ADY111U-TEMEL AFET BİLGİSİ
Ünite 4: Afet Müdahalesinde Güvenlik
Afet Müdahalesinde Olay Yeri Güvenliği ve Durumsal Farkındalık
Acil sağlık hizmet(ler) (ASH) personeli, eğitimlerinin didaktik kısmı sırasında olay yeri operasyonları ve güvenlik konularında eğitim alırlar. Eğitimlerin birkaçını saymak gerekirse motorlu taşıt kazaları, şiddet eylemleri ve elektrik tehlikeleri gibi normal ASH müdahalesindeki olayları ve endişeleri kapsar.
Afet alanlarında çevresel ve yapısal koşullar müdahale personellerine ekstra zorluk ve riskler yaşatabilir. Yapıların çökmesi, aşırı duman, toza maruz kalma, susuzluk, yorgun- luk ve terör olaylarındaki şiddet gibi öngörülemeyen riskler bunlardan bazılarıdır. Hem çalışma sahasına yakınlığı nedeniyle afete müdahale eden gönüllüler hem de afete müdahale eden ASH personelleri, bu tür bir müdahaleyle ilişkili tehlike ve risklerin farkında olmalı ve bunları azaltmak için önlemler almaya hazır olmalıdır.
Tarihi Bakış Açısı
Hem hastane öncesi acil sağlık hizmet hem de hastane bazlı acil sağlık hizmet personelleri, afetlere kendi güvenliklerine çok az önem vererek müdahale etmektedir.
Hastane personelinin karşı karşıya kaldığı riskleri anlamak için 2013 Boston Maratonu Bombalamaları hakkında medyada yer alan haberlere bakmak yeterlidir.
Resmî Olay Komuta Sistemi (OKS), bazı itfaiye hizmetleri için 1970’lerden beri kullanılıyor olmasına rağmen, ancak son zamanlarda sağlık operasyonlarının gerçek bir bileşeni haline gelmiştir. OKS yapısı içerisinde olaya müdahale edenlerin güvenliği ile ilgili tüm operasyonlar üzerinde nihai yetkiye sahip olan ve doğrudan olay komutanına rapor veren olay güvenlik görevlisidir.
11 Eylül’deki Dünya Ticaret Merkezi terörist saldırısında, “sadece önlükler, takunyalar ve cerrahi maskeler giymiş doktorların, iyi niyetli tıbbi müdahalelerini gerçekleştirmek için pürüzlü metal döküntüleri aşmaya çalıştıkları” gözlemlenmiştir.
Afet Müdahalesiyle İlişkili Tehlikeler ve Riskler
Normal müdahale durumlarında, müdahale ekipleri genellikle çok kısa bir süre için minimum sayıda tehlike veya riske maruz kalabilir. Buna karşılık, afet operasyonlarında, müdahale ekipleri uzun süreler boyunca ve çoğu zaman yeterince istirahat etmeden birden fazla tehlikeye ve riske maruz kalabilir. Başlıca tehlike ve riskler şöyledir:
• Büyük coğrafi ölçek • Bilinmeyen ortamlar ve çevre • Düşen ve uçan enkaz • Hasarlı binaların ikincil çökmesi • Tehlikeli maddelere maruz kalma • Makine ve ekipmanlardan kaynaklanan aşırı gürültü • Olumsuz hava
• Yetersiz kişisel koruyucu ekipman (KKE) • Düşme veya takılma tehlikelerine neden olan enkaz alanları • Yakınsak gönüllüler • Teröristler tarafından yerleştirilen ikincil patlayıcılar • Doğal afetleri izleyen ikincil olaylar (depremin ardından Tsunami veya yangın fırtınası; kasırganın ardından su setinin yıkılması) • Uzun süreli aşırı yorgunluk, uyku eksikliği, yetersiz beslenme ve susuzluk
Büyük Coğrafi Ölçek ve Bilinmeyen Çevre
Çoğu acil tıbbi müdahalede, faaliyetler küçük bir alanla sınırlıdır. Müdahale ekipleri tehlikeleri kolayca belirleyebilir, diğer müdahale ekiplerini görebilir, acil durumun kapsamını hızla tahmin edebilir ve kaç tane kurban olduğunu anlayabilirler. Afetlerde, özellikle doğa kaynaklı afetlerde, afetin coğrafi boyutu ezici olabilir. Yerel çevreye aşina olmayan müdahaleciler güvenlik sorunları yaşayabilirler. Bir bekleme alanına veya afet mahalline giden yolu bulmak, uzak mesafelerden gelen müdahale personelleri için yerel birimlerden daha fazla çaba gerektirecektir.
