güçlenmenin sağlanması, • Risk değerlendirmesi ve erken uyarı sistemlerinin kurulması, • Eğitim, bilgi ve halkın farkındalığının artırılması, • Altta yatan risk faktörlerinin azaltılması, • Etkili müdahale için hazırlık yapılması.
Afet yönetimini, afet öncesi ve sonrasında yapılan tüm faaliyetler dikkate alınarak; risk azaltma, hazırlık
müdahale, yeniden inşa/iyileştirme ve kalkınma bileşenlerinden oluşan bir döngü şeklinde ifade etmek mümkündür.
Dünya genelinde 120 ülkede faaliyet gösteren Aon tarafından hazırlanan Hava, İklim ve Doğal Afet Değerlendirmesi Raporu’na göre bir olayın doğal afet sayılabilmesi için:
• En az 50 milyon dolarlık ekonomik kayba yol açması, • En az 25 milyon dolarlık sigorta maliyeti oluşturması, • En az 10 kişinin hayatını kaybetmiş, en az 30 kişinin yaralanmış olması, • En az 2 bin ev ve/veya binanın hasar gördüğünün raporlanması gerekmektedir.
2017’de yaşanan doğal afetlerin Türkiye’nin de içinde bulunduğu Avrupa, Ortadoğu ve Afrika Bölgesi (EMEA) ülkelerine verdiği toplam ekonomik zarar 25 milyar dolar olmuştur.
Doğal afetlere hazırlıklı olmak, afetlerin olumsuz etkilerinden en az etkilenmek için tüm tedbirleri almak, toplumu bilinçlendirmek, can kayıplarının az olması için zamanında ve gerekli müdahalelerde bulunmak doğal afetler gerçekleştiğinde parasal kayıpların meydana gelmesine engel olmamaktadır.
Sigorta şirketleri, bir yıl içerisinde bir grup sigortalının tehlikeyle karşı karşıya kalacağını, geçmiş yıl istatistiklerinden hareketle risk gerçekleştiğinde ne kadar hasar oluşacağını hesaplar. Oluşabilecek tahmini hasarı, sigortalı sayısına bölerek sigortalıların ödeyeceği primi hesaplar.
Doğal afetlerin hasarları ve maddi zararları büyük olduğu için bazı ülkelerde sigorta sektörü ve devlet birlikte riskleri üstlenmektedir. Fransa ve İspanya’da doğal afet sigortası zorunlu ve sınırsız devlet garantisi altındadır. ABD’de ise devlet sel riskini doğrudan kendi üstlenmektedir. İsviçre’de ise poliçelerde doğal afet teminatı zorunludur.
Doğal afetlerin büyüklüğü ve geniş bir toplumsal kesimi etkilemesi nedeniyle devletin öncülüğünde
doğal afetlerin olumsuz sonuçlarını en aza indirgemek için Doğal Afet Sigortaları ve Tarım Sigortaları havuzları oluşturulmuştur.
Hava, İklim ve Doğal Afet Değerlendirmesi 2017 yılı Raporu’na göre 2017 yılında dünyada meydana gelen doğal afetlerin 353 milyar dolar kayba neden olduğunu belirtmiştik. Bu kaybın ancak 134 milyar doları sigortalanmıştır. Başka bir deyişle sigortalanmış kayıpların oranı sadece %38’dir. Bu oranı gelişmiş ülkelerde yapılan sigortaların yükselttiğini vurgulamak gerekir. Gelişmekte olan ve az gelişmiş ülkelerde bu oran %10’u bile bulmamaktadır.
Doğal Afet Sigortaları Kurumu (DASK)
587 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile 27 Eylül 2000 tarihinden itibaren kapsamdaki meskenler için deprem sigortası yaptırmak zorunlu hale getirilmiş olup bu sigortayı sunmak üzere kamu tüzel kişiliğini haiz Doğal Afet Sigortaları Kurumu (DASK) kurulmuştur.
DASK, biri başkan olmak üzere toplam yedi üyeden oluşan “Doğal Afet Sigortaları Kurumu Yönetim Kurulu” tarafından yönetilir.
Yönetim Kurulu; Hazine Müsteşarlığı, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı, Sermaye Piyasası Kurulu, Türkiye Sigorta, Reasürans ve Emeklilik Şirketleri Birliği, üniversite temsilcisi ve teknik işletici Eureko Sigorta A.Ş.’nin temsilcilerinden meydana gelir.
Yönetim Kurulu üyeleri farklı konularda uzmanlaşmış üst düzey kamu görevlileri (5), özel sektör yetkilisi (1) ve üniversite temsilcisinden (1) oluşur.
DASK’ın hedeflerini yerine getiren, etkin ve verimli bir organizasyon olarak faaliyetlerini sürdürmesi T.C. Başbakanlık Hazine Müsteşarlığı’nın görev ve sorumluluğundadır.
Zorunlu Deprem Sigortası poliçeleri, DASK nam ve hesabına yetkili sigorta şirketleri ve bu şirketlerin acenteleri tarafından düzenlenmektedir. Yani, pazarlama ve dağıtım fonksiyonu tamamen sigorta şirketleri ve acenteleri tarafından yerine getirilmektedir.