Düşen veya Uçan Enkaz
Hasar gören bina molozları veya kurtarma operasyonları sonucunda yerinden aktarılan molozlar sorun oluşturabilir. Afetzedelere acil sağlık hizmeti vermeye odaklanan sağlık personeli, çevresindeki tehlikelerin farkında olmayabilir ve ortam gürültüsü olası enkaz düşmesi sesinin duyulmasını önleyebilir.
Müdahale personeli için baş ve göz koruması zorunlu bir ihtiyaçtır.
Hasarlı Binaların İkincil Çöküşü
Depremlerde ilk şoktan kurtulan binalar artçı şoklar veya kurtarma çalışmaları nedeniyle çökebilir. Binalarda triyaj veya tedavi istasyonları kurmayı planlayan müdahale ekipleri, öncelikle binaların inşaat mühendisleri veya Olay Güvenlik Görevlisi (OGG) tarafından güvenli kabul edildiğinden ve çökme durumunda diğer hasarlı binalardan yeterince güvenli bir mesafede olduğundan emin olmalıdır.
Tehlikeli Maddelere Maruz Kalma
Her afet bölgesinde her zaman kasıtsız olarak tehlikeli maddelere maruz kalma riski vardır. Terörist eylemler yoluyla kasıtlı olarak tehlikeli madde maruziyeti ilerleyen bölümde ele alınmaktadır, ancak tehlikeli maddeler her yerde mevcuttur ve hastanelerde, laboratuvarlarda, demiryollarında, üniversitelerde ve ulaşım merkezlerinde bulunabilir. Depremlerde zarar gören alt yapıdan sızan zehirli gaz, radyoaktif madde, kimyasal madde ve yanıcı maddeler nedeniyle yangın, patlama, zehirlenme gibi durumlarla karşılaşılabilir.
Makine ve Ekipmanlardan Kaynaklanan Aşırı Gürültü
Afetin niteliğine bağlı olarak, müdahaleyi kolaylaştırmak için ağır ekipman gerekebilir. Bu ekipmanlar çalışırken aşırı gürültü çıkarabilir. Bu gürültü, diğer müdahale ekip üyeleriyle iletişimi zorlaştırır ve artçı sarsıntıları, ikincil patlamaları vb. belirten uyarı sinyallerini duymayı zorlaştırabilir.
Olumsuz Hava
Müdahale ekipleri genellikle rutin vardiya üniformalarıyla görev yaptıkları için afetlerin uzun süreli doğasıyla başa çıkmaya hazırlıklı olmayabilirler. Yaz aylarında gündüz kısa kollu üniforma giymeye alışmış ASH çalışanları, akşamları üşüyebilir ve hastane kıyafetleriyle müdahale eden hastane personeli ani yağmur fırtınalarına hazırlıksız yakalanabilir.
Yetersiz Kişisel Koruyucu Ekipman
ASH ve hastane çalışanları, KKE’nin kullanılması söz konusu olduğunda, afet müdahalesi için genellikle yetersiz eğitim almıştır ve iyi hazırlanmamıştır. KKE’nin afet türleri ve çevresel koşullara özgü koruma sağlanması beklenir.
Kamu güvenliği kurumları arasında KKE için birden fazla standart olması nedeniyle, KKE’nin kurumlar arası uyumluluk şansı azdır.