Zorunlu Deprem Sigortası, yaşadığınız binada depremin meydana getirdiği maddi zararları karşılamaya yönelik bir teminat sistemidir. Bu sayede yaşamın deprem öncesindeki temel standartlarında devam edebilmesi amaçlanır.
DASK, Zorunlu Deprem Sigortası ile depremin ve deprem sonucu meydana gelen yangın, infilak, tsunami ve yer kaymasının doğrudan neden olacağı maddi zararları, poliçede belirtilmiş limitler dahilinde nakit olarak karşılar. Bina tamamen ya da kısmi olarak zarar görmüş olsa da teminat altındadır.
Tapuya kayıtlı ve özel mülkiyete tâbi taşınmazlar üzerinde mesken olarak inşa edilmiş binalar, bu binaların içinde yer alan ve ticarethane, büro ve benzeri amaçlarla kullanılan bağımsız bölümler, Zorunlu Deprem Sigortası kapsamına girer.
Zorunlu Deprem Sigortası, binadaki deprem ve depremden kaynaklanan maddi hasarları karşılar. Aşağıdaki durumlarda oluşan zararlar teminat kapsamı dışındadır:
• Enkaz kaldırma masrafları, • Kâr kaybı, • İş durması, • Kira mahrumiyeti, • Alternatif ikametgâh ve işyeri masrafları,
• Mali sorumluluklar ve benzeri başkaca ileri sürülebilecek diğer bütün dolaylı zararlar, • Her türlü taşınır mal, eşya ve benzerleri, • Tüm bedeni zararlar ve vefat, • Manevi tazminat talepleri, • Deprem ve deprem sonucu oluşan yangın, infilak, tsunami veya yer kaymasının dışında kalan hasarlar, • Depremden bağımsız olarak, binanın kendi kusurlu yapısı nedeniyle zamanla oluşmuş zararlar
DASK, Zorunlu Deprem Sigortası ile olası bir deprem felaketinden sonra, sigorta sahiplerinin hayatlarına kaldığı yerden yeniden güvenle devam edebilmelerini amaçlar.
Zorunlu Deprem Sigortası genel anlamıyla, belediye sınırları içinde kalan meskenlere yönelik olarak geliştirilmiş bir sigorta sistemidir.
6305 sayılı Afet Sigortaları Kanunu gereğince, aşağıda tanımlanmış binalar güvence altına alınır:
• Tapuya kayıtlı ve özel mülkiyete tabi taşınmazlar üzerinde mesken olarak inşa edilmiş binalar, • 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu kapsamındaki bağımsız bölümler, • Bu binaların içinde yer alan ve ticarethane, • büro ve benzeri amaçlarla kullanılan bağımsız bölümler, • Doğal afetler nedeniyle devlet tarafından yaptırılan veya verilen kredi ile yapılan meskenler.
Sigorta için ödenmesi gereken prim tutarı Zorunlu Deprem Sigortası Tarife ve Talimatı ile belirlenir. Prim tutarını hesaplamak için öncelikle deprem sonrasında alınabilecek en yüksek limiti belirleyen sigorta bedeli (teminat tutarı) bulunmalıdır.
Zorunlu Deprem Sigortası yaptırmak için gerekli bilgi ve belgeler şunlardır:
Sigortalının:
• Adı, • Adresi, • Telefonu, • Cep Telefonu, • T.C. Kimlik Numarası, • Vergi Kimlik Numarası (Tüzel Kişiler için).
Sigortalanacak Binanın:
• Açık Adresi, • Tapu Bilgileri, • İnşa Yılı, • Yapı Tarzı, • Toplam Kat Sayısı, • Hasar Durumu.
Meskenin (Dairenin): • Brüt Yüzölçümü (m2),
• Kullanım Şekli.
Devlet Destekli Tarım Sigortaları Sistemi (TARSİM)
Tarım sektörü denildiğinde bitkisel üretim ve hayvancılık birlikte düşünülmektedir. Tarım sektörü büyük oranda doğal olaylardan etkilendiğinden, tarımsal üretim yıllar itibariyle değişkenlik gösterebilmektedir.
Tarımda risk ve belirsizliklerden oluşacak zararların ödenmesini esas alan ve “tarım sigortaları” olarak tanımlanan risk transferi programları çerçevesinde yürütülen araştırmalar sonucunda “doğa” olaylarının büyük ölçüde “afet” olmaktan çıkarılması amaçlanmaktadır.
Kanun kapsamına alınan riskler ile ilgili olarak yapılacak sigorta sözleşmelerinde standardın sağlanması, riskin en iyi koşullarda transferi için uygun ortam oluşturulması, oluşacak hasarlarda tazminatın tek merkezden ödenmesi ve tarım sigortalarının geliştirilmesi, yaygınlaştırılması amacına yönelik olmak üzere bir “Sigorta Havuzu” kurulmuştur.
Kapsama alınacak bitkiler, bitkisel ürünler ve seralar, tarımsal yapılar, tarım alet ve makineleri ile çiftlik hayvanları için;
• Kuraklık, • Dolu, don, • Sel, taban suyu baskını, • Fırtına, hortum, • Deprem, heyelan, • Yangın, kaza ve zararlılar, • Hayvan hastalıklarının neden olacağı zararlar.