Afetzedeleri yüksek tozlu ortamlarda enkaz altından çıkarırken vücut sıvılarına maruz kalmayı önlemek için tasarlanmış gözlükler yeterli değildir.
Afetlere müdahale eden farklı kurumlar, çeşitli marka ve modellerde ekipman kullanmakta, solunum cihazları, yüz maskeleri ve kartuş filtrelerle uyumluluk garanti edilmemektedir. Tehlikeli koşullarda afet müdahalesi için “D seviye” kişisel koruyucu ekipman kullanılır. Bunlar:
• Uzun kollu gömlek • Düşen enkaz veya nesnelere karşı koruma sağlayabilecek koruyucu başlık • Yuvarlanma, düşme veya tabanı delme potansiyeli olan nesneler olduğunda su geçirmez botlar (Çelik burunlu botlar uzun süre giyildikten sonra kabarmaya neden olabilir.) • Müdahale edenlerin ellerini zararlı maddelerin, kesiklerin, sıyrılmaların, delinmelerin ve yanıkların emilmesinden koruyan eldivenler • Toza veya diğer zararlı parçacıklara maruz kalındığında yan korumalı gözlük • Pille çalışan veya şarj edilebilir el feneri veya kafa lambası • Kötü hava giysi ve teçhizatı • Soğuk hava giysi ve teçhizatı
Düşme veya Takılma Tehlikelerine Neden Olan Enkaz Alanları
Kimyasal ve biyolojik maruziyetler dışında çoğu afet, genellikle geniş alanlarda enkaza neden olur. Enkaz, kablolar, borular, beton parçaları ve diğer yapı
malzemelerinden oluştuğu için keskindirler ve koruyucu giysiler şarttır.
Yakınsak Gönüllüler
Afet müdahale etiğinin bir parçası da gönüllülük ruhudur. Bu ister afet tıbbi yardım ekipleri veya Kızılay gönüllüleri aracılığıyla organize bir şekilde yapılsın, ister herhangi bir eğitim veya ekipman olmadan olay yerindeki diğer kişiler aracılığıyla olsun, insanlar ihtiyacı olanlara yardım etmek isterler.
Olay Yerine Teröristler Tarafından Yerleştirilen İkincil Patlayıcılar ve Tuzaklar
Terör kaynaklı her olay, olay yerinde bulunan tıbbi personelin yaralanmasına neden olabilecek ikincil patlayıcı riski taşır.
Müdahale ekipleri her zaman dikkatli olmalı ve terör saldırılarında ikincil patlamalar, afet bölgesinde garip paketler, araçlar veya orada açıkça tanımlanabilecek bir amacı olmayan insanlar araştırılmalıdır. Operasyonlar sıra- sında geri çekilme planı veya güvenli bölgelerin nereler olduğunun bilinmesi önemlidir. Yaralıların hızlı bir şekilde olay yerinden tahliyesi ve olay yerinin hızla boşaltılması İsrail’de kullanılan bir taktiktir.
Yorgunluk, Uykusuzluk, Açlık ve Susuzluk
Afet müdahalesi bazı durumlarda günlerce veya haftalarca sürebilir. Bu koşullarda, yeterli uyku, yeterli beslenme ve sıvı almak mümkün olmayabilir. Rand araştırması, müdahale ekiplerinin, liderlerinin yaptığını yapma eğiliminde olduğunu; liderler dinlenme ve rehabilitasyon için yeterli zaman ayırmazsa, astlarının da aynı şekilde davranacağını göstermektedir. Afetler genellikle, ilk müdahale ekipleri yorulduğunda operasyonları devralmak için izinli personelin çağrılmasını gerektirir.
Afet Sahasında Olay Yeri Güvenliği
Birçok afetin geniş bir coğrafi alanı kaplaması nedeniyle, Olay Güvenlik Görevlisi (OGG), özellikle müdahale eden kurumlar arasındaki iletişim sınırlıysa (çoğu afet durumunda yaygın bir sorundur), mevcut tüm tehlikelerin doğru bir resmine sahip olmayabilir. Afetlere düzenli olarak müdahale eden sağlık kuruluşlarının kendi güvenlik görevlilerine sahip olmaları veya kendi personellerinden birisini OGG’ye asistan olarak atamaları ve OGG ile bir iletişim kanalı kurmaları teşvik edilmektedir.
OGG’nin rolü, faaliyetlerin ne zaman güvenli olup olmadığını veya önemli bir tehlike oluşturduğunu belirlemek ve daha sonra bu faaliyetleri değiştirmek, askıya almak veya sonlandırmak için yetkilerini kullanmaktır. OGG, bir tehlikenin veya faaliyetin acil bir tehlikeye neden olmadığını belirlediğinde, olay komutanı aracılığıyla tehli- keyi azaltmak veya ortadan kaldırmak için uygun önlemleri alır.
Afetlere Müdahale
Bir afetin ilk bildirimi, kimi gayri resmî kimi resmî olmak üzere birçok şekilde olabilir. Bir çoğunun, ilk bildirimi
medya kuruluşları aracılığıyla olabilir. Resmi olarak bir olaya müdahaleye karar verildiğinde, müdahale görevlilerinin ilk düşüncesi kişisel güvenlik olmalıdır ve aşağıda sunulan soruların cevapları araştırılmalıdır:
• “Hangi KKE’ye ihtiyacım olacak ve ben de yoksa nereden alacağım?” • “Olay yerinde hangi tehlikelerin bulunması muhtemeldir?” • “Nereye gidiyorum ve oraya nasıl gidebilirim?” • “Oraya gittiğimde kime rapor vereceğim?”
Olay Yeri Sahnesini Boyutlandırma
Müdahale ekipleri olay yerine yaklaştıkça durumun kapsamını belirlemeye başlamalı ve afet operasyonları tamamlandıktan sonra olay yerinden ayrılmaya hazırlanana kadar buna devam etmelidir.
Müdahale görevlisi olay yerine yaklaştıkça kokuların varlığı kimyasalların, yangınların veya diğer tehlikeli maddelerin olduğunu gösterebilir. Tehlikeli maddelerin var olup olmadığı ve afetin yan ürünü veya doğrudan nedeni olarak doğrudan bir tehlike oluşturup oluşturmadığı, müdahale görevlilerinin mağdur olmaması için hızlı bir şekilde değerlendirilmelidir.
Gözetleme Noktaları, İletişim, Kaçış Yolları ve Güvenlik Bölgeleri
Gözlemek normalde OGG’nin işlevidir ancak bir afetin kapsamı nedeniyle OGG tüm operasyonlara yakın olmaya- bilir veya tüm müdahale ekipleri OGG ile iletişim kuramayabilir. Tehlikeler varsa, operasyonlara görsel erişimi iyi olan ve hasta bakımında gözcü veya sahaya özel güvenlik görevlisi olarak yer almayan bir kişinin olması önemlidir. Bu kişi operasyonu izlemekte, tehlikeleri veya potansiyel tehlikeleri belirlemekte ve uygunsa bunları azaltmakta yetkili olmalıdır. Bu kişi, bulunduğu yere göre bayrakla veya gözcü olduğunu tanımlayan bir yelek giyerek kolayca tanımlanmalıdır.
Operasyon Güvenliği, Saha Güvenliği ve Olay Müdahalesi
Kuruluşları ve kişileri, yüksek etkili bir acil durum olayına müdahale için hazırlarken, en sık göz ardı edilen gereksinimlerden ikisi, operasyon güvenliği (OPGÜV) ve saha güvenliğidir. Operasyon güvenliği, hassas bilgileri koruyarak yanlış kişilere geçmesini önlemek için gerekli tedbirleri almakla ilişkili stratejileri ortaya koyan güvenlik ve risk yönetimi sürecidir. OPGÜV süreci, tüm planlama ve operasyonel süreçlere tam olarak entegre edildiğinde çok etkilidir. OPGÜV süreci beş adımdan oluşur:
1. Kritik bilgilerin belirlenmesi, 2. Tehditlerin analizi, 3. Güvenlik açıklarının analizi, 4. Risk değerlendirmesi, 5. Uygun karşı önlemlerin uygulanması.
Saha güvenliği ve OPGÜV, bir kuruluşun faaliyetleri, planları veya yetenekleri ile ilgili bilgilerini korumakla
başlar. Olay yeri erişimini kontrol etmek, trafik kontrolü ve kanıt koruması da bu süreçteki başlıca eylemlerdir. Olayın ve çevredeki alanların kontrolü için:
• Sahaya giren, sahadan çıkan ve saha etrafındaki insan ve malzeme akışını kontrol etmek, • Müdahale eden personelin güvenliğini ve emniyetini sağlamak, • Bu müdahalecilere işlerini yapma yeteneği sağlamak, • Personel sorumluluğunun ve performans ge- rekliliklerinin yerine getirilmesinin sağlamak.
Temel Olarak Olay Komuta Sistemi
Bir terör olayında, müdahale görevinin başarısı ve müdahale ekiplerinin hayatta kalması, ileride hangi tehditlerin olduğunu öngörmeye bağlıdır. OKS tarafından oluşturulan organizasyon yapısı, basitçe OPGÜV ve saha güvenliğinin verimli, etkin ve başarılı bir şekilde oluşturulabileceği çerçevedir. Diğer bir deyişle, OKS gereklidir ancak tek başına yeterli değildir. OKS uygulaması, yakın geçmişte öğrenilen acı derslerin yeniden yaşanmasının önüne geçilmesini, geçmiş müdahalelerin doğasında var olan sorun- ların düzeltilmesi ile OPGÜV ve saha güvenliği için standartlar geliştirilebilmesi için çok önemlidir.
OKS çerçevesinin benimsenmesi ve uygulanması, komuta merkezindeki kolluk kuvvetleri tarafından sağlanan yetenek ve hizmetlerin dahil edilmesiyle saha güvenliği sorunlarının büyük bir bölümünü ele alır ve düzeltir. Bununla birlikte, bu sorunların çoğunun (veya birçoğunun) terörle ilgili olaylarla sınırlı olmadığını ve OKS konsepti- nin çoğu acil durum sahnesinde uygun olduğunu belirtmek önemlidir.
Operasyon Güvenliği ve Saha Güvenliğindeki Zorluklar
Başarılı OPGÜV ve saha güvenliğinin sağlanmasında OKS’nin oynadığı önemli rol yadsınamaz. OPGÜV ve saha güvenliğinin belki de temel bileşeni, müdahale görevlileri arasındaki iletişim ve koordinasyondur. OKS, tasarımı gereği tam olarak bunun için bir mekanizma sağlar.
Kurban Kurtarma
OPGÜV ve saha güvenliğinin önündeki ilk zorluk, bir olayın hemen ardından mağdurların kurtarılmasıdır.
Personel İhtiyaçları
Müdahale personelinin güvenlik ihtiyaçları, büyük bir acil durum olayına müdahale planlanırken ele alınması gereken önemli konulardan biridir.
Entegrasyon
Farklı kurumların müdahale personeli arasındaki birlikte çalışabilirlik koşulları, müdahale sırasında büyük bir sorun olarak karşımıza çıkan durumdur.
Basın ve Devlet Adamları
Halkla ilişkiler, OPGÜV ve saha güvenliğinin önemli bir yönüdür, çünkü medya ve mağdur aileleri gibi dış etkenler bir müdahaleyi ciddi şekilde karmaşıklaştırabilir.
Olay Yeri Dışındaki OPGÜV ve Saha Güvenlik İhtiyaçları
Son olarak, ortak veya bölgesel operasyon merkezleri, ortak veya bölgesel bilgi merkezleri, çok kurumlu koordinasyon merkezleri, morglar ve gıda dağıtım ve bağış kabulü gibi müdahalenin doğrudan olay yerinde bulunmayan unsurları için güvenlik ve personel desteği sorunu vardır.
Çevre Oluşturma
Etkili bir çevrenin oluşturulması, olay yeri üzerinde kontrolün sağlanması için çok önemli bir kazanımdır. OPGÜV ve saha güvenliğini sağlamak için çevre oluşturmanın kritik sonuçları vardır.
Kanıt Koruması
Delillerin korunmasının sağlanması, bir terörist veya KİS saldırısı sonrasında OPGÜV ve saha güvenliğinin bir diğer temel yönüdür.
Bilgi Güvenliği, Trafik ve Kalabalık Kontrolü
Bilgi güvenliği ve dağıtımı, bir terör saldırısı durumunda OPGÜV ve saha güvenliğinin son derece önemli bir yönünü oluşturmak için trafik ve kalabalık kontrolü ile etkileşime girer.
Afet Müdahalecilerinin Sağlığı ve Güvenliği
Afet müdahalesine katılan çalışanlar arasında hastalık ve yaralanma hakkında öğrenilenlerin çoğu, 11 Eylül 2001’de Dünya Ticaret Merkezine düzenlenen terör saldırılarına müdahale edenler için oluşturulan kapsamlı gözetim ve tedavi programlarından kaynaklanmaktadır. Bu program, kayıtlar oluşturmanın, çalışanların maruziyet sonucu sağlık problemlerini belirlemek için temel bilgilere sahip olmanın ve büyük felaketler meydana geldiğinde çalışanlar için bu tür kapsamlı programları önceden uygulamaya koymanın değerini göstermektedir.
Planlama ve Eğitim
İşyerlerinde yalnızca birinci ve ikincil müdahale ekipleri için değil, aynı zamanda vasıflı destek personeli ve diğer işçi kategorileri dâhil olmak üzere afet müdahalesinde potansiyel olarak yer alabilecek diğer kişiler için de iş gücü hazırlığı ve eğitiminin dikkate alınması önemlidir. Tüm çalışanlar, aşağıdakiler de dahil olmak üzere, afet müda- halesinin belirli temel yönlerinde olay öncesi eğitim ve “gerçek hayat” tatbikatları almalıdır:
• Çıkış ve tahliye • Kişisel koruyucu ekipman kullanımı • Tehditlerin/tehlikelerin tanınması • Acil müdahale sisteminin aktivasyonu • Olay komuta sistemi • Acil bir durumda özel işlevsel rolleri
Afet Müdahalesinde Yer Alan Meslekler
İlk müdahaleciler öncelikle polis, itfaiye ve acil sağlık hizmetleri (ASH) personelidir, ancak bu terim genellikle diğer acil servis personelini, hastalık salgınlarını önleyen, salgın araştırmaları ve teftişleri yapan sağlık
profesyonellerini (acil serviste kurbanları ilk karşılayanlar) ve kamu görevlilerini de kapsayacak şekilde kullanılır.
İlk müdahale ekiplerinin en önemli önceliği, mağdurları korumak ve olay yerini güvence altına almaktır. Mülkün yıkım veya hasardan korunması, kişisel riskin kabul edilebilir olması durumunda denenecek ikincil bir hedeftir. Bu önceliklere ulaşmak için, ilk müdahale ekipleri, diğer mesleklerde kabul edilemez olan risklerle sonuçlanan tehlikelere maruz kalmalarına izin verir.
İtfaiyeciler
Bir afet sırasında, itfaiyeciler yangınla mücadelede daha geleneksel risklere ek olarak olağandışı tehlikelere maruz kalabilirler.
Polis
Bir afette polisin en önemli işlevlerinden biri, olay mahalinin güvenliğini, istemeden kendilerini ve başkalarını riske atabilecek iyi niyetli gönüllülerden korumaktır.
Acil Sağlık Hizmetleri Personeli
Acil sağlık hizmetleri personeli Hekimleri, Paramedikleri, ATT’leri ve diğer hastane öncesi bakım sağlayıcılarını içerir.